In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Van: Vries, de, Pieter Nr. 004303&nbsp; Afgegeven 1943-05-22 te Westerbork.&nbsp; Onderwerp: persoonsbewijs zonder ‘J’. Pieter de Vries werd vier dagen later, na een verblijf van ruim twee maanden, uit kamp Westerbork ontslagen.

Van: Vries, de, Pieter Nr. 004303&nbsp; Afgegeven 1943-05-22 te Westerbork.&nbsp; Onderwerp: persoonsbewijs zonder ‘J’. Pieter de Vries werd vier dagen later, na een verblijf van ruim twee maanden, uit kamp Westerbork ontslagen.

Persoonsbewijs van Pieter de Vries in kamp Westerbrork

Van: Feldheim, Egon en de Künstlergilde Aan: Wohl, Heinz Plaats: Westerbork, Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1942-02-26 Onderwerp: verjaardagtekening voor Heinz Wohl namens de Künstlergilde.&nbsp;

Van: Feldheim, Egon en de Künstlergilde Aan: Wohl, Heinz Plaats: Westerbork, Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1942-02-26 Onderwerp: verjaardagtekening voor Heinz Wohl namens de Künstlergilde.&nbsp;

Tekening van Egon Feldheim naar aanleiding van de verjaardag van Heinz Wohl in Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Van: Halberstadt, Louis Aan: Halberstadt, H. Plaats: trein Datum: 1942-10-09 Onderwerp: ‘heden vandaag, vrijdag naar Duitsland vertrokken, alles wel’…

Van: Halberstadt, Louis Aan: Halberstadt, H. Plaats: trein Datum: 1942-10-09 Onderwerp: ‘heden vandaag, vrijdag naar Duitsland vertrokken, alles wel’…

Briefkaart van Louis Halberstadt aan de heer H. Halberstadt vanuit de trein gegooid.

Armband Gele stoffen armband met drie zwarten stippen Gedragen door Estella de Jong-Cohen. Zij kwam als doofstomme in mei 1943 in kamp Westerbork terecht. Haar man bleef in Amsterdam achter. Hij deed er alles aan om aan de hand van verklaringen en papieren zijn vrouw als gedoopte uit het kamp te krijgen. Alles moest voor Estella-de Jong-Cohen (1914) worden opgeschreven. Kamp bevelen, mededelingen en andere berichten getuigen hiervan. Zelf liep ze met een armband door het kamp (drie stippen) en waarschijnlijk met een band waarop zowel in het Duits als het Nederlands staat dat ze doofstom was. Documenten tonen aan dat Estella bij de Reinigungsdienst van het ziekenhuis was ingedeeld.&nbsp; Eind juli 1943 werd Estelle vrijgelaten. Ze kon daardoor de brieven door haar man geschreven en alles wat ze ontvangen had aan materiaal van labels tot pakpapier mee terug naar huis nemen. &nbsp;

Armband Gele stoffen armband met drie zwarten stippen Gedragen door Estella de Jong-Cohen. Zij kwam als doofstomme in mei 1943 in kamp Westerbork terecht. Haar man bleef in Amsterdam achter. Hij deed er alles aan om aan de hand van verklaringen en papieren zijn vrouw als gedoopte uit het kamp te krijgen. Alles moest voor Estella-de Jong-Cohen (1914) worden opgeschreven. Kamp bevelen, mededelingen en andere berichten getuigen hiervan. Zelf liep ze met een armband door het kamp (drie stippen) en waarschijnlijk met een band waarop zowel in het Duits als het Nederlands staat dat ze doofstom was. Documenten tonen aan dat Estella bij de Reinigungsdienst van het ziekenhuis was ingedeeld.&nbsp; Eind juli 1943 werd Estelle vrijgelaten. Ze kon daardoor de brieven door haar man geschreven en alles wat ze ontvangen had aan materiaal van labels tot pakpapier mee terug naar huis nemen. &nbsp;

