In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Ruth Elisabeth Kahlenberg is in onderduik in Franeker overleden. Zij was ondergedoken bij dokter Hommes aan de Academiestraat 10. Daar kreeg ze kinderverlamming. Er is nog geprobeerd om haar naar een ziekenhuis te krijgen, want haar ademhalingsspieren waren gedeeltelijk verlamd en in een ziekenhuis zou &nbsp;Ruth in een zogenoemde ijzeren long kunnen worden gelegd. Maar dat is niet gelukt. Wel heeft men haar twee keer nog een serum toegediend en is samen met een paar zusters meer dan 24 uur kunstmatige ademhaling toegepast. Alle inspanningen ten spijt is Ruth Elisabeth op 16 november 1943 omstreeks 15.30 aan kinderverlamming overleden. Na de oorlog verklaarden de betrokken dat haar lichaam de volgende dag in een hutkoffer naar het land van een boer in Tzum was gebracht, waar ze illegaal werd begraven.&nbsp;

Breslauer, Werner Rudolf Kampboerderij met dieren.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943-1944

Breslauer, Werner Rudolf Kampboerderij met dieren.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943-1944

Kampboerderij met dieren bij kamp Westerbork

luchtopname van de rij telescopen met overblijfselen van woonoord Schattenberg. Plaats: Radiosterrenwacht/Woonoord Schattenberg Datum: 1968-1970

luchtopname van de rij telescopen met overblijfselen van woonoord Schattenberg. Plaats: Radiosterrenwacht/Woonoord Schattenberg Datum: 1968-1970

Luchtfoto van de radiotelescopen en het woonoord Schattenberg

Verklaring van zenuwarts L.N.J. Kamp die na onderzoek aangeeft dat het voor de ontwikkeling van Ruth Heller het best is als ze bij haar pleegouders blijft. Plaats: Utrecht Datum: 1947-01-14

Verklaring van zenuwarts L.N.J. Kamp die na onderzoek aangeeft dat het voor de ontwikkeling van Ruth Heller het best is als ze bij haar pleegouders blijft. Plaats: Utrecht Datum: 1947-01-14

Verklaring van zenuwarts Kamp over Ruth Heller

Van: Beem, Max Aan: Vorst, U.J. Plaats: onderduikplek Datum: 1944-01-24 Onderwerp: blij met de brief en een geluk dat zijn kleinkind Sonneke zo goed verzorgt wordt; Max was blij met het portretje van haar; van zijn ooms en tantes hoort hij niets meer; over zijn zoon Leo en zijn gezin hoorde hij dat ze zouden zijn ontkomen naar Zwitserland of het waar is weet hij niet; hij heeft lang niets meer van ze gehoord, hopelijk zijn ze nog in Westerbork; over waarom hij besloot te gaan onderduiken, over de hulp van een vriend; over razzia's en verschillende onderduikplekken; onderduikomstandigheden, het dagelijks leven en hulp…

Van: Beem, Max Aan: Vorst, U.J. Plaats: onderduikplek Datum: 1944-01-24 Onderwerp: blij met de brief en een geluk dat zijn kleinkind Sonneke zo goed verzorgt wordt; Max was blij met het portretje van haar; van zijn ooms en tantes hoort hij niets meer; over zijn zoon Leo en zijn gezin hoorde hij dat ze zouden zijn ontkomen naar Zwitserland of het waar is weet hij niet; hij heeft lang niets meer van ze gehoord, hopelijk zijn ze nog in Westerbork; over waarom hij besloot te gaan onderduiken, over de hulp van een vriend; over razzia's en verschillende onderduikplekken; onderduikomstandigheden, het dagelijks leven en hulp…

Brief van Max Beem aan lieve kinderen vanuit zijn onderduikplek

Van: Repatriëringsbureau (Zweeds Consulaat) Aan: de Raay, Eduard Plaats: Praag Datum: 1945-07-16 Onderwerp: bewijs van registratie van Eduard de Raay tijdens zijn repatriëring.

Van: Repatriëringsbureau (Zweeds Consulaat) Aan: de Raay, Eduard Plaats: Praag Datum: 1945-07-16 Onderwerp: bewijs van registratie van Eduard de Raay tijdens zijn repatriëring.

