In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Cohen, Lien Aan: Sohlberg, familie Plaats: Arosa (poststempel) Datum: 1938-01-04 Onderwerp: Ze geeft de aankomsttijd in R. door. Ze wil nog helemaal niet naar huis nadat ze heeft gehoord dat er in Nederland veel sneeuw ligt, wat ze heel vreemd vindt. Ze heeft met haar vriendin een heerlijke voettocht gemaakt, wat beter is dan hele dagen binnen zitten. Ze vraagt of ze de kaart willen bewaren.

Van: Cohen, Lien Aan: Sohlberg, familie Plaats: Arosa (poststempel) Datum: 1938-01-04 Onderwerp: Ze geeft de aankomsttijd in R. door. Ze wil nog helemaal niet naar huis nadat ze heeft gehoord dat er in Nederland veel sneeuw ligt, wat ze heel vreemd vindt. Ze heeft met haar vriendin een heerlijke voettocht gemaakt, wat beter is dan hele dagen binnen zitten. Ze vraagt of ze de kaart willen bewaren.

van Lien Cohen aan familie Sohlberg vanuit Arosa

Sonder-Ausweis Van: Snoek, Hermine Datum: 1944 Plaats: Westerbork, kamp Gerechtigd om het kamp te verlaten

Sonder-Ausweis Van: Snoek, Hermine Datum: 1944 Plaats: Westerbork, kamp Gerechtigd om het kamp te verlaten

Sonderausweis van Hermine Snoek

Van: Aussen, Hertha&nbsp; Aan: Netty&nbsp; Plaats: Zwolle&nbsp; Datum: 1942 Onderwerp: belevenissen; verjaardag, 'We moeten onze fietsen ook aangeven.'

Van: Aussen, Hertha&nbsp; Aan: Netty&nbsp; Plaats: Zwolle&nbsp; Datum: 1942 Onderwerp: belevenissen; verjaardag, 'We moeten onze fietsen ook aangeven.'

Brief van Herta Aussen aan Netty vanuit Zwolle

Van: Office Palestinien de Suisse&nbsp; Aan: Schoenbeck, Inge Plaats: Genève Datum: 1943-10-20 Onderwerp: plaatsing op de 4de Palestinalijst.&nbsp;

Van: Office Palestinien de Suisse&nbsp; Aan: Schoenbeck, Inge Plaats: Genève Datum: 1943-10-20 Onderwerp: plaatsing op de 4de Palestinalijst.&nbsp;

Brief van Office Palestinien de Suisse aan Inge Schoenbeck

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 286 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Tas, Isabella Rebecca geb. 08-07-75 overleden te Westerbork op 13-05-1943 op: 14-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 286 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Tas, Isabella Rebecca geb. 08-07-75 overleden te Westerbork op 13-05-1943 op: 14-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Isabella Rebecca Tas

Het Nederlandsche Roode Kruis verleent aan den heer S. Emmering, arts, het Herinneringskruis 1939/1940 in Zilver, voor bijzondere diensten aan het Nederlandsche Roode Kruis bewezen in den mobilisatie- en oorlogstijd 1939/1940, waarbij van groot beleid is blijk gegeven.

Het Nederlandsche Roode Kruis verleent aan den heer S. Emmering, arts, het Herinneringskruis 1939/1940 in Zilver, voor bijzondere diensten aan het Nederlandsche Roode Kruis bewezen in den mobilisatie- en oorlogstijd 1939/1940, waarbij van groot beleid is blijk gegeven.

van het Nederlandsche Roode Kruis aan S. Emmering

Barakken en een latrine in kamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-1944 ‘Straat’ in Kamp Westerbork. Aan beide kanten grote woonbarakken. Aan het einde van het pad tussen de barakken is een latrine-gebouw te zien. Waarschijnlijk gaat het hier om de barakken 60 en 61.

Barakken en een latrine in kamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-1944 ‘Straat’ in Kamp Westerbork. Aan beide kanten grote woonbarakken. Aan het einde van het pad tussen de barakken is een latrine-gebouw te zien. Waarschijnlijk gaat het hier om de barakken 60 en 61.

