In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Pol. Angestellte&nbsp; Aan: Plaats: Den Haag&nbsp; Datum: 1944-01-27&nbsp; Onderwerp: over het weer uitvoeren van Jodentransporten na een onderbreking vanwege quarantainemaatregelen in kamp Westerbork. De transporten van 11-1-/18-01- en 25-01-1944 worden in de brief genoemd.&nbsp;

Van: Pol. Angestellte&nbsp; Aan: Plaats: Den Haag&nbsp; Datum: 1944-01-27&nbsp; Onderwerp: over het weer uitvoeren van Jodentransporten na een onderbreking vanwege quarantainemaatregelen in kamp Westerbork. De transporten van 11-1-/18-01- en 25-01-1944 worden in de brief genoemd.&nbsp;

Brief van de Politieke Angestellte over het hervatten van transporten vanuit kamp Westerbork

Van: Wessel, B Aan: Cardozo, I.P. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-23 Onderwerp: bericht over eten in het kamp en beschrijving situatie, een feestje dat anders verloopt. De beloofde taart ontbreekt. De genodigden zijn aangewezen op de kookkunsten van de koks in kamp Westerbork. Weinig hoop op een langer verblijf in het kamp. Deze brief kan het laatste levensteken zijn. Bernard woont nu tegenover de vroegere barak van I.P. Cardozo, die uit kamp Westerbork was ontslagen.

Van: Wessel, B Aan: Cardozo, I.P. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-23 Onderwerp: bericht over eten in het kamp en beschrijving situatie, een feestje dat anders verloopt. De beloofde taart ontbreekt. De genodigden zijn aangewezen op de kookkunsten van de koks in kamp Westerbork. Weinig hoop op een langer verblijf in het kamp. Deze brief kan het laatste levensteken zijn. Bernard woont nu tegenover de vroegere barak van I.P. Cardozo, die uit kamp Westerbork was ontslagen.

Briefkaart van Bernard Wessel aan I.P. Cardozo vanuit kamp Westerbork

ieVan: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directie&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1951-11-08&nbsp; Onderwerp: varkensschuur, afbraak en nieuwe schuur, vergoeding oude schuur; &nbsp;koop van een barak dat bij de ingang van het kamp staat en in de periode van het militaire kamp als recreatiezaal en keuken is gebruikt door Pro Rege (een stichting die zich inzet voor het welzijn van militairen).

ieVan: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directie&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1951-11-08&nbsp; Onderwerp: varkensschuur, afbraak en nieuwe schuur, vergoeding oude schuur; &nbsp;koop van een barak dat bij de ingang van het kamp staat en in de periode van het militaire kamp als recreatiezaal en keuken is gebruikt door Pro Rege (een stichting die zich inzet voor het welzijn van militairen).

Brief van Houtvester Assen aan de directie

Sara de Hartogh is in de oorlog vanuit Amsterdam naar Friesland verhuisd. Daar leefde zij onder de schuilnaam Suze van Bodegraven. In november 1943 is Sara de Hartogh nabij IJlst door het verzet geliquideerd, omdat ze dreigde verzetsstrijders te verraden.

Bewaking kamp Westerbork

Ordnungspolizei kamp Westerbork

Commandanten kamp Westerbork

Straffen kamp Westerbork

SS-Wachbattalion kamp Westerbork

Buitenbewaking kamp Westerbork

Binnenbewaking kamp Westerbork

Binnenlandse Strijdkrachten kamp Westerbork

Militair Gezag kamp Westerbork

Grenzschutz kamp Westerbork

Waffen-SS kamp Westerbork

SD/Sipo kamp Westerbork

Nederlandse politie kamp Westerbork

Joodse Ordedienst

Van: Querido, Levie Aan: Piet Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-23 Onderwerp: hele zwik ontvangen, ook de was was prima in orde; bouillon en mosterd is in de kantine van kamp Westerbork te krijgen; havermout is warm te maken, maar het te koken is in het kamp onmogelijk…

Van: Querido, Levie Aan: Piet Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-23 Onderwerp: hele zwik ontvangen, ook de was was prima in orde; bouillon en mosterd is in de kantine van kamp Westerbork te krijgen; havermout is warm te maken, maar het te koken is in het kamp onmogelijk…

