In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Model.&nbsp; Gemaakt van hout.&nbsp; Beschilderd.&nbsp; Schaal 1:500.&nbsp; Betreft hier woning zeven en acht.&nbsp; Op het dak is aangegeven dat deze woning een telefoon- aansluiting had. De maquette stond in 1950 in de vroegere Kommandantur, schuin tegen de muur opgesteld. &nbsp;Volgens schenker dateert deze vermoedelijk nog uit de oorlogsperiode. (in het kamp was een maquettebouw-werkplaats aanwezig) Barakken die voor 1950 waren gesloopt waren ook van de maquette weggehaald. De maquette is gebruikt tot 1970 toen het kamp definitief werd afgebroken. Ook tijdens de Schattenberg periode werd de maquette steeds up to date gehouden. De vier geschonken barakken werden op het laatst ook van de maquette afgehaald. De schenker mocht deze modellen toen hebben aangezien ze anders toch werden weggegooid. Wat er met de rest van de maquette is gebeurd is bij de schenker niet bekend.

Model.&nbsp; Gemaakt van hout.&nbsp; Beschilderd.&nbsp; Schaal 1:500.&nbsp; Betreft hier woning zeven en acht.&nbsp; Op het dak is aangegeven dat deze woning een telefoon- aansluiting had. De maquette stond in 1950 in de vroegere Kommandantur, schuin tegen de muur opgesteld. &nbsp;Volgens schenker dateert deze vermoedelijk nog uit de oorlogsperiode. (in het kamp was een maquettebouw-werkplaats aanwezig) Barakken die voor 1950 waren gesloopt waren ook van de maquette weggehaald. De maquette is gebruikt tot 1970 toen het kamp definitief werd afgebroken. Ook tijdens de Schattenberg periode werd de maquette steeds up to date gehouden. De vier geschonken barakken werden op het laatst ook van de maquette afgehaald. De schenker mocht deze modellen toen hebben aangezien ze anders toch werden weggegooid. Wat er met de rest van de maquette is gebeurd is bij de schenker niet bekend.

Model

Van: Griffie Der Arrondissements-Rechtbank Aan: Venselaar, de heer Plaats: Amsterdam Datum:1947-10-17 Onderwerp: voogdijschap over Sara Dresden.

Van: Griffie Der Arrondissements-Rechtbank Aan: Venselaar, de heer Plaats: Amsterdam Datum:1947-10-17 Onderwerp: voogdijschap over Sara Dresden.

Mededeling van de rechtbank over voogdijschap van Sara Dresden

Van: vader en Lies Aan: Co en Piet Plaats: Amsterdam Datum: 1943-01-29 Onderwerp: &nbsp;bedankt voor de brief; kleinkind Aatje is groot en wijs geworden; jammer dat ze elkaar zo weinig kunnen zien; laatste weken leven de schrijvers in een afschuwelijke spanning. De hele dag worden er mensen opgehaald; ook mensen die een attest hadden, ziek zijn en in rusthuizen vertoeven; vader was 14 dagen geleden bij de dokter, zijn gewicht was niet veranderd; Lies heeft last van doorgezakte voeten; schoenen passen niet en ze heeft geen gelegenheid om aan nieuwe schoenen te komen; bezoek van een vriendin; …

Van: vader en Lies Aan: Co en Piet Plaats: Amsterdam Datum: 1943-01-29 Onderwerp: &nbsp;bedankt voor de brief; kleinkind Aatje is groot en wijs geworden; jammer dat ze elkaar zo weinig kunnen zien; laatste weken leven de schrijvers in een afschuwelijke spanning. De hele dag worden er mensen opgehaald; ook mensen die een attest hadden, ziek zijn en in rusthuizen vertoeven; vader was 14 dagen geleden bij de dokter, zijn gewicht was niet veranderd; Lies heeft last van doorgezakte voeten; schoenen passen niet en ze heeft geen gelegenheid om aan nieuwe schoenen te komen; bezoek van een vriendin; …

Brief van vader en Lies aan Co en Piet vanuit Amsterdam

Van: Joodsche Raad voor Amsterdam&nbsp; Aan: A. Coelingh-Barnstijn Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1943-07-25&nbsp; Onderwerp: mogelijkheid tot het verzenden van brieven aan tewerkgestelden in Duitsland.

Van: Joodsche Raad voor Amsterdam&nbsp; Aan: A. Coelingh-Barnstijn Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1943-07-25&nbsp; Onderwerp: mogelijkheid tot het verzenden van brieven aan tewerkgestelden in Duitsland.