Zicht op twee woonbarakken en een latrine in kamp Westerbork

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 214 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Cohen, Hermann geb. 10-12-72 overleden te Westerbork op 21-04-1943 op: 22-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 214 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Cohen, Hermann geb. 10-12-72 overleden te Westerbork op 21-04-1943 op: 22-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Hermann Cohen

Van: Blom-Walg, L. Aan: Reens, A. Datum: 1943-07-15 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: pakketje ontvangen, dank.

Van: Blom-Walg, L. Aan: Reens, A. Datum: 1943-07-15 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: pakketje ontvangen, dank.

Briefkaart van L. Blom-Walg aan A. Reens vanuit kamp Westerbork

Plaats: Basel, Bahnhof Achter op de menukaart staan handtekeningen van Simon Wijnberg en zijn vrouw Selma. Medereizigers zijn onder andere Hanna Josephine Weijl (1914), Martha de Lime (1923), Sara Teixeira de Mattos (1906)…

Plaats: Basel, Bahnhof Achter op de menukaart staan handtekeningen van Simon Wijnberg en zijn vrouw Selma. Medereizigers zijn onder andere Hanna Josephine Weijl (1914), Martha de Lime (1923), Sara Teixeira de Mattos (1906)…

Menukaart met handtekeningen repatrianten

Foto van de familie Melkman en Stuurman Links: Rosette Melkman-Groen 2de van links: Billy Stuurman 3de van links: Rebecca Stuurman (zus van Rosette) 2de van rechts: Elias Melkman Rechts: Willem Stuurman

Foto van de familie Melkman en Stuurman Links: Rosette Melkman-Groen 2de van links: Billy Stuurman 3de van links: Rebecca Stuurman (zus van Rosette) 2de van rechts: Elias Melkman Rechts: Willem Stuurman

Foto van de familie Melkman en Stuurman

Sonder-Ausweis Elsas, Helena, 14-11-23, B5 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig bis: nur in O.D. Begleitung.

Sonder-Ausweis Elsas, Helena, 14-11-23, B5 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig bis: nur in O.D. Begleitung.

Sonderausweis van Helena Elsas

Bewijs van crematie Datum: 31-03-1943 Nr. 139 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Polk, Sara geb. 18-03-48 overleden 23-03-1943 te Westerbork op: 25-03-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 31-03-1943 Nr. 139 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Polk, Sara geb. 18-03-48 overleden 23-03-1943 te Westerbork op: 25-03-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Sara Polk

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directie&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1940-02-20&nbsp; Onderwerp: vergoeding gebruik terrein vluchtelingenkamp, verhoging huur van 600- naar 700 gulden per jaar.

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directie&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1940-02-20&nbsp; Onderwerp: vergoeding gebruik terrein vluchtelingenkamp, verhoging huur van 600- naar 700 gulden per jaar.

