In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Van: Gelder, van, Abraham&nbsp; Aan: Beste Na Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-11 Onderwerp: omstandigheden, waarschuwing aan zijn vrouw niet over te komen. Het is een smeerboel in het kamp. Blijf zo lang mogelijk weg. Blijf weg. Kom je toch en we gaan op transport, dan worden we gescheiden en je weet niet wat je te wachten staat. Een deel van het personeel van Hollandia Kattenburg is niet in Westerbork, waar ze wel zijn weet niemand. Het eten is weinig, maar met een kleine aanvulling is het te doen.

Van: Gelder, van, Abraham&nbsp; Aan: Beste Na Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-11 Onderwerp: omstandigheden, waarschuwing aan zijn vrouw niet over te komen. Het is een smeerboel in het kamp. Blijf zo lang mogelijk weg. Blijf weg. Kom je toch en we gaan op transport, dan worden we gescheiden en je weet niet wat je te wachten staat. Een deel van het personeel van Hollandia Kattenburg is niet in Westerbork, waar ze wel zijn weet niemand. Het eten is weinig, maar met een kleine aanvulling is het te doen.

Brief van Abraham van Gelder aan zijn vrouw Naatje vanuit kamp Westerbork

Van: Lever-Brandon, Heintje aam: Brandon, A. Plaats: de trein Datum: 1943-06-07 Onderwerp: waarschijnlijk op weg naar kamp Westerbork en dan door…

Van: Lever-Brandon, Heintje aam: Brandon, A. Plaats: de trein Datum: 1943-06-07 Onderwerp: waarschijnlijk op weg naar kamp Westerbork en dan door…

Briefkaart van Heintje Lever-Brandon aan A. Brandon vanuit de trein

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1947-02-10&nbsp; Onderwerp: in gebruik gegeven grond; uitbreiding van het Interneringskamp.

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1947-02-10&nbsp; Onderwerp: in gebruik gegeven grond; uitbreiding van het Interneringskamp.

Brief van Houtvester Assen aan de directeur van Staatsbosbeheer

Kampgeld Theresienstadt 20 Kronen Datum: 1944-1945

Kampgeld Theresienstadt 20 Kronen Datum: 1944-1945

Kampgeld Theresienstadt ter waarde van 20 kronen

Bewijs voor Aad van As om te mogen reizen tussen 2- en 4 mei 1945. Datum: 1945-05

Bewijs voor Aad van As om te mogen reizen tussen 2- en 4 mei 1945. Datum: 1945-05

Bewijs

Groepsfoto. Aantal mannen voor een barak, op een zondag in het Joodse werkkamp Mantinge, 1942. Voorste rij, 3de van links: Daniel Egger, geb. 1923-06-23.

Groepsfoto. Aantal mannen voor een barak, op een zondag in het Joodse werkkamp Mantinge, 1942. Voorste rij, 3de van links: Daniel Egger, geb. 1923-06-23.

Een groep mannen voor hun barak in het Joodse werkkamp Mantinge

Van: Gans, Regina Voor dienst bij het transport op 1944-05-19 (het door Breslauer gefilmde transport).

Van: Gans, Regina Voor dienst bij het transport op 1944-05-19 (het door Breslauer gefilmde transport).

Ausweiskarte voor Regina Gans in kamp Westerbork

Van: Stoppelman, Danny&nbsp; Aan: Ouders, Jurry, Mammie en Fia&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-08-23&nbsp; Onderwerp: afscheid nemen van familie en bezig met voorbereidingen voor het vertrekkend transport. Zie ook de andere brieven. Deze brief is de vierde versie die op de 23ste augustus is geschreven. Danny en de andere Groningers behoren waarschijnlijk tot de groep die op 10 juli 1942 in kamp Westerbork terecht kwamen.&nbsp;

Van: Stoppelman, Danny&nbsp; Aan: Ouders, Jurry, Mammie en Fia&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-08-23&nbsp; Onderwerp: afscheid nemen van familie en bezig met voorbereidingen voor het vertrekkend transport. Zie ook de andere brieven. Deze brief is de vierde versie die op de 23ste augustus is geschreven. Danny en de andere Groningers behoren waarschijnlijk tot de groep die op 10 juli 1942 in kamp Westerbork terecht kwamen.&nbsp;

Brief van Danny Stoppelman aan zijn verloofde en andere familieleden vanuit kamp Westerbork

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1949-10-24&nbsp; Onderwerp: huurovereenkomst kamp Schattenberg met het Ministerie van Oorlog, ingang contract 1 september 1949.

