In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Wagondeuren. De wagondeuren worden gesloten door een lid van de OD. Tussen de wagondeuren staan mensen. Kamp Westerbork, 1944-o5-19. Een OD' er sluit de wagondeuren van de veewagons vlak voor vertrek.

Wagondeuren. De wagondeuren worden gesloten door een lid van de OD. Tussen de wagondeuren staan mensen. Kamp Westerbork, 1944-o5-19. Een OD' er sluit de wagondeuren van de veewagons vlak voor vertrek.

Een OD' er sluit de wagon kort voor het vertrek van de deportatietrein

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 250 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Gutmann, Amalie geb. 02-11-67 overleden te Westerbork op 03-05-1943 op: 06-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 250 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Gutmann, Amalie geb. 02-11-67 overleden te Westerbork op 03-05-1943 op: 06-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Amalie Gutmann

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Vluchtelingenkamp Datum: 1942-01-24/1942-02-01 Onderwerp: Levie Pach is in een Joods werkkamp terecht gekomen; bezoeken aan het kamp alleen tot familie 2de graad; Werners bezoek aan Amsterdam zal op 9 of 16 februari plaatsvinden; plan de de campagne, onder andere een bezoek aan de Joodse Raad, een strakke agenda, op de vrijdag vanaf het Centraal Station weer terug naar kamp Westerbork.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Vluchtelingenkamp Datum: 1942-01-24/1942-02-01 Onderwerp: Levie Pach is in een Joods werkkamp terecht gekomen; bezoeken aan het kamp alleen tot familie 2de graad; Werners bezoek aan Amsterdam zal op 9 of 16 februari plaatsvinden; plan de de campagne, onder andere een bezoek aan de Joodse Raad, een strakke agenda, op de vrijdag vanaf het Centraal Station weer terug naar kamp Westerbork.

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Boek met de titel 'Matahari Terbit'&nbsp; Plaats: Groningen/Djakarta Datum: 1950

Boek met de titel 'Matahari Terbit'&nbsp; Plaats: Groningen/Djakarta Datum: 1950

Boek met de titel 'Matahari Terbit'

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directie&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1949-10-24&nbsp; Onderwerp: huurovereenkomst kamp Schattenberg met het Ministerie van Oorlog

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directie&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1949-10-24&nbsp; Onderwerp: huurovereenkomst kamp Schattenberg met het Ministerie van Oorlog

Brief van de Houtvester Assen aan de directie

Plaatsen in kamp Westerbork

Barak 12

Van: Heijmann, I. Aan: Booij, Fam. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-02-03 Onderwerp: pakketten; schrijfdag; school

Van: Heijmann, I. Aan: Booij, Fam. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-02-03 Onderwerp: pakketten; schrijfdag; school

Briefkaart van de familie Heijmann aan de familie Booij vanuit kamp Westerbork

Foto van het huwelijk van Michiel Levi Roos en zijn vrouw Henriette Gosschalk Plaats: Hardenberg Datum: 1927-07-13

Foto van het huwelijk van Michiel Levi Roos en zijn vrouw Henriette Gosschalk Plaats: Hardenberg Datum: 1927-07-13

Foto van het huwelijk van Michiel Levi Roos en zijn vrouw Henriette Gosschalk

Van: van Bergen-Diamant, Nora Aan: Rose, tante Plaats: Amsterdam Datum: onbekend Onderwerp: telegram ontvangen; tante Rose had reeds vernomen dat Nora's moeder op 85 jarige leeftijd was overleden; over haar laatste jaar; haar overlijden zorgt voor een leegte in het huis; het overlijden van haar man in 1948 is zij nooit te boeven gekomen; Rose zelf heeft ook haar man verloren en heeft haar twee zonen &nbsp;en kleinkinderen in de buurt wonen; Chaja heeft nu ook drie kinderen; Eddy leert voor onderwijzer; ….

