In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan:&nbsp; Plaats: Den Haag Datum: 1949-03-19 Onderwerp: transport en overlijden van Judith Teixeira de Mattos.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan:&nbsp; Plaats: Den Haag Datum: 1949-03-19 Onderwerp: transport en overlijden van Judith Teixeira de Mattos.

Verklaring van het Rode Kruis over het lot van Judith Teixeira de Mattos

Van: onbekend Aan: lieve kinderen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-09 Onderwerp: de schrijver schrijft nu een brief om het niet op sabbath te hoeven doen; over transportnacht en het voorlezen van namen….

Van: onbekend Aan: lieve kinderen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-09 Onderwerp: de schrijver schrijft nu een brief om het niet op sabbath te hoeven doen; over transportnacht en het voorlezen van namen….

Brief van Nathan de Haaff aan zijn kinderen vanuit kamp Westerbork

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam (Brandon, J.) Aan: Bonn, S. Plaats: Amsterdam Datum: 1942-08-13 Onderwerp: behoud van een telefoonaansluiting; verklaring is bij de autoriteiten ingediend, maar nog geen akkoord…&nbsp;

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam (Brandon, J.) Aan: Bonn, S. Plaats: Amsterdam Datum: 1942-08-13 Onderwerp: behoud van een telefoonaansluiting; verklaring is bij de autoriteiten ingediend, maar nog geen akkoord…&nbsp;

Brief van de Joodse Raad voor Amsterdam aan S. Bonn in verband met behoud van zijn telefoonaansluiting

Van: Hakker Ab Aan:&nbsp;Reina Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1942-08-17 Onderwerp: al tijden niets van Reina gehoord. Neemt nu zelf initiatief met het schrijven van een brief; het zit er stikvol Duitse soldaten, er zijn veel arrestaties; Drees is weer vrij; of Reina slaolie wil toesturen, dan worden de pannenkoeken lekker bruin….

Van: Hakker Ab Aan:&nbsp;Reina Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1942-08-17 Onderwerp: al tijden niets van Reina gehoord. Neemt nu zelf initiatief met het schrijven van een brief; het zit er stikvol Duitse soldaten, er zijn veel arrestaties; Drees is weer vrij; of Reina slaolie wil toesturen, dan worden de pannenkoeken lekker bruin….

Brief van Ab Hakker aan Reina vanuit Amsterdam

Van: Smilde, M. Aan: Caneel-Smilde, M. Plaats: Groningen Datum: 1944-01-06 Onderwerp: pakketten; omstandigheden M. Caneel-Smilde verbleef in Westerbork, barak 65 Met stempel: Gepruft

Van: Smilde, M. Aan: Caneel-Smilde, M. Plaats: Groningen Datum: 1944-01-06 Onderwerp: pakketten; omstandigheden M. Caneel-Smilde verbleef in Westerbork, barak 65 Met stempel: Gepruft

Brief van M. Smilde aan M. Caneel-Smilde vanuit Groningen

Van: Schoon, S.&nbsp; Aan: Jansen, J.J.M.&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1949-03-25&nbsp; Onderwerp: verzetsmonument; over het ontwerp, de onthulling en de plek achter het crematorium waar het monument zal komen te staan.

Van: Schoon, S.&nbsp; Aan: Jansen, J.J.M.&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1949-03-25&nbsp; Onderwerp: verzetsmonument; over het ontwerp, de onthulling en de plek achter het crematorium waar het monument zal komen te staan.

Brief van S. Schoon aan J. Jansen inzake verzetsmonument en het onthullen ervan

Van: Mr. Nauta, H.H. Aan: Teixeira de Mattos, A. Plaats: Rotterdam Datum: 1966-12-02 Onderwerp: een kopie van de verklaring en declaratie.

Van: Mr. Nauta, H.H. Aan: Teixeira de Mattos, A. Plaats: Rotterdam Datum: 1966-12-02 Onderwerp: een kopie van de verklaring en declaratie.

Brief van notaris Mr. H.H. Nauta aan A. Teixeira de Mattos vanuit Rotterdam

Van: de Distributiedienst Delfzijl Aan: wie het betreft Plaats: Delfzijl Datum: 1942-10-05 Onderwerp: wijziging van uitreiking, nu op alfabetische familienaam.

Van: de Distributiedienst Delfzijl Aan: wie het betreft Plaats: Delfzijl Datum: 1942-10-05 Onderwerp: wijziging van uitreiking, nu op alfabetische familienaam.

Mededeling over adreswijziging Uitreikingslokaal Distributiedienst

Bouw van het Centraal Vluchtelingenkamp.&nbsp; Westerbork, Vluchtelingenkamp 1939.&nbsp; Administratiegebouwen, Centrale Keuken en barak 34 Op voorgrond de directiekeet van de Rijksgebouwendienst.