Brief van Levie Querido aan Piet vanuit kamp Westerbork

Bron: http://www.stolpersteine-dordrecht.nl/het_voorbije_joodse_dordrecht_het_lot_van_Ernst_Hesdorffer.html Heinz Hesdörffer is nog altijd boos. Telkens als de kwestie ter sprake komt, overmant kwaadheid hem. Zijn broertje, Ernst Jacob Hesdörffer, pleegkind van de Dordtse rabbijn Barend Josua Katan, had moeiteloos gered kunnen worden. Ernst bevond zich in kamp Westerbork, dat voorgeborchte van de dood. Maar Heinz had bij de Obersturmführer per telegram een aanvraag ingediend: of zijn broer als elektricien in Westerbork kon blijven werken? De aanvraag werd in behandeling genomen, en zolang dat het geval was, zou Ernst gesperrt zijn, veilig vrijgesteld zijn van transport naar een doodskamp. Eerst moest de Obersturmführer immers de aanvraag beoordelen. Echter een asshole, een klootzak, zoals Heinz de functionaris decennia later onverminderd furieus noemt, maakte een vergissing. Hij vergat een kopie van de aanvraag naar de kampregistratie door te sturen. Daardoor werd de cartotheekkaart met de persoonsgegevens van Ernst niet apart gelegd en werd Ernst niet gespaard, maar gewoon naar Auschwitz afgevoerd. Drie weken later keurde de Obersturmführer de aanvraag goed. Ernst had dus tot de bevrijding in Westerbork kunnen blijven, en daarna een leven kunnen leiden. Nu was het te laat; het lot had anders beschikt. Ernst had het leven al gelaten. Badplaats Het was niet voorbestemd dat Ernst Jacob Hesdörffer in Dordrecht zou komen te werken, in tegendeel. Geboren, opgegroeid en geschoold in de badplaats Bad Kreuznach lag een bestaan in het eigen Duitsland voor de hand. Ernst kwam er ter wereld op 18 april 1926, als het jongere broertje van de drie jaar oudere Heinz (30 januari 1923). Hun moeder heette Johanna Hesdörffer-Joseph (Altenbamberg, 14 januari 1887), hun vader Karl (Fulda Kreuznach, 9 juni 1882). Samen met twee broers van hem dreef hij een chocolade- en suikerwarenfabriek in Bad Kreuznach; hij was een gegoede zakenman. Al in 1934 overleed Karl. Hij was geopereerd en zijn echtgenote had rode rozen bij zich, toen zij hem in het ziekenhuis opzocht voor zijn verjaardag. Maar zes weken na de operatie bleek zijn hart niet meer te werken en de artsen hadden hem niet kunnen redden. De bloemen gingen mee het graf in. In de nacht van 9 op 10 november 1938 voltrok zich de Kristallnacht in Duitsland. Verzengende jodenhaat leidde tot grove geweldsuitbarstingen, de pogroms. Duizenden woningen en winkels en tientallen synagogen werden verwoest, honderden joden raakten zwaargewond of stierven. De Kristallnacht ontketende trauma’s en grote angst bij de joodse bevolking. Ouders stuurden hun kinderen het land uit, de Reichsvereinigung der Juden bepaalde hoe de migratiestromen verliepen. De kinderen kwamen in België, Frankrijk, Engeland of Nederland terecht. Ook voor Heinz en Ernst Hesdörffer werd de situatie te heikel geacht; ook zij werden via kindertransporten weggestuurd, naar veiliger landen. De broers belandden in Nederland, moederziel alleen. Ze werden ondergebracht in een quarantainegebouw in Rotterdam. Het was 30 maart 1939. Onbekend Engeland heeft in totaal achtduizend joodse vluchtelingenkinderen gehuisvest. Dat is welbekend en afdoende gedocumenteerd: de kindertransporten naar Londen waren legendarisch. Maar dat ook andere Europese landen groepen kinderen hebben geaccepteerd, zij het in kleinere aantallen, is volgens onderzoekster Miriam Keesing van het NIOD “grotendeels onbekend”. Ze zocht het uit, en ontdekte dat Nederland zeker tweeduizend joodse kinderen heeft verwelkomd. Ze werden opgevangen door de joodse gemeenschap, in pleeggezinnen of in tehuizen. Keesing heeft de afgelopen jaren allerlei archiefmateriaal verzameld over deze (voornamelijk Duitse, maar ook Oostenrijkse) vluchtelingenkinderen, en over hun verblijf in Nederland. Ze heeft de stichting Dokin (Duitse Oorlogskinderen In Nederland) opgericht, en een Engelstalige, toegankelijke website ingericht, www.dokin.nl. Voor zover mogelijk is ze nagegaan hoe het de kinderen in en na de oorlog is vergaan. In de VS en Israël heeft ze daartoe overlevende kinderen