In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Herman Israël van Gelder was één van de twintig gevangenen uit Leeuwarden en Groningen die op 22 januari 1945 aan de Woudweg te Dokkum door de bezetter als represaillemaatregel werden gefusilleerd. &nbsp;Op 13 januari 1945 ontdekte de bezetter wapens op een boerderij in de buurt van het afwerpterrein onder Aalsum bij Dokkum. In de omgeving volgde een reeks arrestaties. Op 19 januari zouden drie arrestanten worden overgebracht naar Leeuwarden. Een van hen was de apotheker dr. Pieter Engelbertus Gunster. In zijn apotheek was het hoofdkantoor van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten gevestigd. Hier werden geregeld vergaderingen gehouden. Om Gunster te bevrijden hebben verzetsstrijders de arrestantenwagen bij het dorp Valom gedwongen te stoppen. Een lid van het Sonderkommando Albrecht uit Leeuwarden werd bij deze overval gedood, evenals de Belgische chauffeur. De Duitse Grundmann wist te ontkomen. De gearresteerde Gunster, die een schotwond in zijn knie had, kon worden bevrijd. De wraak van Kommando Albrecht was meedogenloos. Aan de Woudweg werden twintig gevangenen, zonder enige vorm van proces, neergeschoten. Deze massaexecutie was de grootste die in de provincie Friesland heeft plaatsgevonden. De naam van Herman Israël van Gelder komt voor op een monument in Dokkum.

Van: Joodsche Raad voor Amsterdam, plaatselijke afdeling Rotterdam Aan: Wijnberg, Simon Geboren: 1898-05-10, te Rotterdam Datum: 1942-07 Onderwerp: Werkzaam als lid van de kerkraad bij de Israëlitische gemeente te Rotterdam. Met pasfoto

Van: Joodsche Raad voor Amsterdam, plaatselijke afdeling Rotterdam Aan: Wijnberg, Simon Geboren: 1898-05-10, te Rotterdam Datum: 1942-07 Onderwerp: Werkzaam als lid van de kerkraad bij de Israëlitische gemeente te Rotterdam. Met pasfoto

van Joodsche Raad voor Amsterdam betreffende Simon Wijnberg

Foto van Elsje Polak-Gosschalk en haar kinderen Harry en Beppie

Foto van Elsje Polak-Gosschalk en haar kinderen Harry en Beppie

Van: Krell, Maria Aan: de pleegfamilie van haar zoon Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-05-02/04 Onderwerp: gelukkig met een levensteken van buiten; de eerste 14 dagen in het kamp waren zeer moeilijk voor haar; er gaan geruchten over stakingen; in het kamp zullen ze het gelijk merken aan het licht, water en voedsel; er is slechts een voedselvoorraad voor drie dagen; sinds een week is Mania ziek net als haar nicht; waarschijnlijk doordat zij met Pasen geen brood hebben gegeten en de vele aardappelen niet goed verwerkt zijn; 12.000 mensen opeengepakt in het kamp; ze werkt als verpleegster in barak 85; voor verpleging weinig ruimte; je doet wat je kan; over verzorging van patiënten en psychische begeleiding; hygiëne; verandering van normen door de omstandigheden; mensen zijn na een half jaar afgestompt, de ogen zien dof de verte in; ‘help mij hier doorheen!’; verschillende dingen nodig, ook geld; ze is blij dat ze morgen weer aan het werk kan gaan; met insigne op, ze is het nu dubbel waard; familieleden in het kamp; oom David prikt met een prikstok papiertjes op; Markstein uit Wenen wandelt ook nog rond; hij heeft ontdekt dat hij een Hongaar is, hij wordt in het kamp geïnterneerd; tante Roosje en haar man zijn deze winter ook in Westerbork geweest; Bertha Joosten was met haar man met een straftransport, in onderduik geweest; over strafbarak 67; zelf woont ze in barak 66, hopeloos smerig; over het eten van doctoren en verplegend personeel, bediening, geen lange rijen; extra eten; vanwege lange werkdagen; geen honger, wel behoefte aan verschillende dingen; ze mist een stofbril; brief laten liggen in het raamkozijn, na een uurtje waren de letters met een zandlaag bedekt….; ze heeft moeite met het schrijven in het Nederlands, in het kamp wordt veel Duits en Jiddisch gesproken, dat je de mensen eerst in het Duits aanspreekt; synagogedienst, stampvol; religieuze mensen wachten in berusting, de jeugd in opstand, de a- religieuzen in fatalisme; vannacht brandalarm; alle patiënten aankleden; meerdere NSB-boerderijen afgebrand; hulp van de Notbereitschaft (NB) vanuit het kamp; deze mannen moeten ook exerceren leren; vannacht transportnacht, vreselijk….

