In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: De Nederlandse Spoorwegen Aan: wie het betreft Plaats: Utrecht Datum: 1942-07-11 Onderwerp: Dienstregeling betreffende binnenkomende en uitgaande transporten naar en vanuit kamp Westerbork. Ingaande vanaf 2 november 1942.

Van: De Nederlandse Spoorwegen Aan: wie het betreft Plaats: Utrecht Datum: 1942-07-11 Onderwerp: Dienstregeling betreffende binnenkomende en uitgaande transporten naar en vanuit kamp Westerbork. Ingaande vanaf 2 november 1942.

Dienstregeling betreffende binnenkomende en uitgaande transporten naar en vanuit kamp Westerbork

Van: De Nederlandse Spoorwegen Aan: wie het betreft Plaats: Utrecht Datum: 1942-07-11 Onderwerp: Dienstregeling betreffende binnenkomende en uitgaande transporten naar en vanuit kamp Westerbork. Het gaat om de transporten van 15 juli 1942 tot en met 3 augustus 1942.

Van: De Nederlandse Spoorwegen Aan: wie het betreft Plaats: Utrecht Datum: 1942-07-11 Onderwerp: Dienstregeling betreffende binnenkomende en uitgaande transporten naar en vanuit kamp Westerbork. Het gaat om de transporten van 15 juli 1942 tot en met 3 augustus 1942.

Registratiekaart Van: Nijstad, Samuel Plaats: Theresienstadt Datum: 1944-09-10 Met vermelding van het aan hem toegekende registratienummer (KENN-Nummer).

Registratiekaart Van: Nijstad, Samuel Plaats: Theresienstadt Datum: 1944-09-10 Met vermelding van het aan hem toegekende registratienummer (KENN-Nummer).

Registratiekaart

Mededeling&nbsp; Datum: 1943-11-16&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: schoonmaken van de waterleiding en de daarbij behorende maatregelen.

Mededeling&nbsp; Datum: 1943-11-16&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: schoonmaken van de waterleiding en de daarbij behorende maatregelen.

Mededeling over schoonmaken van de waterleiding en de daarbij behorende maatregelen

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1942-12-11 Onderwerp: Lipmann-Rosenthal; nationaliteitenkwesties (Engelse nationaliteiten, Interneringskampen); tewerkstelling in Duitsland-Westerbork-Zurückstellungen-Nationaliteiten in Westerbork.

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1942-12-11 Onderwerp: Lipmann-Rosenthal; nationaliteitenkwesties (Engelse nationaliteiten, Interneringskampen); tewerkstelling in Duitsland-Westerbork-Zurückstellungen-Nationaliteiten in Westerbork.

Bulletin nummer 24 van de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag

Aan de A-straat 3 in Groningen woonde slager Jakob en Rika Vissel met hun zoons Jozef (1935) en Leo (1937). Op Leo’s derde verjaardag viel Duitsland Nederland binnen. Als snel kreeg de familie met de anti-Joodse maatregelen te maken. Vanaf september 1941 moest Jozef naar de Joodse school aan de Prinsenstraat. In de zomer van 1942 krijgt vader een oproep om zich te melden voor werk in Duitsland. Hij heeft zich vrijwillig gemeld in de hoop dat zijn familie dan met rust gelaten zou worden. Vader vertrok met het eerste transport op 15 juli 1942 vanuit Kamp Westerbork naar Auschwitz, waar hij direct na aankomst werd vermoord.&nbsp; Na het vertrek van vader vond Moeder Rika voor haar twee kinderen en zichzelf een onderduikplek, ieder op een ander adres . Jozef kwam in een dorp buiten Groningen (Wirdum) bij Hendrik en Jantje Pentinga terecht, die twee zoons en een dochter hadden. Jozef heette voortaan Joop Jan Visser, was na het bombardement uit Rotterdam gevlucht en om herkenning te voorkomen moest Jozef zijn bril afdoen. Pas later realiseerde Jozef zich dat hij wel heel goed Gronings dialect sprak voor een jongen uit Rotterdam, maar daar is door mensen uit de omgeving nooit iets over gezegd. Jozef noemde zijn ‘nieuwe ouders’ oom en tante en werd door hen als een eigen zoon in het gezin opgenomen. Hij ging samen met oudste zoon Geert naar school en kwam ook buiten om te spelen. Moeder Rika werd op haar onderduikadres verraden, is opgepakt en kwam op 11 november 1943 in de strafbarak van kamp Westerbork terecht. Op 25 januari 1944 werd zij op transport gesteld naar Auschwitz, waar zij direct na aankomst werd vermoord.&nbsp; Jozef en zijn broertje Leo overleefden de oorlog in de onderduik. Leo werd na een nare onderduikperiode door overlevende vrienden van zijn ouders geadopteerd. Zij zijn naar Israel geëvacueerd, waar Leo in de jaren ‘70/80 overleed. Jozef verbleef na de oorlog korte tijd bij familieleden van zijn vader, die in de Amsterdamse wallenbuurt een eetcafé runden. Zijn onderduikouders vonden toen een geschiktere plek in een Amsterdams Joods weeshuis, waar hij zorgzaam werd opgevangen. Jozef is in Engeland getrouwd en in 1960 naar Australië vertrokken waar hij lange tijd als fotograaf heeft gewerkt.&nbsp;

Hilde RechaLachs-Silbermann

Hilde Recha
Lachs-Silbermann