In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Situatie Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1960-04-29

Situatie Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1960-04-29

Plattegrond van de situatie in het woonoord Schattenberg in 1960

Papiergeld uit Theresienstadt. Briefjes van 1, 2, 5, 10, 20 en 50 kronen.&nbsp;

Papiergeld uit Theresienstadt. Briefjes van 1, 2, 5, 10, 20 en 50 kronen.&nbsp;

Kampgeld Theresienstadt

Van: Heijmans, Nathan Geboren: 1871-04-07 Aan: Heymans, Arthur Datum: 1943-12-14 Plaats: Westerbork, kamp, barak 84. Onderwerp: De rollade hebben we samen opgegeten. Hij is zuinig met de sigaren. Herman en Erna werken weer. Hij schrijft over verschillende personen, die weer terug in barak 84 zijn of in het ziekenhuis zoals Hans Stoppelman (1912)*, die nog slechts een been heeft. Zie ook interview Leget-lezer (Hans Stoppelman was haar verloofde).

Van: Heijmans, Nathan Geboren: 1871-04-07 Aan: Heymans, Arthur Datum: 1943-12-14 Plaats: Westerbork, kamp, barak 84. Onderwerp: De rollade hebben we samen opgegeten. Hij is zuinig met de sigaren. Herman en Erna werken weer. Hij schrijft over verschillende personen, die weer terug in barak 84 zijn of in het ziekenhuis zoals Hans Stoppelman (1912)*, die nog slechts een been heeft. Zie ook interview Leget-lezer (Hans Stoppelman was haar verloofde).

Brief van Nathan Heymans aan A. Heymans vanuit kamp Westerbork

Van:&nbsp;Loeb-Spiegel, Meta Aan: Beste allen Plaats: Westerbork, kamp Datum:&nbsp;1943-1944 Onderwerp: Meta is dankbaar voor de ontvangen pakjes. Ze staat met liefde iedere dag een half uur eerder op om deze extra bagage voor werktijd op bed te kunnen leggen. Meta heeft last van buikloop en zij kan daarom alleen de taartjes verdragen. De buikloop is niet gevaarlijk maar wel een kwelling vanwege de beperkte sanitaire voorzieningen. Ze denkt dat het veroorzaakt is door de lekkere dingen die toegestuurd zijn. Tijdens het eentonige werk verlangt ze naar gesprekken met de personen aan wie de brief gericht is. Verder meldt zij dat paps het goedmaakt in het ziekenhuis, maar wel is afgevallen (15 kg). Vader moet aansterken, maar extra voeding is niet toegestaan.&nbsp;

Van:&nbsp;Loeb-Spiegel, Meta Aan: Beste allen Plaats: Westerbork, kamp Datum:&nbsp;1943-1944 Onderwerp: Meta is dankbaar voor de ontvangen pakjes. Ze staat met liefde iedere dag een half uur eerder op om deze extra bagage voor werktijd op bed te kunnen leggen. Meta heeft last van buikloop en zij kan daarom alleen de taartjes verdragen. De buikloop is niet gevaarlijk maar wel een kwelling vanwege de beperkte sanitaire voorzieningen. Ze denkt dat het veroorzaakt is door de lekkere dingen die toegestuurd zijn. Tijdens het eentonige werk verlangt ze naar gesprekken met de personen aan wie de brief gericht is. Verder meldt zij dat paps het goedmaakt in het ziekenhuis, maar wel is afgevallen (15 kg). Vader moet aansterken, maar extra voeding is niet toegestaan.&nbsp;

Brief van Meta Loeb-Spiegel aan beste allen vanuit kamp Westerbork

Tekst. Tekst met illustratie uit he Kamp Westerbork, 1943-09-27. Foto van het boek Humor und Melodie (Cabaret).

Tekst. Tekst met illustratie uit he Kamp Westerbork, 1943-09-27. Foto van het boek Humor und Melodie (Cabaret).

Illustratie en tekst uit het revueboek Humor und Melodie

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Juni 1941, vriendengroep uit Kamp Westerbork op een picknick. Werner Bloch zit met blote bast in de bovenste rij, tweede van links Helga Lipinksi, het meisje met krullend haar. Beiden zijn in 1942 in Kamp Westerbork getrouwd.

Juni 1941, vriendengroep uit Kamp Westerbork op een picknick. Werner Bloch zit met blote bast in de bovenste rij, tweede van links Helga Lipinksi, het meisje met krullend haar. Beiden zijn in 1942 in Kamp Westerbork getrouwd.