Van: Krell, Maria Aan: de pleegfamilie van haar zoon Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-05-02/04 Onderwerp: gelukkig met een levensteken van buiten; de eerste 14 dagen in het kamp waren zeer moeilijk voor haar; er gaan geruchten over stakingen; in het kamp zullen ze het gelijk merken aan het licht, water en voedsel; er is slechts een voedselvoorraad voor drie dagen; sinds een week is Mania ziek net als haar nicht; waarschijnlijk doordat zij met Pasen geen brood hebben gegeten en de vele aardappelen niet goed verwerkt zijn; 12.000 mensen opeengepakt in het kamp; ze werkt als verpleegster in barak 85; voor verpleging weinig ruimte; je doet wat je kan; over verzorging van patiënten en psychische begeleiding; hygiëne; verandering van normen door de omstandigheden; mensen zijn na een half jaar afgestompt, de ogen zien dof de verte in; ‘help mij hier doorheen!’; verschillende dingen nodig, ook geld; ze is blij dat ze morgen weer aan het werk kan gaan; met insigne op, ze is het nu dubbel waard; familieleden in het kamp; oom David prikt met een prikstok papiertjes op; Markstein uit Wenen wandelt ook nog rond; hij heeft ontdekt dat hij een Hongaar is, hij wordt in het kamp geïnterneerd; tante Roosje en haar man zijn deze winter ook in Westerbork geweest; Bertha Joosten was met haar man met een straftransport, in onderduik geweest; over strafbarak 67; zelf woont ze in barak 66, hopeloos smerig; over het eten van doctoren en verplegend personeel, bediening, geen lange rijen; extra eten; vanwege lange werkdagen; geen honger, wel behoefte aan verschillende dingen; ze mist een stofbril; brief laten liggen in het raamkozijn, na een uurtje waren de letters met een zandlaag bedekt….; ze heeft moeite met het schrijven in het Nederlands, in het kamp wordt veel Duits en Jiddisch gesproken, dat je de mensen eerst in het Duits aanspreekt; synagogedienst, stampvol; religieuze mensen wachten in berusting, de jeugd in opstand, de a- religieuzen in fatalisme; vannacht brandalarm; alle patiënten aankleden; meerdere NSB-boerderijen afgebrand; hulp van de Notbereitschaft (NB) vanuit het kamp; deze mannen moeten ook exerceren leren; vannacht transportnacht, vreselijk….

Brief van Mania Krell aan de pleegfamilie van haar zoon vanuit kamp Westerbork

Van: Nieuwkerk, Marinus Plaats: Westerbork, kamp, barak 85 Datum: 1944-04-27 Onderwerp: toestemming om bij luchtalarm een aantal barakken te betreden. Op de achterkant van het Ausweis staat welk sleutelnummer bij welke barak hoort. Barak 107, sleutel 48 Barak 91, sleutel 30 Barak 92, sleutel 34 Barak 93, sleutel 38 Barak 94, sleutel 46

Van: Nieuwkerk, Marinus Plaats: Westerbork, kamp, barak 85 Datum: 1944-04-27 Onderwerp: toestemming om bij luchtalarm een aantal barakken te betreden. Op de achterkant van het Ausweis staat welk sleutelnummer bij welke barak hoort. Barak 107, sleutel 48 Barak 91, sleutel 30 Barak 92, sleutel 34 Barak 93, sleutel 38 Barak 94, sleutel 46

Ausweis van Marinus Nieuwkerk om tijdens luchtalarm de barakken 91, 92, 93, 94 en 107 te betreden

Foto van het badhuis, barak 27

Van: het Commissariaat voor Oorlogsschade Aan: de Raay, E. Plaats: Den Haag Datum: 1951-05-09 Onderwerp: beroepschrift is geregistreerd.

Van: het Commissariaat voor Oorlogsschade Aan: de Raay, E. Plaats: Den Haag Datum: 1951-05-09 Onderwerp: beroepschrift is geregistreerd.

