In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Plaatsen in kamp Westerbork

Bewarings- en Verblijfskamp Westerbork

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: Samuel is uitgerust; over loon en werken; vier dagen in de ongevallenwet gelopen; morgen gaan ze met een paardenwagen naar Uffelte om stenen op te halen; zijn schoenen zijn totaal versleten; hij heeft op klompen gelopen….; hij slaapt door van alles heen…

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: Samuel is uitgerust; over loon en werken; vier dagen in de ongevallenwet gelopen; morgen gaan ze met een paardenwagen naar Uffelte om stenen op te halen; zijn schoenen zijn totaal versleten; hij heeft op klompen gelopen….; hij slaapt door van alles heen…

Brief van Samuel de Groot aan zijn vrouw en kinderen vanuit het Joods werkkamp Havelte

Doorgangskamp Westerbork

Ziekenhuisbarakken

Tandarts

Diëtiek

Orthopedische instrumentenmakerij

Pedicure

Apotheek

Medisch laboratorium

Polikiniek

Kinderafdeling

Van: van Bergen, Isaac Aan: van Bergen-Diamant, Nora Plaats: Huis van Bewaring, Weteringschans Datum: 1941-11-16 Onderwerp: Isaac mag bij speciale vergunning eindelijk schrijven; hij hoop t dat ze de brief nog ontvangt, voordat ze naar het ziekenhuis gaat voor de bevalling; Nora kan de naam bepalen en het versturen van geboortekaartjes vindt hij een goed idee; stuur in ieder geval na de bevalling een telegram waarin alles staat; de brieven van Nora ontvangt hij met een verschil van 8 dagen; de beste wensen, ook namens zijn celgenoten en veel kusjes voor Chaja…

Van: van Bergen, Isaac Aan: van Bergen-Diamant, Nora Plaats: Huis van Bewaring, Weteringschans Datum: 1941-11-16 Onderwerp: Isaac mag bij speciale vergunning eindelijk schrijven; hij hoop t dat ze de brief nog ontvangt, voordat ze naar het ziekenhuis gaat voor de bevalling; Nora kan de naam bepalen en het versturen van geboortekaartjes vindt hij een goed idee; stuur in ieder geval na de bevalling een telegram waarin alles staat; de brieven van Nora ontvangt hij met een verschil van 8 dagen; de beste wensen, ook namens zijn celgenoten en veel kusjes voor Chaja…

Bief van Isaac van Bergen aan zijn vrouw vanuit het Huis van Bewaring aan de Weterinschans

Algemeen

Vragen over personen

Vragen over een onderwerp

Vragen over een foto, voorwerp of document

Veelgestelde vragen

Spoorlijn kamp Westerbork

Smalspoor kamp Westerbork

Van: Viool, Josua Aan: zijn kinderen Plaats: De Bruynhorst, Joods werkkamp Datum: 1942-09 Onderwerp: de brief ontvangen en weer aan het werk gegaan; zand scheppen van 6 tot vijf; lege maag; er mag aan hun niets verkocht worden; pakjes en bonnen worden in beslag genomen; geld sturen is de enige optie; brieven vormen voor hem het enige nieuws dat hij kan ontvangen….

Van: Viool, Josua Aan: zijn kinderen Plaats: De Bruynhorst, Joods werkkamp Datum: 1942-09 Onderwerp: de brief ontvangen en weer aan het werk gegaan; zand scheppen van 6 tot vijf; lege maag; er mag aan hun niets verkocht worden; pakjes en bonnen worden in beslag genomen; geld sturen is de enige optie; brieven vormen voor hem het enige nieuws dat hij kan ontvangen….

Briefkaart van Josua Viool vanuit het Joods werkkamp De Bruynhorst

Van: onbekend Plaats: Arnhem Datum: 1945-07-25 Onderwerp: levensverhaal van een familie, centraal staat de Jodenvervolging, kamp Westerbork, uitstel van transporten, beschermingslijsten en werk. De schrijver werd doorgestuurd naar Bergen-Belsen. Hij overleefde het ‘verloren transport’ en werd bij Tröbitz bevrijd; terugkeer; repatriëring.&nbsp;

Van: onbekend Plaats: Arnhem Datum: 1945-07-25 Onderwerp: levensverhaal van een familie, centraal staat de Jodenvervolging, kamp Westerbork, uitstel van transporten, beschermingslijsten en werk. De schrijver werd doorgestuurd naar Bergen-Belsen. Hij overleefde het ‘verloren transport’ en werd bij Tröbitz bevrijd; terugkeer; repatriëring.&nbsp;

Brief van een Joodse familie vanuit Arnhem geschreven kort na hun terugkeer in Nederland