Een armband gedragen door Estella de Jong-Cohen

Van: Wertheim, Philip Aan: Wertheim, Willem Plaats: Diever A, Joods werkkamp Datum: 1942-07-09 Onderwerp: De schrijver begint de brief met de dichtregel: Ei, ei, ei, we lijden honger op de Drentsche hei' en eindigt met ‘Optimisme kan nooit berouwen, kop op en moed houden.’ In de brief gaat het verder over herkeuring van eerder voor werkkampen afgekeurde mannen en de hulp die dokter Van Eekeres mogelijk kan bieden. &nbsp;

Van: Wertheim, Philip Aan: Wertheim, Willem Plaats: Diever A, Joods werkkamp Datum: 1942-07-09 Onderwerp: De schrijver begint de brief met de dichtregel: Ei, ei, ei, we lijden honger op de Drentsche hei' en eindigt met ‘Optimisme kan nooit berouwen, kop op en moed houden.’ In de brief gaat het verder over herkeuring van eerder voor werkkampen afgekeurde mannen en de hulp die dokter Van Eekeres mogelijk kan bieden. &nbsp;

Brief van Philip Wertheim aan zijn broer Willem vanuit Joods werkkamp Diever A.

Van: Judith en Bully (Günter) Aan: Bakker, familie (zus &nbsp;Anna en zwager van Judith) Plaats: de trein (poststempel Weesp) Datum: 1943-06-20 Onderwerp: 'We zijn op weg naar kamp Westerbork en dan waarschijnlijk naar moeder en Bé (broer Bernard)'; de rugzakken staan nog bij de buren; schoen in het benedenhuis; zijn met veel kennissen ook mevrouw en de heer Roosen…; ze zijn sterk, maar bedroefd; mochten ze nog wasgoed nodig hebben, dan is dat bij de wasvrouw…

Van: Judith en Bully (Günter) Aan: Bakker, familie (zus &nbsp;Anna en zwager van Judith) Plaats: de trein (poststempel Weesp) Datum: 1943-06-20 Onderwerp: 'We zijn op weg naar kamp Westerbork en dan waarschijnlijk naar moeder en Bé (broer Bernard)'; de rugzakken staan nog bij de buren; schoen in het benedenhuis; zijn met veel kennissen ook mevrouw en de heer Roosen…; ze zijn sterk, maar bedroefd; mochten ze nog wasgoed nodig hebben, dan is dat bij de wasvrouw…

Briefkaart van Judith en Günter aan de familie Bakker vanuit de trein gegooid

Van: Menachem,&nbsp; Aan: Barend,&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp,&nbsp; Datum: 1944-05-18/19 Onderwerp: beschrijving situatie; de zaak is anders gelopen. Menachem en Mirjam wachten zonder S-band op het transport naar Bergen-Belsen. De vraag is hoe ze zich in Bergen-Belsen kunnen handhaven. Ze staan op lijst 10 voor uitwisseling naar Palestina. Ze zijn afhankelijk van de heer Blüth (Joodse Raad, Westerbork), maar die is afwezig.

Van: Menachem,&nbsp; Aan: Barend,&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp,&nbsp; Datum: 1944-05-18/19 Onderwerp: beschrijving situatie; de zaak is anders gelopen. Menachem en Mirjam wachten zonder S-band op het transport naar Bergen-Belsen. De vraag is hoe ze zich in Bergen-Belsen kunnen handhaven. Ze staan op lijst 10 voor uitwisseling naar Palestina. Ze zijn afhankelijk van de heer Blüth (Joodse Raad, Westerbork), maar die is afwezig.

Brief van Menachem Pinkhof aan Barend Waterman vanuit kamp Westerbork

Van: Snoek, Hermine Aan: In' t Veld, Nel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01-25 Onderwerp: hartelijk dank voor pakje wortels

Van: Snoek, Hermine Aan: In' t Veld, Nel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01-25 Onderwerp: hartelijk dank voor pakje wortels

Briefkaart van Hermine Snoek aan Nel in' t Veld vanuit kamp Westerbork

Sonder-Ausweis&nbsp; Bial, Hans, 14-1-11, B19 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 1).&nbsp; Gültig bis: Auf Weiteres