Bewijs van registratie van Eduard de Raay tijdens zijn repatriëring via Tsjechoslowakije

Van: de Nederlandse Spoorwegen Aan: Zentralstelle für Jüdische Auswanderung Plaats: Utrecht Datum: 1944-05-15 Onderwerp: rekening voor het deporteren van Joden van Amsterdam Muiderpoort naar Assen (kamp Westerbork) in april 1944.

Van: de Nederlandse Spoorwegen Aan: Zentralstelle für Jüdische Auswanderung Plaats: Utrecht Datum: 1944-05-15 Onderwerp: rekening voor het deporteren van Joden van Amsterdam Muiderpoort naar Assen (kamp Westerbork) in april 1944.

Rekening van de Nederlandse Spoorwegen aan de Zentralstelle für Jüdische Auswanderung

Geboorteakte Op 17 -08-1943 is te Westerbork geboren Joseph Waterman, zoon van Sander Waterman en Elisabeth Gobetz. Akte nr. 111 Gemeente Westerbork

Geboorteakte Op 17 -08-1943 is te Westerbork geboren Joseph Waterman, zoon van Sander Waterman en Elisabeth Gobetz. Akte nr. 111 Gemeente Westerbork

Akte van geboorte in kamp Westerbork van Joseph Waterman

Van: tante Hermien (moeder) Aan: Hanneke Plaats: Wassenaar/Den Haag Datum: 1943-09 Onderwerp: Hanneke heeft niets van zich laten horen (al vier weken), in het vervolg aan Wera schrijven (adres en naam); boeken en lekkers naar Hanneke gestuurd…

Van: tante Hermien (moeder) Aan: Hanneke Plaats: Wassenaar/Den Haag Datum: 1943-09 Onderwerp: Hanneke heeft niets van zich laten horen (al vier weken), in het vervolg aan Wera schrijven (adres en naam); boeken en lekkers naar Hanneke gestuurd…

Brief van moeder aan Hanneke

Van: Kortoef, J. en Truus Aan: Polak-Kortoef, Anna,&nbsp; Adres: Westerbork, kamp, barak 65 Datum: 1942-12-08 Plaats: Amsterdam Onderwerp: De schrijver hoopt dat zijn zus voorlopig in Westerbork mag blijven. Het is beter in Westerbork te zitten dan ergens in Polen of wie weet waar. ‘Daar kunnen we je niets sturen’. Truus: ‘Ik kan me helemaal niet voorstellen hoe jullie daar nu allemaal leven. Bij alles denk ik bijna: hoe zal dat nu op Westerbork gaan en wat zouden ze daar nu doen? Of wat zouden ze daar voor eten krijgen?'… (Brief is waarschijnlijk retour gestuurd, omdat Anna al was doorgestuurd naar Auschwitz op 8 december 1942)

Van: Kortoef, J. en Truus Aan: Polak-Kortoef, Anna,&nbsp; Adres: Westerbork, kamp, barak 65 Datum: 1942-12-08 Plaats: Amsterdam Onderwerp: De schrijver hoopt dat zijn zus voorlopig in Westerbork mag blijven. Het is beter in Westerbork te zitten dan ergens in Polen of wie weet waar. ‘Daar kunnen we je niets sturen’. Truus: ‘Ik kan me helemaal niet voorstellen hoe jullie daar nu allemaal leven. Bij alles denk ik bijna: hoe zal dat nu op Westerbork gaan en wat zouden ze daar nu doen? Of wat zouden ze daar voor eten krijgen?'… (Brief is waarschijnlijk retour gestuurd, omdat Anna al was doorgestuurd naar Auschwitz op 8 december 1942)

Brief van J. Kortoef en Truus Piket aan Anna Polak-Kortoef

Van: Heilbut, Rob Aan: Andersen, H.L. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-22 Onderwerp: schrijfdag; werken als etenhaler; muziek

Van: Heilbut, Rob Aan: Andersen, H.L. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-22 Onderwerp: schrijfdag; werken als etenhaler; muziek

Briefkaart van Rob Heilbut aan H.L. Andersen vanuit kamp Westerbork

Persoonsbewijs van: Wijnberg, Meta&nbsp; Afgegeven 1943-05-03 te Westerbork&nbsp; Nr. 004272 met pasfoto.&nbsp;

Persoonsbewijs van: Wijnberg, Meta&nbsp; Afgegeven 1943-05-03 te Westerbork&nbsp; Nr. 004272 met pasfoto.&nbsp;

ArendPels

Arend
Pels