Foto van een vriendengroep in Kamp Westerbork

Van: moeder (Keetje Koster-Cohen de Solla) Aan: haar kinderen (Sal Koster en vrouw) Plaats: Rotterdam Datum: 1942-09-20 Onderwerp: keuringen en vrijstellingen op basis van gemengd-gehuwd zijn; alle Buitenlandse Joden zijn weggehaald, onder andere een bekende die Roemeen is; van haar zoon Alex heeft ze al zes weken niets gehoord; van haar man krijgt ze af en toe een bericht uit Wittebrink; hij is ziek geweest is weer aan het werk en hij schreef dat hij geen pakketjes meer mag ontvangen; ze heeft gelukkig van de week nog een pakje gestuurd; ze hoopt snel van de ellende verlost te zijn.&nbsp;

Van: moeder (Keetje Koster-Cohen de Solla) Aan: haar kinderen (Sal Koster en vrouw) Plaats: Rotterdam Datum: 1942-09-20 Onderwerp: keuringen en vrijstellingen op basis van gemengd-gehuwd zijn; alle Buitenlandse Joden zijn weggehaald, onder andere een bekende die Roemeen is; van haar zoon Alex heeft ze al zes weken niets gehoord; van haar man krijgt ze af en toe een bericht uit Wittebrink; hij is ziek geweest is weer aan het werk en hij schreef dat hij geen pakketjes meer mag ontvangen; ze heeft gelukkig van de week nog een pakje gestuurd; ze hoopt snel van de ellende verlost te zijn.&nbsp;

Brief van Moeder Keetje aan haar kinderen

Van: &nbsp;(Reens), Annie en Loes (Louise) Aan: Rudi&nbsp; Plaats: Westerbork kamp Datum: 1943-06-30 Onderwerp: bedankje en vraag om goederen, levensmiddelen, de schrijfster bedankt voor de planten en zij is in het bezit gekomen van een werkstempel. Ze kan daardoor de ontvangst van pakketjes bevestigen.

Van: &nbsp;(Reens), Annie en Loes (Louise) Aan: Rudi&nbsp; Plaats: Westerbork kamp Datum: 1943-06-30 Onderwerp: bedankje en vraag om goederen, levensmiddelen, de schrijfster bedankt voor de planten en zij is in het bezit gekomen van een werkstempel. Ze kan daardoor de ontvangst van pakketjes bevestigen.

Briefkaart van Annie en Loes aan Rudi vanuit kamp Westerbork

Gedicht getiteld: Witterveld&nbsp; Geschreven door Poortman, J. in het Drents&nbsp; Over de executie van 10 verzetsstrijders

Gedicht getiteld: Witterveld&nbsp; Geschreven door Poortman, J. in het Drents&nbsp; Over de executie van 10 verzetsstrijders

over de 10 gefusilleerde verzetsstrijders

Enveloppe Standaard enveloppe uit het Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort.&nbsp; Ingevuld door: Leeuw, de, Louis Aan: Leeuw, de, Bernard Datum: november 1942 (poststempel)

Enveloppe Standaard enveloppe uit het Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort.&nbsp; Ingevuld door: Leeuw, de, Louis Aan: Leeuw, de, Bernard Datum: november 1942 (poststempel)

Enveloppe aan Bernard de Leeuw vanuit kamp Amersfoort

Mededeling&nbsp; Datum: 1943-11-17&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: inleveren van Lagerkarten door de barakleiders van de kleine barakken.

Mededeling&nbsp; Datum: 1943-11-17&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: inleveren van Lagerkarten door de barakleiders van de kleine barakken.

Mededeling over inleveren van Lagerkarten door de barakleiders van de kleine barakken

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels van&nbsp;barak 7 Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1965-04-07 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels van&nbsp;barak 7 Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1965-04-07 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Plattegrond met riolering en gevels van barak 7 in het woonoord Schattenberg

Van: Commissie Vergunningen Personenvervoer Aan: Inspecteur-Generaal van het verkeer Plaats: Datum: 1939-05-16 Onderwerp: aanvraag voor vergunning tot wijziging van de autobusdienst Hoogeveen-Assen i.v.m. de inrichting van het Vluchtelingenkamp Westerbork

Van: Commissie Vergunningen Personenvervoer Aan: Inspecteur-Generaal van het verkeer Plaats: Datum: 1939-05-16 Onderwerp: aanvraag voor vergunning tot wijziging van de autobusdienst Hoogeveen-Assen i.v.m. de inrichting van het Vluchtelingenkamp Westerbork

Brief van Commissie Vergunningen Personenvervoer aan de Inspecteur-Generaal van het verkeer betreffende het meenemen van Hooghalen in de route van de bus

Van: Zwaantje Aan: Smouter, W. Plaats: Amsterdam Datum: 1943-08 Onderwerp: verkeerde adressering; kaart is in eerste instantie gestuurd naar kamp Westerbork; het juiste adres had moeten zijn: 125 N.A.D., Hooghalen, hier was een kamp voor de Nederlandse Arbeidsdienst (N.A.D.) gevestigd.

Van: Zwaantje Aan: Smouter, W. Plaats: Amsterdam Datum: 1943-08 Onderwerp: verkeerde adressering; kaart is in eerste instantie gestuurd naar kamp Westerbork; het juiste adres had moeten zijn: 125 N.A.D., Hooghalen, hier was een kamp voor de Nederlandse Arbeidsdienst (N.A.D.) gevestigd.

Jacob JosephNathans

Jacob Joseph
Nathans