Van: van Bergen-Diamant, Nora Aan: Rose, tante Plaats: Amsterdam Datum: onbekend Onderwerp: telegram ontvangen; tante Rose had reeds vernomen dat Nora's moeder op 85 jarige leeftijd was overleden; over haar laatste jaar; haar overlijden zorgt voor een leegte in het huis; het overlijden van haar man in 1948 is zij nooit te boeven gekomen; Rose zelf heeft ook haar man verloren en heeft haar twee zonen &nbsp;en kleinkinderen in de buurt wonen; Chaja heeft nu ook drie kinderen; Eddy leert voor onderwijzer; ….

Brief van Nora van Bergen-Diamant aan tante Rose vanuit Amsterdam

Van: Oudshoorn, A.C.&nbsp; Aan: Commissie voor oorlogspleegkinderen&nbsp; Plaats: Delft Datum: 1946-11-11 Onderwerp: Misverstand, Ruth Heller niet bekend bij pleegouders.

Van: Oudshoorn, A.C.&nbsp; Aan: Commissie voor oorlogspleegkinderen&nbsp; Plaats: Delft Datum: 1946-11-11 Onderwerp: Misverstand, Ruth Heller niet bekend bij pleegouders.

Brief van A.C. Oudshoorn aan de Commissie voor Oorlogspleegkinderen

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Luitenant Kolonel Eerstaanwezend Ingenieur Plaats: Assen Datum: 1949-10-29 Onderwerp: schietbanen kamp Schattenberg, ontwerp en aanleg, afstemming en compensatie.

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Luitenant Kolonel Eerstaanwezend Ingenieur Plaats: Assen Datum: 1949-10-29 Onderwerp: schietbanen kamp Schattenberg, ontwerp en aanleg, afstemming en compensatie.

Brief van Houtvester Assen aan lt. Kol. Ir. van de Genie in Groningen

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1949-12-27&nbsp; Onderwerp: in gebruik geven van kamp Schattenberg aan het Ministerie van Oorlog.

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1949-12-27&nbsp; Onderwerp: in gebruik geven van kamp Schattenberg aan het Ministerie van Oorlog.

Brief van Houtvester Assen aan de directeur van Staatsbosbeheer

Van: Feldman-Kan, Ruth (via haar moeder Johanna Kan-Kaufmann) Aan: Feldman, T. Plaats: Westerbork, kamp, barak 6 Datum: 1944-06-15 Onderwerp: pogingen om ‘O’ te pakken te krijgen, want hij zou dinsdag vertrekken; vorige week zij O dat hij hun kwestie vrijlating) na zijn terugkomst zou behandelen; een brief naar de Reichcommissaris?; het bezoek van T. aan Westerbork werd afgewezen; moeder verhuisde vandaag naar barak 84, ‘dus weer vlak tegenover mij’; Ruth kreeg vandaag nog haar verjaardagscadeau van haar moeder; letters uit koper, die hier erg leuk gemaakt worden; vanmorgen een prettig gesprek gehad met een collega, Hongaarse van geboorte; ze is een schat, haar man is ook zo sympathiek; over hun en hun eigen huwelijk; vannacht is een patiënt overleden, naast vader; Ruth moest steeds zijn handen vasthouden, hij was haar zo dankbaar…

Van: Feldman-Kan, Ruth (via haar moeder Johanna Kan-Kaufmann) Aan: Feldman, T. Plaats: Westerbork, kamp, barak 6 Datum: 1944-06-15 Onderwerp: pogingen om ‘O’ te pakken te krijgen, want hij zou dinsdag vertrekken; vorige week zij O dat hij hun kwestie vrijlating) na zijn terugkomst zou behandelen; een brief naar de Reichcommissaris?; het bezoek van T. aan Westerbork werd afgewezen; moeder verhuisde vandaag naar barak 84, ‘dus weer vlak tegenover mij’; Ruth kreeg vandaag nog haar verjaardagscadeau van haar moeder; letters uit koper, die hier erg leuk gemaakt worden; vanmorgen een prettig gesprek gehad met een collega, Hongaarse van geboorte; ze is een schat, haar man is ook zo sympathiek; over hun en hun eigen huwelijk; vannacht is een patiënt overleden, naast vader; Ruth moest steeds zijn handen vasthouden, hij was haar zo dankbaar…

