In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1956-01-25 Onderwerp: informatie over het lot van Keetje Scheffer-Moscoviter.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1956-01-25 Onderwerp: informatie over het lot van Keetje Scheffer-Moscoviter.

Verklaring van het Rode Kruis over het lot van Keetje Scheffer-Moscoviter

Plaatsen in kamp Westerbork

Barak 88

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 208&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-04 Opmerkingen: woongelegenheid voor verplegend- en onderwijsgevende niet-Moluks personeel.

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 208&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-04 Opmerkingen: woongelegenheid voor verplegend- en onderwijsgevende niet-Moluks personeel.

Plattegrond met aanzichten en doorsnede van barak 208 in het woonoord Schattenberg

Plattegrond met riolering en gevels van barak 1 Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1961-01-24 Opmerking: kraam-, verlos- en babykamer.

Plattegrond met riolering en gevels van barak 1 Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1961-01-24 Opmerking: kraam-, verlos- en babykamer.

Plattegrond van barak 1 in het woonoord Schattenberg

Betreft: Schets Comb. Gezinskeukentjes&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1955-05-30 Opmerking: i n 1956 bij de invoering van de zelfzorg werd de centrale keuken opgeheven en kwamen de keukenbarraken er voor in de plaats. Elk vakje staat voor een keuken. Op de plattegrond zijn dus 12 keukentjes te zien. Keukenblokken met deze aantallen werden geplaats onder andere bij de barakken 81-84 en barak 16.

Betreft: Schets Comb. Gezinskeukentjes&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1955-05-30 Opmerking: in 1956 bij de invoering van de zelfzorg werd de centrale keuken opgeheven en kwamen de keukenbarraken er voor in de plaats. Elk vakje staat voor een keuken. Op de plattegrond zijn dus 12 keukentjes te zien. Keukenblokken met deze aantallen werden geplaats onder andere bij de barakken 81-84 en barak 16.

Bouwtekening indeling van een keukenbarak in het woonoord Schattenberg

Behorend bij Lagerbefehl No. 21&nbsp; Datum: 1943-04-03&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: Boeken uit de voormalige kampbibliotheek inleveren in barak 88.

Behorend bij Lagerbefehl No. 21&nbsp; Datum: 1943-04-03&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: Boeken uit de voormalige kampbibliotheek inleveren in barak 88.

Behorend bij Lagerbefehl No. 21

Betreft: plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 70 in Kamp Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: januari 1959 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Betreft: plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 70 in Kamp Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: januari 1959 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Plattegrond met aanzichten- en een doorsnede van barak 70 in woonoord Schattenberg

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels van barak 50.&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1964-10-01 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels van barak 50.&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1964-10-01 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Plattegrond met riolering en gevels van barak 50.

Electrische installatie Schattenberg Schaal: Datum:

Electrische installatie Schattenberg Schaal: Datum:

Plattegrond van de elektrische installatie in het woonoord Schattenberg

Barak 69

Uitgaande transporten kamp Westerbork

Transport 5 april 1944 - Auschwitz

Foto van de voorzijde van het Centraal Vluchtelingenkamp Op de achtergrond barak 8, de synagoge, de administratiebarakken en de Centrale Keuken.

Foto van de voorzijde van het Centraal Vluchtelingenkamp Op de achtergrond barak 8, de synagoge, de administratiebarakken en de Centrale Keuken.

Foto van de voorzijde van het Centraal Vluchtelingenkamp

Briefkaart Van: Kornalijnslijper, N. Aan: Jong-Cohen, de, E. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-31 Onderwerp: de schrijver is blij dat Stella weer naar huis kon. Ze vraagt om een pakje.

Briefkaart Van: Kornalijnslijper, N. Aan: Jong-Cohen, de, E. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-31 Onderwerp: de schrijver is blij dat Stella weer naar huis kon. Ze vraagt om een pakje.

Briefkaart van N. Kornalijnslijper aan E. de Jong-Cohen vanuit kamp Westerbork

Plattegrond met riolering en gevels van barak 40 Schattenberg Schaal: 1:100 Datum: 1956-07-15

Plattegrond met riolering en gevels van barak 40 Schattenberg Schaal: 1:100 Datum: 1956-07-15

Plattegrond van barak 40 in het woonoord Schattenberg

Van: Bos, E., groepscommandant Rijkspolitie Aan: de Burgemeester van de gemeente Westerbork Plaats: Westerbork Datum: 1953-10-30 Onderwerp: geen vervoer van zakken met brood vanuit het woonoord Schattenberg kunnen constateren. &nbsp;

Van: Bos, E., groepscommandant Rijkspolitie Aan: de Burgemeester van de gemeente Westerbork Plaats: Westerbork Datum: 1953-10-30 Onderwerp: geen vervoer van zakken met brood vanuit het woonoord Schattenberg kunnen constateren. &nbsp;

Rapport van de groepscommandant van de Rijkspolitie aan de Burgermeester van de gemeente Westerbork

Het leggen van riolering nabij barak 209&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:200 en 1:20&nbsp; Datum: 1958-06 Opmerking: Dit voormalige casino van de SS werd in de Schattenberg periode gebruikt als woonplek voor verplegend- en onderwijzend personeel en als keuken en eetzaal voor het niet-Moluks personeel dat inwonend was. &nbsp;&nbsp;

Het leggen van riolering nabij barak 209&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:200 en 1:20&nbsp; Datum: 1958-06 Opmerking: Dit voormalige casino van de SS werd in de Schattenberg periode gebruikt als woonplek voor verplegend- en onderwijzend personeel en als keuken en eetzaal voor het niet-Moluks personeel dat inwonend was. &nbsp;&nbsp;

Bouwtekening van de riolering in de buurt van barak 209

Buitenlandse Joden kamp Westerbork

Duitse en Oostenrijkse Joden kamp Westerbork

Woonoord Schattenberg

Het inrichten van leslokalen voor L.O. in barak 107&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1951

Het inrichten van leslokalen voor L.O. in barak 107&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1951

Plattegrond van het inrichten van barak 107 tot schoolgebouw

Ontwerp wegverharding (ingekleurd) Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; datum: 1951-1955 Overzicht gehele kamp

Ontwerp wegverharding (ingekleurd) Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; datum: 1951-1955 Overzicht gehele kamp

Plattegrond met aangegeven de uit te voeren wegverhardingen in het woonoord Schattenberg

Plattegrond met riolering en gevels van barak 49&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1964-10-08 Opmerking: riolering en woonfunctie

Plattegrond met riolering en gevels van barak 49&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1964-10-08 Opmerking: riolering en woonfunctie

HenrietteRosenthal-van Gelder

Henriette
Rosenthal-van Gelder