Bericht van het Commissariaat voor Oorlogsschade aan E. de Raay vanuit Den Haag

Activiteiten Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Herdenkingen kamp Westerbork

Herdenkingen Vervolging Sinti en Roma kamp Westerbork

Herdenkingen Bevrijding kamp Westerbork

Kristallnachtherdenkingen Kamp Westerbork

Dodenherdenkingen kamp Westerbork

Herdenkingen Het Eerste Transport kamp Westerbork

Herdenkingen Verzetsgraf

Holocaust Memorial Day

Organisatie van de Endlösung

Massamoorden

Holocaust door kogels

Gebeurtenissen en groepen buiten kamp Westerbork

Vervolging Jehova's Getuigen

https://www.4en5mei.nl/herdenken-en-vieren/oorlogsmonumenten/sprekende_beelden/getuigenverhalen/48/een-zwerfkei-als-definitieve-rustplaats Simon Bachrach, Espelo - Overijssel De Joodse Simon Bachrach (1916) en zijn twee broers Maurits en Ben wachten in Westenbork op het transport naar Polen. Hun moeder en zusje komen om in Sobibor. Simons verloofde Alijda Jacobs slaagt erin de drie mannen Westerbork uit te smokkelen. Ze duiken onder. Bij de Sallandse razzia in 1944 wordt Maurits Bachrach gedood door Duitse kogels. Onderduiker Marinus Stevens en verzetsman Gerrit-Jan Piksen komen bij dezelfde klopjacht om. In 1998 komt er een zwerfkei als monument voor Marinus Stevens, in 2006 uitgebreid met een tweede zwerfkei voor Maurits Bachrach en Gerrit-Jan Piksen. door Anita van Stel Weerzinwekkend "We woonden in Arnhem, mijn moeder, zusje, twee broers en ik. In september 1942 werd ik met mijn broers Maurits en Ben opgeroep voor de werkkampen. Ben en ik gingen naar Friesland, naar kamp De Witte Paal in Sint Johannesga. Maurits kwam terecht in kamp Linde, ook wel 'It Petgat' in Blesdijke. Al na een paar weken, op 3 oktober, werden alle werkkampen leeggehaald. Iedereen werd overgebracht naar Westerbork, waar wij Maurits ook weer ontmoetten. In Westerbork bivakkeerden op dat moment 40.000 Joden. De omstandigheden waren er weerzinwekkend. Iedereen had diarree en er was nauwelijks te eten. Tweemaal per week, op dinsdag en vrijdag, vertrok een volle trein naar Polen. We hadden geen idee wat ons te wachten stond, maar voelden dat het in Polen niet pluis was." 'Ze komt jullie halen' "Op een dag werd ik voor mijn barak 62 aangesproken door een man. Hij liet de foto van mijn verloofde Alijda Jacobs zien. Alijda was erachter gekomen dat ik in Westerbork zat. 'Wil je hieruit', vroeg hij. Ik antwoordde dat ik zeker weg wilde, maar alleen samen met de broers. Hij sprak de voor mij nog altijd magische woorden 'ze komt jullie halen'. In die tijd reden vrachtauto's af en aan, met stenen voor de bouw van de barakken. Alijda vond een betrouwbare chauffeur die contact met mij legde. Ze overtuigde een andere chauffeur dat ze het kamp in moest. Hij veronderstelde dat ze typiste in het kamp was, maar nog geen papieren had. Bij het ketelhuis van Westerbork bespraken we hoe de ontsnapping zou verlopen. Moet je je voorstellen hoe enorm dapper Alijda was, een meisje van net twintig." 15 gulden per onderduiker "Als stukadoor verkleed in een overall onder de kalk - en zonder Jodenster - ging ik met chauffeur Geurt Kreuze het kamp uit. Bij de poort stapten drie Duitse SS-ers in, die naar Assen moesten. Daar schrok ik erg van, maar het liep goed af. In Arnhem aangekomen ontmoetten Alijda en ik het Joodse gezin Moses dat op het punt stond naar Westerbork af te reizen. Ik overtuigde hen ervan dat ze niet moesten gaan. Ze doken onder en hebben de oorlog overleefd. Mijn moeder en zusje Annie zijn op hun onderduikadres in Oosterbeek verraden door een buurman. Hij kreeg er vijftien gulden per stuk voor. Ze zijn omgebracht in de gaskamers van Sobibor. De verrader werd na de oorlog veroordeeld tot twee weken gevangenisstraf." Meerdere keren onderscheiden "Alijda ging terug naar Westerbork om mijn broers te halen. Ze kwam net op tijd. De trein waarmee Maurits en Ben naar Polen zouden vertrekken, zat vol en mijn broers