geïnterviewd. De website wijst belangstellenden vanzelf de weg. Heinz en Ernst komen uiteraard ook voor in de database van Dokin, maar met slechts karige gegevens. Wat zich precies in Nederland rond de broers heeft afgespeeld, blijkt pas als bij toeval wordt ontdekt dat Heinz Hesdörffer nog in leven is. Hij is teruggekeerd naar het Vaterland, de natie die hem nota bene als jood had willen vermoorden. Hij woont in Frankfurt am Main, tot grote tevredenheid. Boek Heinz heeft in 1946, toen hij in een ziekenhuis in Brussel lag, een boek geschreven over de gevolgen van de raciale razernij die Duitsland in de greep had. Deze memoires verschenen in 1998 in Zürich, onder de titel Bekantte traf man viele... In 2008 bracht de Amerikaanse uitgeverij Rosedog Books ditzelfde boek in het Engels uit, nu getiteld Twelve years of Nazi Terror. Heinz heeft daarnaast op 27 januari 2014 een uitgebreide lezing gegeven, als Holocaustoverlevende en -ooggetuige, tijdens een zitting het deelstaatparlement Rheinland-Pfalz in Mainz. Ten slotte heeft een andere onderzoekster, Aline Pennewaard, een beknopte biografie samengesteld van Heinz en Ernst. Uit al dit materiaal valt vrij volledig te distilleren wat de jongens Hesdörffer is overkomen in Nederland. Dat Ernst Jacob zich in Dordrecht heeft opgehouden, had zich al eens geopenbaard. Op de website www.joodsmonument.nl bijvoorbeeld staan enkele toelichtende zinnen over hem, en op de Nederlandse lijst van vermoorde joden staat Ernst tussen de leden van de Dordtse familie Katan. Maar dat is dan ook alles. Hier volgen de belangrijkste gebeurtenissen. Aanvankelijk waren ze nog samen. Gedurende twee weken verbleven Heinz en Ernst in het quarantainegebouw in Rotterdam, vervolgens in een weeshuis in Gouda, waar Ernst zijn bar mitswa vierde. Hierna werden ze uit elkaar gehaald. Heinz vertrok naar Amsterdam, waar hij eerst opnieuw in quarantaine werd genomen, en aansluitend een tijdje als schoenmaker en kleermaker ging werken. Daarna kreeg hij een baantje in het Lloyd Hotel, samen met andere vluchtelingen. Ernst werd als pleegkind aan het gezin Katan in Dordrecht toegevoegd. Het hoofd ervan, de onderwijzer Barend Joshua Katan (Rotterdam, 20 januari 1905), was sinds 1 mei 1932 rabbijn van Dordrecht. Hij stond, volgens de website joodsamsterdam.nl, bekend als “een statig heerschap met een warm hart”. Zijn vrouw was Rosa Katan-Duizend (Amsterdam, 9 juli 1906). Het gezin, dat woonde aan de Levensverzekeringstraat 22 (nu: Rozenhof 22), bestond verder uit drie kinderen: Samuel (24 december 1936), Joseph (6 maart 1938) en Milkah (6 mei 1940). School Nederland leek inderdaad het beschermende land dat de broers Hesdörffer hoopten aan te treffen. Het was neutraal, het nationaal-socialisme had er schijnbaar geen vat op. Joden werden hier nog niet gedemoniseerd. Ernst ging in Dordrecht nog een jaar naar school. Daarna kon hij als elektricien aan de slag bij de firma Bakker [het is niet meer te achterhalen welke dit was, red.]. Heinz, de oudste, ondernam intussen via het consulaat pogingen om zijn moeder aan een bezoekersvisum voor zes maanden te helpen. De bedoeling was dat zij naar Nederland zou overkomen en eind mei 1940 samen met haar zonen naar Amerika zou emigreren. De verhuisboedel bevond zich al in de loods van de Holland Amerika Lijn. Op 6 mei kwamen de benodigde papieren. Maar de Duitsers vielen Nederland binnen en daarmee kantelden hun kansen. Heinz maakte het bombardement op Rotterdam mee. Hij schrijft dat hij op de grond lag in het pand Westersingel 60. Zijn broer bevond zich toen al in Dordrecht. De muren schudden en dreigden het te begeven. Heinz was doodsbang verpletterd te worden. Het bleef hem bespaard. De emigratie kon nu niet meer doorgaan, en ook een nieuwe aanvraag voor Cuba was vruchteloos. Hun moeder verhuisde van Bad Kreuznach naar Fulda, naar het familiehuis van de Hesdörffers. Daar woonde een zus van haar man; zo had ze tenminste nog een beetje familie om zich heen. Zij ging er werken in de oorlogsindustrie en hoopte dat dit zou helpen. Maar ze werd evengoed gedeporteerd. Op 1 juni 1942 dreven de nazi’s haar in Kassel in een goederentrein, Johanna