In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Turksma, Jacob Aan: Van Leer, M. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-05-05 Onderwerp: dagelijks leven; verzoek om toezending van levensmiddelen en pijptabak; werkzaamheden; namen van mensen die op transport zijn gegaan.

Van: Turksma, Jacob Aan: Van Leer, M. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-05-05 Onderwerp: dagelijks leven; verzoek om toezending van levensmiddelen en pijptabak; werkzaamheden; namen van mensen die op transport zijn gegaan.

Briefkaart van Jacob Turksma aan M. van Leer vanuit kamp Westerbork

Van: Staatsbosbeheer&nbsp; Aan: Houtvester Assen&nbsp; Plaats: Utrecht&nbsp; Datum: 1951-11-19&nbsp; Onderwerp: inzake afbraak van het crematorium te Westerbork en het ontvangen bedrag voor de afbraak (351 gulden) &nbsp;is overgemaakt op de rekening van de Inspectie van Domeinen.

Van: Staatsbosbeheer&nbsp; Aan: Houtvester Assen&nbsp; Plaats: Utrecht&nbsp; Datum: 1951-11-19&nbsp; Onderwerp: inzake afbraak van het crematorium te Westerbork en het ontvangen bedrag voor de afbraak (351 gulden) &nbsp;is overgemaakt op de rekening van de Inspectie van Domeinen.

Brief van Staatsbosbeheer aan de Houtvester Assen

Aan de A-straat 3 in Groningen woonde slager Jakob en Rika Vissel met hun zoons Jozef (1935) en Leo (1937). Op Leo’s derde verjaardag viel Duitsland Nederland binnen. Als snel kreeg de familie met de anti-Joodse maatregelen te maken. Vanaf september 1941 moest Jozef naar de Joodse school aan de Prinsenstraat. In de zomer van 1942 krijgt vader een oproep om zich te melden voor werk in Duitsland. Hij heeft zich vrijwillig gemeld in de hoop dat zijn familie dan met rust gelaten zou worden. Vader vertrok met het eerste transport op 15 juli 1942 vanuit Kamp Westerbork naar Auschwitz, waar hij direct na aankomst werd vermoord.&nbsp; Na het vertrek van vader vond Moeder Rika voor haar twee kinderen en zichzelf een onderduikplek, ieder op een ander adres . Jozef kwam in een dorp buiten Groningen (Wirdum) bij Hendrik en Jantje Pentinga terecht, die twee zoons en een dochter hadden. Jozef heette voortaan Joop Jan Visser, was na het bombardement uit Rotterdam gevlucht en om herkenning te voorkomen moest Jozef zijn bril afdoen. Pas later realiseerde Jozef zich dat hij wel heel goed Gronings dialect sprak voor een jongen uit Rotterdam, maar daar is door mensen uit de omgeving nooit iets over gezegd. Jozef noemde zijn ‘nieuwe ouders’ oom en tante en werd door hen als een eigen zoon in het gezin opgenomen. Hij ging samen met oudste zoon Geert naar school en kwam ook buiten om te spelen. Moeder Rika werd op haar onderduikadres verraden, is opgepakt en kwam op 11 november 1943 in de strafbarak van kamp Westerbork terecht. Op 25 januari 1944 werd zij op transport gesteld naar Auschwitz, waar zij direct na aankomst werd vermoord.&nbsp; Jozef en zijn broertje Leo overleefden de oorlog in de onderduik. Leo werd na een nare onderduikperiode door overlevende vrienden van zijn ouders geadopteerd. Zij zijn naar Israel geëvacueerd, waar Leo in de jaren ‘70/80 overleed. Jozef verbleef na de oorlog korte tijd bij familieleden van zijn vader, die in de Amsterdamse wallenbuurt een eetcafé runden. Zijn onderduikouders vonden toen een geschiktere plek in een Amsterdams Joods weeshuis, waar hij zorgzaam werd opgevangen. Jozef is in Engeland getrouwd en in 1960 naar Australië vertrokken waar hij lange tijd als fotograaf heeft gewerkt.&nbsp;

Van: Breslauer, Etelka (Oma) Aan: Tony Schram Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-02-06 Onderwerp: bericht van verhuizing naar kamp westerbork, barak 16 F

Van: Breslauer, Etelka (Oma) Aan: Tony Schram Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-02-06 Onderwerp: bericht van verhuizing naar kamp westerbork, barak 16 F

Briefkaart van Elteke Breslauer aan Tony Schram vanuit kamp Westerbork

Afgegeven april 1943 door de Joodsche Raad voor Amsterdam waarin wordt verklaard dat Frenkel, Hans geldbedragen boven het toegestane maximum t.b.v. de kassa der afdeling Lijnbaansgracht van de Joodsche Raad voor Amsterdam en afdeling Westerbork bij zich heeft te dragen.

Verklaring van de Joodsche Raad voor Amsterdam betreffende Hans Frenkel

Vluchtelingenkampen

Vluchtelingenkamp Reuver

Verklaring dat Meents, L. met ingang van 8 juni 1945 uit het kamp is ontslagen.&nbsp; Gericht aan het Centraal Distributiekantoor ivm aanvraag distributiekaart Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-06-07

Verklaring dat Meents, L. met ingang van 8 juni 1945 uit het kamp is ontslagen.&nbsp; Gericht aan het Centraal Distributiekantoor ivm aanvraag distributiekaart Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-06-07

voor Levie Meents dat hij uit het kamp is ontslagen en in aanmerking komt voor een distributiekaart

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 16-06-1943 Nr. 361 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Tonge, van der, Vogeltje geb. 11-07-67 overleden te Westerbork op 13-06-1943 op 15-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 16-06-1943 Nr. 361 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Tonge, van der, Vogeltje geb. 11-07-67 overleden te Westerbork op 13-06-1943 op 15-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Vogeltje van der Tonge

Van: Frenkel, Alexander Aan: Laudy , R. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11-26 Onderwerp: hij schrijft over pakketten, opsomming van wat hij nodig heeft; er heerst veel verkoudheid, daarom een verzoek om zakdoeken; een nieuw briefformulier, alleen via het aangehechte formulier kan nog teruggeschreven worden; veel liefs van ons drietjes.

Van: Frenkel, Alexander Aan: Laudy , R. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11-26 Onderwerp: hij schrijft over pakketten, opsomming van wat hij nodig heeft; er heerst veel verkoudheid, daarom een verzoek om zakdoeken; een nieuw briefformulier, alleen via het aangehechte formulier kan nog teruggeschreven worden; veel liefs van ons drietjes.

Brief van Alexander Frenkel aan Mej. R. Laudy vanuit kamp Westerbork

Van: Vos-Wittenburg, E.&nbsp; Aan: Lakrooy, B. Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-08-09&nbsp; Onderwerp: omstandigheden; pakketten&nbsp; + bijbehorende enveloppe (5491-102-1).

Van: Vos-Wittenburg, E.&nbsp; Aan: Lakrooy, B. Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-08-09&nbsp; Onderwerp: omstandigheden; pakketten&nbsp; + bijbehorende enveloppe (5491-102-1).

CholinaJacobson-Jakobs

Cholina
Jacobson-Jakobs