In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Joodsche Raad voor Amsterdam Betreft het vertrek van de familie Polak, S.&nbsp; Datum van vertrek naar kamp Westerbork: 1942-07-23 Datum schrijven: 1942-11-01

Van: Joodsche Raad voor Amsterdam Betreft het vertrek van de familie Polak, S.&nbsp; Datum van vertrek naar kamp Westerbork: 1942-07-23 Datum schrijven: 1942-11-01

Bericht van de Joodse Raad over het vertrek van de familie Polak

Van: de Nederlands Spoorwegen Aan: wie het betreft Plaats: Utrecht Datum: 1944-01-29 Onderwerp: binnenkomst van de trein in kamp Westerbork op 31 januari en vertrek op 1 februari 1944 met ongeveer 1000 personen.

Van: de Nederlands Spoorwegen Aan: wie het betreft Plaats: Utrecht Datum: 1944-01-29 Onderwerp: binnenkomst van de trein in kamp Westerbork op 31 januari en vertrek op 1 februari 1944 met ongeveer 1000 personen.

Dienstregeling van de NS naar- en vanuit kamp Westerbork naar Nieuweschans

Snoeimes Het snoeimes is gebruikt door Lothar Leyser (1920) in het werkkamp Wieringermeer en voorzien van de benaming L. Leyser. &nbsp;

Snoeimes Het snoeimes is gebruikt door Lothar Leyser (1920) in het werkkamp Wieringermeer en voorzien van de benaming L. Leyser. &nbsp;

Het snoeimes van Lothar Leyser

Aan de Tiboel Siegenbeekstraat 7 in Leiden woonden Louis Van Tijn en zijn vrouw Rachel van Tijn-Lubinski met hun twee kinderen Esther en Izaäk. Louis was chef van het modemagazijn Gerzon en was daarnaast vanaf 1940 administrateur in het begrafeniswezen.&nbsp;

Tiboel Siegenbeekstraat 7, Leiden

Yvonne Vos beschrijft het korte leven van Harry Pumt, een Sinti jongen uit Den Haag. Hij werd begin augustus 1944 in de gaskamer van het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau door de nazi’s vermoord.&nbsp;

Het verhaal van Harry Pumt

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dolfina Greef kwam op 14 februari 1939 in Veghel ter wereld. Haar broertje Soni Henricus Greef werd geboren op 28 mei 1941 in Tilburg. Dolfina en Soni waren vijf en twee jaar oud toen zij tijdens de ‘Zigeunerrazzia’ van 16 mei 1944 met hun vader Heinrich Wiegand uit hun huis aan de Koningstraat 62 in Arnhem opgehaald werden.&nbsp;

Het verhaal van Dolfina Greef

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Informatie uit andere archieven

Organisatie van de Endlösung

Bombardementen Geallieerden van concentratiekampen

Foto van dwangarbeiders bij de postbarak in het Joods werkkamp Baldehaar. Duidelijk zichtbaar de Jodenster.

Foto van dwangarbeiders bij de postbarak in het Joods werkkamp Baldehaar. Duidelijk zichtbaar de Jodenster.

Foto van dwangarbeiders bij de postbarak in het Joods werkkamp Baldehaar

Hij was lid van de communistische partij (CPN), werd opgepakt wegens het fotograferen van Duitse militairen op 31 mei 1940.

Van: Buijvoets, J.G. Aan: Luitenant-Kolonel A.H. Stok Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-05-12 Onderwerp: inventaris van het kamp; onduidelijkheid; wat zich nu in het kamp bevindt aan goederen is onmisbaar voor het blijven functioneren van het kamp.

Van: Buijvoets, J.G. Aan: Luitenant-Kolonel A.H. Stok Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-05-12 Onderwerp: inventaris van het kamp; onduidelijkheid; wat zich nu in het kamp bevindt aan goederen is onmisbaar voor het blijven functioneren van het kamp.