konden ontsnappen uit de speciale barakken waarin de treinreizigers samengebracht werden voor vertrek. Ze kwamen net als ik weg uit het kamp met een vrachtwagen plus betrouwbare chauffeur. In totaal hielp Alijda zeven Joodse mannen het kamp uit, onder wie ook mijn vriend Nico Menco. Alijda is daarvoor - en voor het vervolg van haar verzetswerk - na de oorlog meerdere keren onderscheiden. De moedige chauffeur Kreuze is door de Duitsers opgepakt en nooit meer thuisgekomen." Sallandse razzia "Eind 1943 doken we met zijn drieën onder in de buurt van Raalte, ieder op een ander adres. We hadden een schuilnaam. Ik was Gerrit Salemink, Maurits heette Hendrik Bakker en Ben was Christiaan Geensen. Bijna niemand had door dat wij Joodse broers waren. Net als andere onderduikers werkten we voor de boeren. Op die 14e oktober 1944, de dag van de Sallandse razzia, lag ik te slapen op mijn onderduikadres bij de familie Vrieling, toen de Duitsers binnenvielen. Ze riepen of er iemand thuis was. De vrouw des huizes was met haar zoon de koeien aan het melken. Ik sleepte mijn warme beddengoed naar de schuilplaats op de vliering en wachtte tot de Duitsers vertrokken. Mijn broers zouden bij onraad ook naar mijn veilige plek komen." Doodgeschoten "Maurits sliep in de paardenstal bij boer Strookappe, die hem daar wakker maakte. Ook bij Strookappe waren Landwachters bezig met hun klopjacht. Half aangekleed vluchtte Maurits richting mijn adres. Toen hij een weiland overstak, werd hij van verschillende kanten beschoten. Hij viel dood in de modder. Op mijn slaapkamer hoorde ik de schoten en in een flits zag ik mijn broer rennen. Hij stond na geraakt te zijn nog drie keer op. Ik kreeg iets later de bevestiging dat onderduiker Hendrik Bakker omgekomen was. Mevrouw Vrieling snapte niet waarom ik zo van slag was, maar het was te gevaarlijk om haar te vertellen dat hij mijn broer was. Strookappe heeft Maurits begraven in het weiland en aangifte gedaan in Raalte. Ongeveer een week later werd hij herbegraven in Raalte." Vier keer begraven "Oorspronkelijk lag mijn broer bij de geallieerde militairen. Omdat dit Engels gebied is, is hij na enkele maanden op een ander stuk van de begraafplaats herbegraven. Dit gedeelte was gereserveerd voor 'armen, zwervers en passanten'. In graf 48 werden volgens de gegevens van de gemeente Raalte in juni 1944 een 64-jarige landloper uit Almelo, een onbekende Duitse soldaat en Hendrik Bakker begraven. Wij kwamen er pas veel later achter dat hij niet meer bij de Engelse militairen lag. In de zomer van 2006 is Maurits voor de vierde maal begraven op de erebegraafplaats in Loenen. Zijn laatste rustplaats heeft nummer A1000." Het monument "In 1997 namen de Raaltenaren - en voormalig verzetsmensen - Jan Marsman en Jan Tielbeek het initiatief om voor een ander slachtoffer van de razzia, de jonge onderduiker Marinus Stevens, een monument op te richten. Het gedenkteken, een zwerfkei, werd in 1998 onthuld op de plaats waar Marinus Stevens neergeschoten was. In 2004 wilden Marsman en Tielbeek ook voor Maurits Bachrach en de gesneuvelde verzetsman Gerrit Jan Piksen monumenten oprichten. Een herinneringsplaquette voor Maurits Bachrach zou geplaatst moeten worden bij het weiland langs de Portlanderdijk waar hij was doodgeschoten. 'Om zo stille getuige te zijn van deze donkere gebeurtenis', verklaarde Marsman. De zoon van boer Strookappe voelde echter niet voor een monument op die plaats. Vervolgens rees het idee om het monument voor Marinus Stevens uit te breiden met een plaquette voor Maurits Bachrach en Gerrit Jan Piksen. Na overleg met de families Stevens, Bachrach en Piksen werd gekozen voor een tweede zwerfkei, pal naast het monument. In juli 2006 is deze gedenksteen geplaatst. Op deze plek wordt nu elk jaar rond 14 oktober stilgestaan bij de razzia en de drie dodelijke slachtoffers die daarbij waren te betreuren."

Freddy Siem MauricePolak

Freddy Siem Maurice
Polak