werd op 3 juni in Sobibor vergast. Ernst en Heinz zagen hun moeder nooit weer. Assistent In Dordrecht werden de joden eveneens met gedisciplineerde gretigheid ingeperkt en opgejaagd. Rabbijn Katan had op aanraden van zijn vrouw al in 1940 zijn baard afgeschoren, om als jood minder herkenbaar te zijn. In augustus 1942 kreeg hun pleegzoon Ernst een oproep voor tewerkstelling in Duitsland. Broer Heinz probeerde voor Ernst een vrijstelling te regelen, door hem tot assistent van de secretaris van de Joodsche Raad benoemd te krijgen. Katan, die secretaris van deze instelling was, kon evenwel niets voor Ernst doen. En de voorzitter van de Joodsche Raad in Dordrecht ("een meneer Van Huizum"), wilde Ernst niet helpen, “omdat hij een Duitse jood was”, schimpt Heinz. Heinz heeft niettemin doorgezet, hij passeerde de man eenvoudigweg, door “boven zijn hoofd” te opereren zoals Heinz het noemt, en kreeg via "vrienden in Amsterdam" toch nog een vrijstelling voor elkaar. Maar baten deed dit niet. De Duitsers kwamen er in november achter bij welke Dordtse niet-joden de Tora-rollen waren verstopt. Zij hadden een lijst met namen gevonden. Verscheidene joden werden gearresteerd, onder wie rabbijn Katan. Op 30 april 1943 werd deze omgebracht in Auschwitz. Heinz waarschuwde zijn broer. Als eenmaal de mannen zijn opgepakt, zei hij, volgen snel de vrouwen en kinderen. “Blijf niet in het huis van Katan slapen”, ried hij Ernst aan. Ernst luisterde niet. Personeelsleden van de bioscoop waarvoor hij de lichtreclame verzorgde, hadden hem al een schuilplaats aangeboden, maar mevrouw Katan smeekte Ernst “op haar knieën”, aldus Heinz, om haar niet alleen te laten met de drie kleine kinderen. Ernst voldeed aan haar wens. “Er hat ein zu gutes Herz gehabt”, vindt Heinz achteraf. Op dinsdag 12 november was het voorbij. Ernst werd opgepakt, samen met nog twaalf joden, onder wie moeder Katan en haar drie kinderen. Ze werden doorgezonden naar Westerbork, vanwaar iedere dinsdag volgepropte treinen naar de gasovens in het Oosten reden. De vier gezinsleden Katan bleven niet lang in het Drentse kamp. Zij zijn tegelijk, op 23 november 1942, koelbloedig in Auschwitz vermoord. Telegram Heinz kwam onmiddellijk in actie, zodra hij hoorde dat zijn broer Ernst naar Westerbork was getransporteerd. Hij stuurde een telegram naar de Obersturmführer, met het dringende verzoek zijn broer als elektricien in dienst te houden. Ook ging er een expressbrief naar de afdeling waar een Sperre moest worden aangevraagd. De aanvraag liep, en had Ernsts leven kunnen redden, ware het niet dat een zakkenwasser van een functionaris een administratieve fout maakte. Hij vergat de cartotheekkaart van Ernst zolang opzij te leggen, zoals hoort te gebeuren zolang een aanvraag loopt. De afloop was fataal. Ernst ging de eerstvolgende dinsdag de trein in, en liet het leven in Auschwitz, op 28 februari 1943. Bevrijd Heinz had geluk, meervoudig fabelachtig veel geluk. Wonend in Arnhem, hoort hij bijvoorbeeld tijdig dat er op een avond een razzia zal plaatsgrijpen. Hij vlucht naar Amsterdam, met rugzak en knapzak. Daar treft hij het opnieuw, met vrienden die hem helpen. Als hij in maart 1943 desondanks in Westerbork terechtkomt, is dit het begin van een lange reeks concentratiekampen waarheen hij wordt vervoerd. Maar hij weet ze alle te overleven, volgens hem ook omdat hij onderweg goede, formidabele mensen treft. Zijn tocht langs de kampen is huiveringwekkend. Heinz weet de locaties en data nog exact. In Westerbork verbleef hij van 6 maart 1943 tot 25 februari 1944. In het Tsjechische Theresienstadt van 26 februari 1944 tot 16 mei 1944. In het Poolse Auschwitz-Birkenau van 19 mei 1944 tot 1 juli 1944. In Schwarzheide (boven Dresden) van 3 juli 1944 tot 19 april 1945. In Oranienburg (boven Berlijn) van 19 april 1945 tot 21 april 1945. Op die 21ste moest hij meelopen in de dodenmars, een ‘wandeling’ waar de Duitsers kampbewoners toe dwongen toen de Russen oprukten. Onderweg stierven er tientallen, door ontberingen, de vrieskou of honger. Heinz redde het wonderwel, en maakte mee dat hij op 2 mei 1945 in Grabow door de Russen werd bevrijd.