Sonder-Ausweis&nbsp; Bial, Hans, 14-1-11, B19 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 1).&nbsp; Gültig bis: Auf Weiteres

Sonderausweis van Hans Bial

Foto van Salomon Stodel in Kremboong Plaats: Kremboong, Joods werkkamp Datum: 1942

Foto van Salomon Stodel in Kremboong Plaats: Kremboong, Joods werkkamp Datum: 1942

Foto van Salomon Stodel in het Joodse werkkamp Kremboong

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 236 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Wolff, Wilhelm geb. 23-06-65 overleden te Westerbork op 29-04-1943 op: 30-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 236 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Wolff, Wilhelm geb. 23-06-65 overleden te Westerbork op 29-04-1943 op: 30-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Wilhelm Wolff

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Vertrek van deportatietrein vanuit Hooghalen. Hooghalen, 1942 Vertrekkend transport vanuit Hooghalen. De mensen in de trein worden uitgezwaaid door de groep medekampgevangenen. De trein bestaat uit gewone (3de klas) personenwagens.

Vertrek van deportatietrein vanuit Hooghalen. Hooghalen, 1942 Vertrekkend transport vanuit Hooghalen. De mensen in de trein worden uitgezwaaid door de groep medekampgevangenen. De trein bestaat uit gewone (3de klas) personenwagens.

Vertrek van deportatietrein vanuit Hooghalen

Van: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Aan: Houtvester Assen&nbsp; Plaats: Utrecht&nbsp; Datum: 1939-10-27&nbsp; Onderwerp: in gebruik geven van de (kamp)boerderij.

Van: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Aan: Houtvester Assen&nbsp; Plaats: Utrecht&nbsp; Datum: 1939-10-27&nbsp; Onderwerp: in gebruik geven van de (kamp)boerderij.

Brief van de directeur van Staatsbosbeheer aan de Houtvester Assen

Uittreksel uit het bevolkingsregister van de gemeente Leiden.&nbsp; Datum: 1946-06-13 Bevestiging deportatie van Sientje Barnstijn-van den Berg en haar zoon Gustaaf (data zijn onjuist).

Uittreksel uit het bevolkingsregister van de gemeente Leiden.&nbsp; Datum: 1946-06-13 Bevestiging deportatie van Sientje Barnstijn-van den Berg en haar zoon Gustaaf (data zijn onjuist).

Verklaring van de gemeente Leiden over deportatie van Sientje Barnstijn en haar zoon Gustaaf

Van: Mr. Teulings, F. Aan: Dr. Vogel, Kurt Plaats: Vught Datum: 1942-06-01 Onderwerp: ingesloten, de blauwe circulaire, ontvangen van Dr. Slotemaker (de Bruine); uit zijn gesprek met prof. Cohen is gebleken dat het om een plaatselijk initiatief gaat; ook uitzonderingen voor het dragen van een ster (zoals in Duitsland); wetten zoals in Duitsland hoeven niet van toepassing te zijn in bezet gebied…&nbsp;

Van: Mr. Teulings, F. Aan: Dr. Vogel, Kurt Plaats: Vught Datum: 1942-06-01 Onderwerp: ingesloten, de blauwe circulaire, ontvangen van Dr. Slotemaker (de Bruine); uit zijn gesprek met prof. Cohen is gebleken dat het om een plaatselijk initiatief gaat; ook uitzonderingen voor het dragen van een ster (zoals in Duitsland); wetten zoals in Duitsland hoeven niet van toepassing te zijn in bezet gebied…&nbsp;

Brief van Mr. Frans Teulings aan Dr. Kurt Vogel vanuit Vught

Arbeidskaart.&nbsp; Arbeidskaart uit kamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork Datum: 1943-08-27 Binnenzijde is blanco.&nbsp; Zie ook inv.nr. 137.

Arbeidskaart.&nbsp; Arbeidskaart uit kamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork Datum: 1943-08-27 Binnenzijde is blanco.&nbsp; Zie ook inv.nr. 137.

AbrahamKlijnkramer

Abraham
Klijnkramer