In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 238 De Ambtenaar van den Burgelijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Weinreb, David geb. 15-04-41 overleden te Westerbork op 27-04-1943 op: 30-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 238 De Ambtenaar van den Burgelijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Weinreb, David geb. 15-04-41 overleden te Westerbork op 27-04-1943 op: 30-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende David Weinreb

Joodse gemeenten in Overijssel

Joodse gemeente Vriezenveen

Van: Cohen, D.&nbsp; Aan: Commissie van Toezicht en Bijstand Vluchtelingenkamp Westerbork&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1940-02-15&nbsp; Onderwerp: begeleidingsbrief bij evacuatieplan bij Duitse inval (agendapunt, uiteenzetting/toelichting). Zie notitie: 3594-07

Van: Cohen, D.&nbsp; Aan: Commissie van Toezicht en Bijstand Vluchtelingenkamp Westerbork&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1940-02-15&nbsp; Onderwerp: begeleidingsbrief bij evacuatieplan bij Duitse inval (agendapunt, uiteenzetting/toelichting). Zie notitie: 3594-07

Brief van David Cohen aan de Commissie van Toezicht en Bijstand Vluchtelingenkamp Westerbork

Bewijs van crematie Datum: 05-04-1943 Nr. 154 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Gans, Henderine geb. 29-06-88 overleden 30-03-1943 te Westerbork op: 02-04-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 05-04-1943 Nr. 154 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Gans, Henderine geb. 29-06-88 overleden 30-03-1943 te Westerbork op: 02-04-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Henderine Gans

Bewijs van aanmelding van wel of niet van Joodse bloede Van: Adelaar, J. A. Plaats: Haarlem Datum: 1941-03-14

Bewijs van aanmelding van wel of niet van Joodse bloede Van: Adelaar, J. A. Plaats: Haarlem Datum: 1941-03-14

Bewijs van aanmelding van Jan Adelaar

Sterfte kamp Westerbork

Kindersterfte kamp Westerbork

Foto van Barend Presser

Een portretfoto van mevrouw Lowinsky-Rosenfeld Mevrouw Lowinsky heeft de foto afgestaan aan een verpleegster, die haar in de ambulance van het ziekenhuis in Ede naar kamp Westerbork begeleidde, met de woorden: ‘Bewaar het als aandenken’ &nbsp;

Een portretfoto van mevrouw Lowinsky-Rosenfeld Mevrouw Lowinsky heeft de foto afgestaan aan een verpleegster, die haar in de ambulance van het ziekenhuis in Ede naar kamp Westerbork begeleidde, met de woorden: ‘Bewaar het als aandenken’ &nbsp;

Foto van Chaja Lowinsky-Rosenfeld

Van: Bevolkingsregister gemeente Amsterdam Aan: van Dam, Joseph Plaats: Amsterdam Datum: 1933-08-24 Onderwerp: Joseph is woonachtig te Amsterdam. Zijn adres is Oosterparkstraat 58. &nbsp;

Van: Bevolkingsregister gemeente Amsterdam Aan: van Dam, Joseph Plaats: Amsterdam Datum: 1933-08-24 Onderwerp: Joseph is woonachtig te Amsterdam. Zijn adres is Oosterparkstraat 58. &nbsp;

Uittreksel uit het bevolkingsregister betreffende Joseph van Dam

Aan: Friedheim-Maass, J. S.,&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Geboren: 1881-05-04 Datum: 1943-04-30 (poststempel) Plaats van verzending: Hilversum&nbsp; Onderwerp: ontvangstbewijs verzenden van een pakket met op de achterkant een beschrijving van de inhoud.

Aan: Friedheim-Maass, J. S.,&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Geboren: 1881-05-04 Datum: 1943-04-30 (poststempel) Plaats van verzending: Hilversum&nbsp; Onderwerp: ontvangstbewijs verzenden van een pakket met op de achterkant een beschrijving van de inhoud.