Bouw van het Centraal Vluchtelingenkamp.&nbsp; Westerbork, Vluchtelingenkamp 1939.&nbsp; Administratiegebouwen, Centrale Keuken en barak 34 Op voorgrond de directiekeet van de Rijksgebouwendienst.

van de bouw van barakken in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Woning adjunct-directeur&nbsp; Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork&nbsp; Schaal: 1:100

Woning adjunct-directeur&nbsp; Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork&nbsp; Schaal: 1:100

Bouwtekening van de woning van de adjunct-directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Van: Jacobs, Ies, Hetty en Janneke Aan: Pekel, Hilbert, Tine en kinderen Plaats: Amsterdam Datum: 1948-08-25 Onderwerp: Bezoek aan Amsterdam tijdens de feestweek. Logeren bij familie Jacobs.

Van: Jacobs, Ies, Hetty en Janneke Aan: Pekel, Hilbert, Tine en kinderen Plaats: Amsterdam Datum: 1948-08-25 Onderwerp: Bezoek aan Amsterdam tijdens de feestweek. Logeren bij familie Jacobs.

Brief van Ies Jacobs aan familie Pekel vanuit Amsterdam

Woning van de adjunct directeur in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork &nbsp; Schaal: 1:100

Woning van de adjunct directeur in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork &nbsp; Schaal: 1:100

Plaatsen in kamp Westerbork

Barak 72

Drie dubbele arbeiderswoningen (dienstwoningen) in Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Schaal: 1:100

Drie dubbele arbeiderswoningen (dienstwoningen) in Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Schaal: 1:100

Bouwtekening van dienstwoningen voor personeel in het Centraal Vluchtelingenkamp

Van: de gemeente Amsterdam Aan: wie het betreft Plaats: Amsterdam Datum: 1942-08-20

Van: de gemeente Amsterdam Aan: wie het betreft Plaats: Amsterdam Datum: 1942-08-20

Uittreksel uit het Bevolkingsregister betreffende Wouter de Vries

Van: de Vries, B. Aan: Suze en Jan Plaats: Fochterloo, Joodse werkkamp Ybenheer Datum: 1942-10-01 Onderwerp: postwissel ontvangen en ook een bericht van Piet en Suze; ze zijn nog steeds aan het aardappelrooien, ze doen dit omdat de boeren geen werkkrachten kunnen krijgen, die zijn naar Duitsland; Ben vindt het een rotbaantje. Ze krijgen van de boeren ook niets te eten, ze willen wel, maar ze mogen en durven dat niet te doen; de verwachting is dat het nog 4 tot 5 weken zal duren en dan mogelijk verlof; die tijd zal hij wel uithouden; de 19de van de maand zal hij alweer vier maanden in het kamp zijn; de commandant is vervangen; de oude drukte voedseltoewijzingen achterover, het was een heel complot waarbij verschillende winkeliers in het dorp bij betrokken waren, ook de wachtmeester van de marechaussee, alleen zijn gearresteerd; 4 oktober komen er nieuwe toewijzingen; ze hadden recht op 1 liter warm eten en kregen de helft, 280 gram brood en ze kregen 240 gram, talloze andere producten werden achterover gedrukt; wat ze de komende dagen zullen krijgen; ook de levensmiddelen die in de pakjes wasgoed waren verstopt zullen ze eindelijk ontvangen…; de nieuwe commandant is correct, maar wel erg streng, nieuwe regels en strafmaatregelen…

Van: de Vries, B. Aan: Suze en Jan Plaats: Fochterloo, Joodse werkkamp Ybenheer Datum: 1942-10-01 Onderwerp: postwissel ontvangen en ook een bericht van Piet en Suze; ze zijn nog steeds aan het aardappelrooien, ze doen dit omdat de boeren geen werkkrachten kunnen krijgen, die zijn naar Duitsland; Ben vindt het een rotbaantje. Ze krijgen van de boeren ook niets te eten, ze willen wel, maar ze mogen en durven dat niet te doen; de verwachting is dat het nog 4 tot 5 weken zal duren en dan mogelijk verlof; die tijd zal hij wel uithouden; de 19de van de maand zal hij alweer vier maanden in het kamp zijn; de commandant is vervangen; de oude drukte voedseltoewijzingen achterover, het was een heel complot waarbij verschillende winkeliers in het dorp bij betrokken waren, ook de wachtmeester van de marechaussee, alleen zijn gearresteerd; 4 oktober komen er nieuwe toewijzingen; ze hadden recht op 1 liter warm eten en kregen de helft, 280 gram brood en ze kregen 240 gram, talloze andere producten werden achterover gedrukt; wat ze de komende dagen zullen krijgen; ook de levensmiddelen die in de pakjes wasgoed waren verstopt zullen ze eindelijk ontvangen…; de nieuwe commandant is correct, maar wel erg streng, nieuwe regels en strafmaatregelen…

Brief van Ben de Vries aan Suze en Jan vanuit het Joodse werkkamp Ybenheer in Fochterloo

Woning van de adjunct directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp&nbsp; Schaal: 1:100

Woning van de adjunct directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp&nbsp; Schaal: 1:100

Mozes EleazerNathans

Mozes Eleazer
Nathans