Brief van Lotte Ruth Feldman-kan aan haar echtgenoot vanuit kamp Westerbork

Lijst met daarop materialen die benodigd waren voor les in handvaardigheid in kamp Westerbork, alsmede een werkplan voor diverse klassen. Opgesteld door Wilhelm Bornstein, die van 1941-02-26 tot 1942-07-13 in kamp Westerbork verbleef. Hij werkte daar als leraar handvaardigheid in barak 5, zaal no. 1.

Lijst met daarop materialen die benodigd waren voor les in handvaardigheid in kamp Westerbork, alsmede een werkplan voor diverse klassen. Opgesteld door Wilhelm Bornstein, die van 1941-02-26 tot 1942-07-13 in kamp Westerbork verbleef. Hij werkte daar als leraar handvaardigheid in barak 5, zaal no. 1.

Lijst met benodigde materialen voor handvaardigheid en een werkplan

Betreft: Kamp Schattenberg situatie nieuw&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1958-07-16&nbsp; Opmerkingen: Opmerkingen: Opmerkingen: Om de woon- en leefomstandigheden te verbeteren is er gedacht aan nieuwbouw en een nieuwe inrichting van het woonoord Schattenberg, waarbij een deel van het oorspronkelijke kamp Westerbork intact zou blijven. Uiteindelijk is de keuze gemaakt het kamp bijna volledig te slopen en de bewoners onder te brengen in speciale Molukse wijken in onder andere Appingedam, Assen en Bovensmilde . &nbsp;

Betreft: Kamp Schattenberg situatie nieuw&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1958-07-16&nbsp; Opmerkingen: Opmerkingen: Opmerkingen: Om de woon- en leefomstandigheden te verbeteren is er gedacht aan nieuwbouw en een nieuwe inrichting van het woonoord Schattenberg, waarbij een deel van het oorspronkelijke kamp Westerbork intact zou blijven. Uiteindelijk is de keuze gemaakt het kamp bijna volledig te slopen en de bewoners onder te brengen in speciale Molukse wijken in onder andere Appingedam, Assen en Bovensmilde. &nbsp;

Plattegrond van een nieuwe opzet van het woonoord Schattenberg

Betreft: plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 70 in Kamp Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: januari 1959 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Betreft: plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 70 in Kamp Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: januari 1959 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Plattegrond met aanzichten- en een doorsnede van barak 70 in woonoord Schattenberg

Memoires Van: Stertzenbach, Werner Onderwerp: Westerbork een bericht, de geschiedenis van kamp Westerbork van Centraal Vluchtelingenkamp tot doorgangskamp. Een beschrijving door de ogen van Werner Stertzenbach, die vanaf februari 1941 tot zijn vlucht op 21 september 1943 in kamp Westerbork verbleef.

Memoires Van: Stertzenbach, Werner Onderwerp: Westerbork een bericht, de geschiedenis van kamp Westerbork van Centraal Vluchtelingenkamp tot doorgangskamp. Een beschrijving door de ogen van Werner Stertzenbach, die vanaf februari 1941 tot zijn vlucht op 21 september 1943 in kamp Westerbork verbleef.

Memoires geschreven door Werner Stertzenbach

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels van&nbsp;barak 7 Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1965-04-07 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels van&nbsp;barak 7 Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1965-04-07 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Plattegrond met riolering en gevels van barak 7 in het woonoord Schattenberg

Kampgeld Lager Westerbork 10 cent Serie BB no. 4223

Kampgeld Lager Westerbork 10 cent Serie BB no. 4223

SiegfriedMeijer

Siegfried
Meijer