Van: Italie, Sam Aan: beste mensen Plaats: op de heide in de buurt van het Joods werkkamp Vledder Datum: 1942-08 Onderwerp: alle binnenkomende post wordt gecontroleerd; er kunnen geen bonnen meer naar het kamp verzonden worden; post en dergelijke aan H. Zilverberg, in Coevorden; maatregel in het kamp zijn verscherpt; onder andere 's avonds na het werk exerceren met Duitse bevelen; om 21.00 uur naar bed, er blijft weinig tijd voor hemzelf over; vandaar de brief vanaf de heide tijdens zijn lunchpauze geschreven; honger is een probleem; een beschrijving van het eten in het kamp; bijvoeding is essentieel…

Van: Italie, Sam Aan: beste mensen Plaats: op de heide in de buurt van het Joods werkkamp Vledder Datum: 1942-08 Onderwerp: alle binnenkomende post wordt gecontroleerd; er kunnen geen bonnen meer naar het kamp verzonden worden; post en dergelijke aan H. Zilverberg, in Coevorden; maatregel in het kamp zijn verscherpt; onder andere 's avonds na het werk exerceren met Duitse bevelen; om 21.00 uur naar bed, er blijft weinig tijd voor hemzelf over; vandaar de brief vanaf de heide tijdens zijn lunchpauze geschreven; honger is een probleem; een beschrijving van het eten in het kamp; bijvoeding is essentieel…

Brief van Sam Italie aan beste mensen van zijn werkplek op de heide

Van: Italie, Sam Aan: beste vriend (van Engelen, J.B.) Plaats: Vledder, Joods werkkamp Datum: 1942-08-30 Onderwerp: over het weken onder onverdraaglijke hitte met ontbloot bovenlijf, schop en kruiwagen; hij is helemaal verbrand; ‘s avond na het werk is het een gedrang om onder een van de weinige douches te komen; met z’n zessen er tegelijk onder; het is in de omgeving moerassig, waardoor veel muggen; ze zijn gefouilleerd en hebben op 3 gulden na al hun geld moeten inleveren; 2 x per week kunnen ze een gulden terugkrijgen; deze maatregel is genomen om ontvluchtingen tegen te gaan; de meeste hebben het geld ingenaaid of in een gordel gedaan; behoefte aan brood en boter; in Eindhoven worden vele Joden opgeroepen voor Polen; bij onderduik gaat de hele familie naar een concentratiekamp; tot nu toe kreeg hij ook bonnen van Louis de …., maar die moet met vrouw en kinderen naar Silezië; een onbekende weldoener heeft een abonnement op de Eindhovense Courant voor hem geregeld; &nbsp;post kan nog steeds naar H. Zilverberg in Coevorden of naar l. v.d. Brink in Vledderveen &nbsp;

Van: Italie, Sam Aan: beste vriend (van Engelen, J.B.) Plaats: Vledder, Joods werkkamp Datum: 1942-08-30 Onderwerp: over het weken onder onverdraaglijke hitte met ontbloot bovenlijf, schop en kruiwagen; hij is helemaal verbrand; ‘s avond na het werk is het een gedrang om onder een van de weinige douches te komen; met z’n zessen er tegelijk onder; het is in de omgeving moerassig, waardoor veel muggen; ze zijn gefouilleerd en hebben op 3 gulden na al hun geld moeten inleveren; 2 x per week kunnen ze een gulden terugkrijgen; deze maatregel is genomen om ontvluchtingen tegen te gaan; de meeste hebben het geld ingenaaid of in een gordel gedaan; behoefte aan brood en boter; in Eindhoven worden vele Joden opgeroepen voor Polen; bij onderduik gaat de hele familie naar een concentratiekamp; tot nu toe kreeg hij ook bonnen van Louis de …., maar die moet met vrouw en kinderen naar Silezië; een onbekende weldoener heeft een abonnement op de Eindhovense Courant voor hem geregeld; &nbsp;post kan nog steeds naar H. Zilverberg in Coevorden of naar l. v.d. Brink in Vledderveen &nbsp;

Brief van Sam Italie aan zijn beste vriend vanuit het Joods werkkamp Vledder

Ansichtkaart van Daniël Lezer aan G. Többen vanuit het Joods werkkamp Vledder Plaats: Vledder, Joods werkkamp Datum: 1942

Ansichtkaart van Daniël Lezer aan G. Többen vanuit het Joods werkkamp Vledder Plaats: Vledder, Joods werkkamp Datum: 1942

Ansichtkaart van Daniël Lezer aan G. Többen vanuit het Joods werkkamp Vledder

van: Italie, Sam (Simon) Aan: van Engelen, Johannes Baptist Plaats: Vledder, Joods werkkamp Datum: 1942-08-31 Onderwerp: brieven kunnen niet meer over Coevorden, twee nieuwe adressen in Vledder en Vledderveen om brieven of pakketjes toe te sturen.

van: Italie, Sam (Simon) Aan: van Engelen, Johannes Baptist Plaats: Vledder, Joods werkkamp Datum: 1942-08-31 Onderwerp: brieven kunnen niet meer over Coevorden, twee nieuwe adressen in Vledder en Vledderveen om brieven of pakketjes toe te sturen.