Brief van de Joodsche Raad voor Amsterdam aan A. Coelingh-Barnstijn

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: pakje ontvangen; ter plekke kan hij niets krijgen; Samuel zendt bonnen in de brief toe; er waren vrouwen bij het kamp, maar ze mochten het kamp niet inkomen; alleen bij een bevalling is verlof mogelijk; gewerkt op de zondagmorgen; over uitbetaling van loon; het werk was vandaag zwaar, verplaatsen van grond en rails verhogen; het zijn lange dagen buiten en het was ijzig koud; als maaltijd zuurkool gekregen; hij vraagt hoe het met zijn zonen Herman en Eddy gaat; hij slaapt goed; plek aan de handen is nog open en pijnlijk; hij heeft zijn stamkaart weer terug; over het verkrijgen van kolen via zijn stamkaart en het sturen van geld…

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: pakje ontvangen; ter plekke kan hij niets krijgen; Samuel zendt bonnen in de brief toe; er waren vrouwen bij het kamp, maar ze mochten het kamp niet inkomen; alleen bij een bevalling is verlof mogelijk; gewerkt op de zondagmorgen; over uitbetaling van loon; het werk was vandaag zwaar, verplaatsen van grond en rails verhogen; het zijn lange dagen buiten en het was ijzig koud; als maaltijd zuurkool gekregen; hij vraagt hoe het met zijn zonen Herman en Eddy gaat; hij slaapt goed; plek aan de handen is nog open en pijnlijk; hij heeft zijn stamkaart weer terug; over het verkrijgen van kolen via zijn stamkaart en het sturen van geld…

Brief van Samuel de Groot aan zijn vrouw en kinderen vanuit het Joods werkkamp Havelte

Van: Schol, J. Aan: Bureau van de Nederlandse Groenten- en Fruitcentrale&nbsp; Plaats: Westerbork, Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1942-04-10 Onderwerp: het ziekenhuis telt 127 bedden met een gemiddelde bezetting van 56 patiënten. &nbsp;

Van: Schol, J. Aan: Bureau van de Nederlandse Groenten- en Fruitcentrale&nbsp; Plaats: Westerbork, Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1942-04-10 Onderwerp: het ziekenhuis telt 127 bedden met een gemiddelde bezetting van 56 patiënten. &nbsp;

Brief van kampcommandant J. Schol aan het Bureau van de Nederlandse Groenten- en Fruitcentrale

Aanwijzingen voor bewakers Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1948 Onderwerp: aanwijzingen/richtlijnen voor de bewakers.

Aanwijzingen voor bewakers Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1948 Onderwerp: aanwijzingen/richtlijnen voor de bewakers.

Aanwijzingen voor de bewakers van Interneringskamp Westerbork

Manuel Mok is in 1902 in Amsterdam geboren. In maart 1942 wordt hij in Sanatorium Zonnestraal aan het Loosdrechtsche Bos ingeschreven. Tot die tijd woont hij in de Blasiusstraat in Amsterdam. Een paar maanden nadat Manuel in Zonnestraal is opgenomen, trouwt hij in Amsterdam met Sara Levisson. Na het huwelijk wordt Manuel ingeschreven bij zijn vrouw, die in Amsterdam aan de Willemsparkweg woont. Sara was onderwijzeres. Ze gaf les aan de Joodse Lagere School aan de Oude Schans in Amsterdam. Eind september 1943 komen Manuel en Sara in kamp Westerbork. Ze worden ondergebracht in barak 68. Op het kaartje van de Joodse Raad staat dat Manuel autohandelaar is, en reeds geruimen tijd verpleegd in Zonnestraal en adres de Blasiusstraat in Amsterdam. Op dinsdag 8 februari 1944 vertrekt de trein met 1015 mannen, vrouwen en kinderen naar Auschwitz. Onder hen zijn Manuel Mok en Sara Mok-Levisson. Philip Mechanicus is getuige van het vertrek. In zijn dagboek noteert hij: De amputatie is weer geschied: de schurftige slang is vanmorgen weggeschuifeld met zijn volle pens. Een dag later schrijft hij: Het transport van de zieken naar de trein gisteren tart elke beschrijving. Om twee uur in de nacht zijn de verplegers al begonnen met het aankleden van de voor transport aangewezenen. In het donker van de wintermorgen, terwijl de natte sneeuw uit de donkere hemel droop, zijn ze naar de beestenwagen gereden. Kinderen met roodvonk en difterie zijn huilend naar de slang gedragen. Ouderloze kinderen uit het weeshuis. Een lege wagen rijdt met de trein mee, gereserveerd voor hen die onderweg sneuvelen. Op 10 februari 1944 komt de trein aan in Auschwitz. Daar wordt Sara kort na aankomst vermoord. Als datum en plaats van overlijden van Manuel Mok wordt 30 juni 1944, Midden-Europa aangenomen. Waarschijnlijk is Manuel na aankomst in Auschwitz geselecteerd voor een werkkamp, waar hij op een onbekende datum is omgekomen. Uit het boekje "Struikelstenen Hilversum Bussum", geschreven door Kees Bestebreurtje.&nbsp;

Plaatsen in kamp Westerbork

Spoorlijn kamp Westerbork

Smalspoor kamp Westerbork

Armband Westerbork, kamp Betreft een armband van de Fliegende Kolonne Geel met zwarte inkt bedrukte 'FK 56' armband. Achterkant is vastgenaaid en wordt aan de bovenkant tevens door een veiligheidspeld vastgehouden.

Armband Westerbork, kamp Betreft een armband van de Fliegende Kolonne Geel met zwarte inkt bedrukte 'FK 56' armband. Achterkant is vastgenaaid en wordt aan de bovenkant tevens door een veiligheidspeld vastgehouden.

SimonMetzelaar

Simon
Metzelaar