Bewijs van ontvangst voor verzonden pakket naar kamp Westerbork

Van: Valk, Gaaltje Aan: (v/d Laan) Henny Plaats: Nieuw-Amsterdam Datum: 1942-08-17 Onderwerp: Gaaltje kijkt iedere dag uit naar post; haar oom is vier weken geleden naar een Joodse werkkamp gestuurd en vanmorgen is Izaäk ook naar een werkkamp gegaan; Gaaltje weet nog niet naar welk kamp; ze heeft een verhuisvergunning aangevraagd, maar weet niet of ze het krijgt; ze verwacht zelf ieder dag een oproep; ze heeft moeite met het feit dat ze om 20.00 binnen moet zijn, ze verveeld zich dood…

Van: Valk, Gaaltje Aan: (v/d Laan) Henny Plaats: Nieuw-Amsterdam Datum: 1942-08-17 Onderwerp: Gaaltje kijkt iedere dag uit naar post; haar oom is vier weken geleden naar een Joodse werkkamp gestuurd en vanmorgen is Izaäk ook naar een werkkamp gegaan; Gaaltje weet nog niet naar welk kamp; ze heeft een verhuisvergunning aangevraagd, maar weet niet of ze het krijgt; ze verwacht zelf ieder dag een oproep; ze heeft moeite met het feit dat ze om 20.00 binnen moet zijn, ze verveeld zich dood…

Brief van Gaaltje Valk aan Henny (v/d Laan) vanuit Nieuw-Amsterdam

Van: Overberg, J.D.(notaris)&nbsp; Aan: Coelingh-Barnstijn, A.&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1943-04-21&nbsp; Onderwerp: de notaris heeft geen contact met personen die naar Westerbork zijn gevoerd. Er mag eens in de twee weken een brief geschreven worden, mogelijk komt er bericht van Sientje.

Van: Overberg, J.D.(notaris)&nbsp; Aan: Coelingh-Barnstijn, A.&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1943-04-21&nbsp; Onderwerp: de notaris heeft geen contact met personen die naar Westerbork zijn gevoerd. Er mag eens in de twee weken een brief geschreven worden, mogelijk komt er bericht van Sientje.

Brief van J.D. Overberg aan A. Coelingh-van den Berg

Van: Benavente, Joseph (Joost) Aan: Menist, Judith (José) Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: onbekend Onderwerp: Bezoek gehad van mr. Maarsen. Pakjes zijn aangekomen. De pot met pickles was al snel op. Vandaag zuurkool gehad. ‘Het kan wezen dat jullie van Jet en van mij geen kaarten met pakket ontvangen maar Grootje omdat zij een stempel heeft mag ze wel sturen maar jullie zien steeds het handschrift van Jet en mij en dan kunnen jullie toch gerust zijn.’&nbsp;

Van: Benavente, Joseph (Joost) Aan: Menist, Judith (José) Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: onbekend Onderwerp: Bezoek gehad van mr. Maarsen. Pakjes zijn aangekomen. De pot met pickles was al snel op. Vandaag zuurkool gehad. ‘Het kan wezen dat jullie van Jet en van mij geen kaarten met pakket ontvangen maar Grootje omdat zij een stempel heeft mag ze wel sturen maar jullie zien steeds het handschrift van Jet en mij en dan kunnen jullie toch gerust zijn.’&nbsp;

Brief van Joseph Benavente aan zijn kinderen vanuit kamp Westerbork

Kamporganisatie kamp Westerbork

Ordonnansen

Briefkaart Van: Kwieser-Cohen, Mirjam Aan: Jong, de, H. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-06 Onderwerp: Mirjam bedankt de familie De Jong voor het pakje. Voor het volgende pakje vraagt ze om meel, pudding, vanillesuiker, citroenen en kopjes. Het weer is gelukkig zacht en soms brandt de centrale verwarming een paar uur in het kamp.&nbsp;

Briefkaart Van: Kwieser-Cohen, Mirjam Aan: Jong, de, H. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-06 Onderwerp: Mirjam bedankt de familie De Jong voor het pakje. Voor het volgende pakje vraagt ze om meel, pudding, vanillesuiker, citroenen en kopjes. Het weer is gelukkig zacht en soms brandt de centrale verwarming een paar uur in het kamp.&nbsp;

Briefkaart van Mirjam Kwieser-Cohen aan H. de Jong vanuit kamp Westerbork

Lijst met overzicht van transporten uit Westerbork Het betreft de uitgaande transporten van 1942 naar Auschwitz met enige details.

Lijst met overzicht van transporten uit Westerbork Het betreft de uitgaande transporten van 1942 naar Auschwitz met enige details.

Lijst met overzichten van deportaties uit kamp Westerbork in 1942

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-03 Onderwerp: Esther Philipse tijdens een scene in het cabaretprogramma Bunter Abend.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-03 Onderwerp: Esther Philipse tijdens een scene in het cabaretprogramma Bunter Abend.