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1949-10-24&nbsp; Onderwerp: huurovereenkomst kamp Schattenberg met het Ministerie van Oorlog, ingang contract 1 september 1949.

Van: Rosa van der Hal-Prins Plaats: Bergen Belsen Datum: 1944-08-11 Ter gelegenheid van de verjaardag van haar moeder. Over de moeilijke omstandigheden en de wens om alles anders te laten zijn.

Van: Rosa van der Hal-Prins Plaats: Bergen Belsen Datum: 1944-08-11 Ter gelegenheid van de verjaardag van haar moeder. Over de moeilijke omstandigheden en de wens om alles anders te laten zijn.

Gedicht van Rosa van der Hal-Prins voor haar moeder

Rosa van der Hal-Prins Plaats: Valkenburg Datum: 1945-06-28 Over de terugkomst naar Nederland.

Rosa van der Hal-Prins Plaats: Valkenburg Datum: 1945-06-28 Over de terugkomst naar Nederland.

Gedicht van Rosa van der Hal-Prins

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 209 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Van Praag, Zacharias geb. 05-05-54 overleden te Westerbork op 19-04-1943 op: 19-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 209 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Van Praag, Zacharias geb. 05-05-54 overleden te Westerbork op 19-04-1943 op: 19-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Zacharias van Praag

Van: Houtvester Assen Aan: Directeur Staatsbosbeheer Plaats: Assen Datum: 1948-07-17 Onderwerp: Doorgaande weg/centrale weg van het kamp was in de periode van het Vluchtelingenkamp open gesteld. In de periode van het doorgangskamp en Interneringskamp is de weg gesloten. Om onder andere de afvoer van hout mogelijk te houden is een route om de Noord gemaakt. Deze is slechts voor een deel verhard. Behoefte bij Staatsbosbeheer aan verharding van het gehele tracé in verband met zwaar vrachtverkeer; kostenraming doortrekken verharde weg route Noord; voorstel om vrachtchauffeurs zich te laten melden bij de wacht voor het verkrijgen van een bewijs om de centrale weg door het kamp te mogen gebruiken, de terugweg is vergelijkbaar. Voor Houtvester Assen is deze oplossing te ingewikkeld, alleen al het moeten passeren van drie bewaakte doorgangen lijkt een groot probleem. De voorkeur van de Houtvester is dan ook om de Noord-route verder te verharden.

Van: Houtvester Assen Aan: Directeur Staatsbosbeheer Plaats: Assen Datum: 1948-07-17 Onderwerp: Doorgaande weg/centrale weg van het kamp was in de periode van het Vluchtelingenkamp open gesteld. In de periode van het doorgangskamp en Interneringskamp is de weg gesloten. Om onder andere de afvoer van hout mogelijk te houden is een route om de Noord gemaakt. Deze is slechts voor een deel verhard. Behoefte bij Staatsbosbeheer aan verharding van het gehele tracé in verband met zwaar vrachtverkeer; kostenraming doortrekken verharde weg route Noord; voorstel om vrachtchauffeurs zich te laten melden bij de wacht voor het verkrijgen van een bewijs om de centrale weg door het kamp te mogen gebruiken, de terugweg is vergelijkbaar. Voor Houtvester Assen is deze oplossing te ingewikkeld, alleen al het moeten passeren van drie bewaakte doorgangen lijkt een groot probleem. De voorkeur van de Houtvester is dan ook om de Noord-route verder te verharden.