Brief van J. Buijvoets aan Luitenant-Kolonel A.H. Stok vanuit het Interneringskamp Westerbork

Van: de Gemeente Hoogeveen Aan: van Zuiden, Marcus Plaats: Hoogeveen Datum: 1941-10-31 Onderwerp: persoonsbewijs met een ‘J’…

Van: de Gemeente Hoogeveen Aan: van Zuiden, Marcus Plaats: Hoogeveen Datum: 1941-10-31 Onderwerp: persoonsbewijs met een ‘J’…

Persoonsbewijs van Marcus van Zuiden

Van: Bamberger, Joseph en Jeannette (en familie Groenheim) Aan: Meyer, Jo Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-08 Onderwerp: Louis heeft nog een longontsteking en bronchitis, de koorts is gezakt; zijn behandeling; Louis is in 14 dagen ruim 100 gram aangekomen en weegt nu meer dan 13 pond; nog niet op het gewicht van eind maart toen ze naar kamp Westerbork gingen; dankbaar voor de pakjes; graag in plaats van brood meel of bloem, dan kunnen ze daar iets van laten bakken, ze lijden geen honger…ze hebben al een thermometer…

Van: Bamberger, Joseph en Jeannette (en familie Groenheim) Aan: Meyer, Jo Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-08 Onderwerp: Louis heeft nog een longontsteking en bronchitis, de koorts is gezakt; zijn behandeling; Louis is in 14 dagen ruim 100 gram aangekomen en weegt nu meer dan 13 pond; nog niet op het gewicht van eind maart toen ze naar kamp Westerbork gingen; dankbaar voor de pakjes; graag in plaats van brood meel of bloem, dan kunnen ze daar iets van laten bakken, ze lijden geen honger…ze hebben al een thermometer…

Brief van Joseph en Jeannette Bamberger aan Jo Meyer vanuit kamp Westerbork

Van: de Groot, Louis Aan: de Groot, Emanuel en zijn gezin Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-03-08 Onderwerp: het is zondag en prachtig weer om een kaart te schrijven; Frits is vandaag naar Groningen, Louis heeft aan hem het adres van Samuel doorgegeven, hij weet niet of Frits de tijd heeft om langs te komen; Peter wordt een fijne verstandige jongen; met Hennij is het weer in orde. Ze werkt hard; met Mau en Martha gaat het goed…&nbsp;

Van: de Groot, Louis Aan: de Groot, Emanuel en zijn gezin Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-03-08 Onderwerp: het is zondag en prachtig weer om een kaart te schrijven; Frits is vandaag naar Groningen, Louis heeft aan hem het adres van Samuel doorgegeven, hij weet niet of Frits de tijd heeft om langs te komen; Peter wordt een fijne verstandige jongen; met Hennij is het weer in orde. Ze werkt hard; met Mau en Martha gaat het goed…&nbsp;

Briefkaart van Louis de Groot aan zijn broer Samuel vanuit kamp Westerbork

Wachtende mensen met bagage. Kamp Westerbork, 1944. Kampgevangenen staan te wachten totdat ze een wagon binnen kunnen gaan. Still uit de Westerborkfilm.

Wachtende mensen met bagage. Kamp Westerbork, 1944. Kampgevangenen staan te wachten totdat ze een wagon binnen kunnen gaan. Still uit de Westerborkfilm.

Wachtende mensen met bagage voor de trein in kamp Westerbork

Tekst. Tekst met illustratie uit het boek 'Humor und Melodie': 'Auf der heide allein kann ich glucklich sein'. Kamp Westerbork, 1943-09-27. Betreft foto van het boek Humor und Melodie (Cabaret).

Tekst. Tekst met illustratie uit het boek 'Humor und Melodie': 'Auf der heide allein kann ich glucklich sein'. Kamp Westerbork, 1943-09-27. Betreft foto van het boek Humor und Melodie (Cabaret).

ElisabethNenk-Levie

Elisabeth
Nenk-Levie