Brief van Sam (Simon) Italie aan zijn beste vriend vanuit het Joods werkkamp Vledder

Van: Italie, Sam (Simon) Aan: zijn beste vriend (van Engelen, J. B.) Plaats: Vledder, Joods werkkamp datum: 1942-09-06 Onderwerp: het is zondag, tijd om iets van zich te laten horen; Koninginnedag is kalm en rustig verlopen; verzetsdaad veel vliegtuigen overgevlogen; gewend geraakt aan het zware werk, geen rugpijn meer en op de plekken van de wonden aan zijn handen is nu eelt gekomen; met meer eten zou het uit te houden zijn; er is een nieuwe kampcommandant gekomen; het is afwachten hoe hij zal zijn; ingesloten een paar slecht gelukte foto's uit het kamp, amateurwerk en eigenlijk verboden; op de foto waarop hij zit, zitten naast hem de twee andere Eindhovenaren, Herzberger en Blomhof(f); ‘geeft een der beide foto’s aan Fientje'; geld in beslag genomen, ze hebben geld nog om clandestien voedsel te kunnen kopen; van huis kan hij niet verwachten, zijn broer (Philip) is ondergedoken en zijn vader (Isaak), een man van 80 jaar is alleen en kan niet voor een jam-bon zorgen (Simon kan hier kunsthoning voor krijgen); Coevorden is als adres afgevallen, het waren ook Joden en ze zijn naar onbekende bestemming vertrokken…;adressen in Vledderveen…&nbsp;

Van: Italie, Sam (Simon) Aan: zijn beste vriend (van Engelen, J. B.) Plaats: Vledder, Joods werkkamp datum: 1942-09-06 Onderwerp: het is zondag, tijd om iets van zich te laten horen; Koninginnedag is kalm en rustig verlopen; verzetsdaad veel vliegtuigen overgevlogen; gewend geraakt aan het zware werk, geen rugpijn meer en op de plekken van de wonden aan zijn handen is nu eelt gekomen; met meer eten zou het uit te houden zijn; er is een nieuwe kampcommandant gekomen; het is afwachten hoe hij zal zijn; ingesloten een paar slecht gelukte foto's uit het kamp, amateurwerk en eigenlijk verboden; op de foto waarop hij zit, zitten naast hem de twee andere Eindhovenaren, Herzberger en Blomhof(f); ‘geeft een der beide foto’s aan Fientje'; geld in beslag genomen, ze hebben geld nog om clandestien voedsel te kunnen kopen; van huis kan hij niet verwachten, zijn broer (Philip) is ondergedoken en zijn vader (Isaak), een man van 80 jaar is alleen en kan niet voor een jam-bon zorgen (Simon kan hier kunsthoning voor krijgen); Coevorden is als adres afgevallen, het waren ook Joden en ze zijn naar onbekende bestemming vertrokken…;adressen in Vledderveen…&nbsp;

Gedeelte uit interview met Ahlfeld, Werner Opgenomen in 1955 Onderwerp: Hachsjara-groep, landarbeid, uitbreiding van de groep; de sterkte samenhang van de groep en het voorlopig uitstel van transport weerhield sommigen ervan te ontvluchten in verband met represailles. In oktober 1943 was hij betrokken bij het leeghalen van de gebouwen van de Joodse Raad. Hij kwam toen in contact met mensen van het Joodse verzet. Er ontstond een ontvluchtingsplan. Deze werd afgeblazen. Zelf wist Werner aan het transport van 2-11/1942 te ontsnappen door onder te gaan duiken. Later werd hij weer ingeschreven als kampgevangene; vervalsen Ausweisen; Palestinacertificaat, waardoor voorlopig uitstel van transport; &nbsp;Bergen-Belsen; Tröbitz.

Gedeelte uit interview met Ahlfeld, Werner Opgenomen in 1955 Onderwerp: Hachsjara-groep, landarbeid, uitbreiding van de groep; de sterkte samenhang van de groep en het voorlopig uitstel van transport weerhield sommigen ervan te ontvluchten in verband met represailles. In oktober 1943 was hij betrokken bij het leeghalen van de gebouwen van de Joodse Raad. Hij kwam toen in contact met mensen van het Joodse verzet. Er ontstond een ontvluchtingsplan. Deze werd afgeblazen. Zelf wist Werner aan het transport van 2-11/1942 te ontsnappen door onder te gaan duiken. Later werd hij weer ingeschreven als kampgevangene; vervalsen Ausweisen; Palestinacertificaat, waardoor voorlopig uitstel van transport; &nbsp;Bergen-Belsen; Tröbitz.

Esther MariannePolak

Esther Marianne
Polak