Cabaret.&nbsp; Cabaret (Humor und Melodie) Cabaret. Man en vrouw op het toneel naast een drumstel.&nbsp; Kamp Westerbork, schouwburg, barak 9 Datum: 1943-09

Cabaret.&nbsp; Cabaret (Humor und Melodie) Cabaret. Man en vrouw op het toneel naast een drumstel.&nbsp; Kamp Westerbork, schouwburg, barak 9 Datum: 1943-09

Man en vrouw op het toneel naast een drumstel

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Boekwerkje met tekeningen betrekking hebbende op kamp Westerbork Tekeningen van diverse werkzaamheden in het Interneringskamp Westerbork Titel: kamp Westerbork in beeld Talloze aspecten van het dagelijks leven in het kamp op het gebied van werk, ontspanning, voedselorganisatie, bewaking, kamporganisatie en bewaking zijn als tekening vastgelegd

Boekwerkje met tekeningen betrekking hebbende op kamp Westerbork Tekeningen van diverse werkzaamheden in het Interneringskamp Westerbork Titel: kamp Westerbork in beeld Talloze aspecten van het dagelijks leven in het kamp op het gebied van werk, ontspanning, voedselorganisatie, bewaking, kamporganisatie en bewaking zijn als tekening vastgelegd

Boek met tekeningen met de titel 'Kamp Westerbork in beeld'

Van: Nabarro, Jaap&nbsp; Aan: Philips, Arthur&nbsp; Plaats: Hoogeveen&nbsp; Datum: 1942-11-30&nbsp; Onderwerp: ben hedenmorgen vertrokken naar Westerbork. Hij had een telegram van zijn ouders ontvangen. &nbsp;

Van: Nabarro, Jaap&nbsp; Aan: Philips, Arthur&nbsp; Plaats: Hoogeveen&nbsp; Datum: 1942-11-30&nbsp; Onderwerp: ben hedenmorgen vertrokken naar Westerbork. Hij had een telegram van zijn ouders ontvangen. &nbsp;

Briefkaart van Jaap Nabarro aan Arthur Philips vanuit het ziekenhuis in Hoogeveen

Van: Weinberg, Werner, Dr. Aan: Emmering, S., Dr. Plaats: Cincinnati Datum: 1983-07-14 Onderwerp: Siegfried Emmering maakte een portret tekening van Werner Weinberg in mei 1944 in Bergen Belsen. Nu pas is het contact tussen deze twee personen weer tot stand gekomen. Verder geeft Weinberg zijn herinneringen aan de oorlogsperiode.

Van: Weinberg, Werner, Dr. Aan: Emmering, S., Dr. Plaats: Cincinnati Datum: 1983-07-14 Onderwerp: Siegfried Emmering maakte een portret tekening van Werner Weinberg in mei 1944 in Bergen Belsen. Nu pas is het contact tussen deze twee personen weer tot stand gekomen. Verder geeft Weinberg zijn herinneringen aan de oorlogsperiode.

Brief van Dr. Werner Weinberg aan Dr. S. Emmering

Plaatsen in kamp Westerbork

Heidelager

Tekening - overzicht DB 2 Verwaltung Westerbork, kamp, oktober 1943 Getekend overzicht van de Verwaltung, met daarop groepen die onder DB 2 vallen.

Tekening - overzicht DB 2 Verwaltung Westerbork, kamp, oktober 1943 Getekend overzicht van de Verwaltung, met daarop groepen die onder DB 2 vallen.

Getekend overzicht van Dienstbereich 2 Verwaltung

Vrijstellingen van deportatie vanuit kamp Westerbork

Vrijlating uit kamp Westerbork

Erich Kohnke was dirigent onder andere in de opera van Chemnitz. Hij vluchtte met zijn eerste echtgenote Lotte naar Den Haag. Later woonde hij met zijn tweede vrouw Helene Leyens in Amsterdam en Hilversum. Hun enige kind heeft de oorlog in onderduik overleefd.&nbsp;

RosaLevie-Rosenfeldt

Rosa
Levie-Rosenfeldt