Van: Moon e Ab (Hakker-Biet) Aan:&nbsp;Reina en familie Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1942-12-26 Onderwerp: kerst in alle stilte gevierd, denken aan vrede; hij zal ook niet met veel weemoed terugkijken naar het afgelopen jaar…

Van: Moon e Ab (Hakker-Biet) Aan:&nbsp;Reina en familie Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1942-12-26 Onderwerp: kerst in alle stilte gevierd, denken aan vrede; hij zal ook niet met veel weemoed terugkijken naar het afgelopen jaar…

Brief van Moon en Ab aan Reina en familie vanuit Amsterdam

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1943-08-19 Onderwerp: terug van verlof in Amsterdam, samen een paar gelukkige uren gehad; over hun toekomst na de oorlog; terug in het kamp gaf Westerbork een rustige indruk; de onrust nam echter, komende dinsdag zal een transport met S-gevallen en zieken uit kamp Westerbork vertrekken; in het kamp heerst de illusie aan de transporten te kunnen ontkomen; alle boodschappen kon Werner afgeven, alleen Flip Barmes kon hij niet vinden (hij is nooit in kamp Westerbork geweest, in onderduik); Werner heeft nog kleding en fotokopieën van Stella in het kamp, dat ze ooit vooruitgestuurd had. Er gaat iemand naar Amsterdam. Werner vraag of hij de spullen aan hem kan meegeven.&nbsp;

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1943-08-19 Onderwerp: terug van verlof in Amsterdam, samen een paar gelukkige uren gehad; over hun toekomst na de oorlog; terug in het kamp gaf Westerbork een rustige indruk; de onrust nam echter, komende dinsdag zal een transport met S-gevallen en zieken uit kamp Westerbork vertrekken; in het kamp heerst de illusie aan de transporten te kunnen ontkomen; alle boodschappen kon Werner afgeven, alleen Flip Barmes kon hij niet vinden (hij is nooit in kamp Westerbork geweest, in onderduik); Werner heeft nog kleding en fotokopieën van Stella in het kamp, dat ze ooit vooruitgestuurd had. Er gaat iemand naar Amsterdam. Werner vraag of hij de spullen aan hem kan meegeven.&nbsp;

Bertha IsabellaNoord-Emanuel

Bertha Isabella
Noord-Emanuel