Foto van een still uit de Westerborkfilm

Van: Hanneke Aan: haar ouders Plaats: Theresienstadt Datum: 1945-05-22 Onderwerp: Hanneke mag eindelijk weer schrijven; er is een lijst (vandaag) gemaakt van Hollanders in Theresienstadt in verband met terugkeer naar Nederland; ze is bang dat ze thuis niet meer kan wennen, omdat ze de hele dag met andere kinderen van haar leeftijd samen is; ze heeft een serie van het kampgeld in bezit gekregen; ze heeft vooral behoefte aan brieven, pakketjes hoeft ze niet te hebben.&nbsp;

Van: Hanneke Aan: haar ouders Plaats: Theresienstadt Datum: 1945-05-22 Onderwerp: Hanneke mag eindelijk weer schrijven; er is een lijst (vandaag) gemaakt van Hollanders in Theresienstadt in verband met terugkeer naar Nederland; ze is bang dat ze thuis niet meer kan wennen, omdat ze de hele dag met andere kinderen van haar leeftijd samen is; ze heeft een serie van het kampgeld in bezit gekregen; ze heeft vooral behoefte aan brieven, pakketjes hoeft ze niet te hebben.&nbsp;

Brief van Hanneke vanuit Theresienstadt aan haar ouders

Fragment van de registratiekaart van Wallega, Jacques (Isaac) met de opmerking dat hij protestants gedoopt is.

Fragment van de registratiekaart van Wallega, Jacques (Isaac) met de opmerking dat hij protestants gedoopt is.

Registratiekaart van Jacques Wallega uit kamp Westerbork

Van: Vrij, E.&nbsp; Aan: Katz, S en familie Lackrooy&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-04-02&nbsp; Onderwerp: pakketten; transporten.

Van: Vrij, E.&nbsp; Aan: Katz, S en familie Lackrooy&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-04-02&nbsp; Onderwerp: pakketten; transporten.

Briefkaart van E. Vrij aan S. Katz en Lackrooy vanuit kamp Westerbork

Van: Vierra, W. Aan: aan vrouw en kind Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: in de brief zit een brief voor de Euterpestraat; persoonlijk overhandigen aan de juiste persoon; illegale brief, wachten tot de mogelijkheid van versturen van een volgende briefkaart duurt zo lang, vandaar tussentijds een telegram als teken van leven; pakket met tomaten, peren en brood ontvangen; spreekt zijn vrouw moed in; ze leeft in grote armoede…

Van: Vierra, W. Aan: aan vrouw en kind Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: in de brief zit een brief voor de Euterpestraat; persoonlijk overhandigen aan de juiste persoon; illegale brief, wachten tot de mogelijkheid van versturen van een volgende briefkaart duurt zo lang, vandaar tussentijds een telegram als teken van leven; pakket met tomaten, peren en brood ontvangen; spreekt zijn vrouw moed in; ze leeft in grote armoede…

Brief van Willem Vierra aan lieve vrouw en kind vanuit kamp Westerbork

Plaatsen in kamp Westerbork

Woonoord Schattenberg

Van: Bakker-Prager, H. Aan: Barentz, Sophia Plaats: Amsterdam Datum: 1943-03-08 Onderwerp: de briefkaart gaat retour afzender in verband met de deportatie van Sophia; het zesde pakket met levensmiddelen is onderweg met opsomming van wat erin zit; Hort hoopt dat alles, dus ook deze briefkaart goed bij haar moeder terecht komt; Hort heeft het telegram van haar moeder ontvangen; hoop dat het pakket voor haar moeders verjaardag (6-3) en brief is aangekomen…

Van: Bakker-Prager, H. Aan: Barentz, Sophia Plaats: Amsterdam Datum: 1943-03-08 Onderwerp: de briefkaart gaat retour afzender in verband met de deportatie van Sophia; het zesde pakket met levensmiddelen is onderweg met opsomming van wat erin zit; Hort hoopt dat alles, dus ook deze briefkaart goed bij haar moeder terecht komt; Hort heeft het telegram van haar moeder ontvangen; hoop dat het pakket voor haar moeders verjaardag (6-3) en brief is aangekomen…

Mozes Marcusde Leeuw

Mozes Marcus
de Leeuw