Brief van Houtvester Assen aan de directie

Plaatsen in kamp Westerbork

Crematorium

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-09-29 Onderwerp: Stella is directrice van een kindertehuis geworden; de communicatie met haar vindt Werner moeilijk; voorbereidingen vinden plaats voor het onderbrengen van 15.000 personen; over wanneer te gaan trouwen, praktische overwegingen, geen huwelijksfeest, huwelijkse voorwaarden; gelukwensen van Werners vrienden vanuit kamp Westerbork; over de hapjes tijdens het feestje in het kamp, mevrouw Mahler heeft haar best gedaan; dank voor het toegestuurde pakket; over de nieuwe barakken, over de huisjes, over de vrijgezellenbarakken, waarvan er nog maar twee zijn. De andere werden een onderdeel van het ziekenhuis, de polikliniek…; &nbsp;over prikkeldraadversperring en een met prikkeldraad omgeven vrouwenkamp en de doorgangsbarakken die niet toegankelijk zijn; wachttorens en de buitenbewaking door Nederlandse Waffen-SS; kampgracht van 5 meter breed en 2 meter diep; als je bijvoorbeeld bij de familie Mahler in de kamer wilt zitten van 2 bij 3 dan is het stampvol met soms 10- tot 14 personen; op de slaapzaal van Werner slapen 40 personen, ‘s avonds is er veel visite om kaart te spelen, te eten, muziek te maken of om ergens te zijn; voetbalwedstrijden en muziek; tussen twee grote barakken speelden op een bank, een accordeonist en een violist en een zanger; Joods-, Jazz- en zigeuner repertoire. Honderden mensen staan in de koele avond om de muzikanten heen, er wordt meegezongen, gefloten en geapplaudisseerd; over hygiënische maatregelen en quarantaine; de aftakking van het spoor naar het kamp zal spoedig klaar zijn; Werner zal voor Stella uitkijken naar Jacob Hijmans en Benjamin Blitz; Werner voltooide de brief op zijn werkplaats. Werner heeft Hijmans gevonden. Hij werkt bij het graven van een grote sloot en is ploegbaas geworden; Benjamin Blitz ligt in het ziekenhuis, waarschijnlijk zal hij aanstaande maandag op transport moeten, zodra zijn twee kinderen uit het ziekenhuis zijn ontslagen; Bets Bino is de 28ste op transport gesteld, met een brancard is zij naar het station van Hooghalen gebracht, twee brieven uit Birkenau van twee mannen die met het eerste transport zijn vetrokken. Ze hopen op een hereniging met hun gezin rond kerst. Het werk is te doen.&nbsp;

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-09-29 Onderwerp: Stella is directrice van een kindertehuis geworden; de communicatie met haar vindt Werner moeilijk; voorbereidingen vinden plaats voor het onderbrengen van 15.000 personen; over wanneer te gaan trouwen, praktische overwegingen, geen huwelijksfeest, huwelijkse voorwaarden; gelukwensen van Werners vrienden vanuit kamp Westerbork; over de hapjes tijdens het feestje in het kamp, mevrouw Mahler heeft haar best gedaan; dank voor het toegestuurde pakket; over de nieuwe barakken, over de huisjes, over de vrijgezellenbarakken, waarvan er nog maar twee zijn. De andere werden een onderdeel van het ziekenhuis, de polikliniek…; &nbsp;over prikkeldraadversperring en een met prikkeldraad omgeven vrouwenkamp en de doorgangsbarakken die niet toegankelijk zijn; wachttorens en de buitenbewaking door Nederlandse Waffen-SS; kampgracht van 5 meter breed en 2 meter diep; als je bijvoorbeeld bij de familie Mahler in de kamer wilt zitten van 2 bij 3 dan is het stampvol met soms 10- tot 14 personen; op de slaapzaal van Werner slapen 40 personen, ‘s avonds is er veel visite om kaart te spelen, te eten, muziek te maken of om ergens te zijn; voetbalwedstrijden en muziek; tussen twee grote barakken speelden op een bank, een accordeonist en een violist en een zanger; Joods-, Jazz- en zigeuner repertoire. Honderden mensen staan in de koele avond om de muzikanten heen, er wordt meegezongen, gefloten en geapplaudisseerd; over hygiënische maatregelen en quarantaine; de aftakking van het spoor naar het kamp zal spoedig klaar zijn; Werner zal voor Stella uitkijken naar Jacob Hijmans en Benjamin Blitz; Werner voltooide de brief op zijn werkplaats. Werner heeft Hijmans gevonden. Hij werkt bij het graven van een grote sloot en is ploegbaas geworden; Benjamin Blitz ligt in het ziekenhuis, waarschijnlijk zal hij aanstaande maandag op transport moeten, zodra zijn twee kinderen uit het ziekenhuis zijn ontslagen; Bets Bino is de 28ste op transport gesteld, met een brancard is zij naar het station van Hooghalen gebracht, twee brieven uit Birkenau van twee mannen die met het eerste transport zijn vetrokken. Ze hopen op een hereniging met hun gezin rond kerst. Het werk is te doen.&nbsp;

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit kamp Westerbork

Van: (Swaab, Louis David) Aan: lieve tantes Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-08-05 Onderwerp: post versturen; brief zal vermoedelijk open zijn; werkkampen; werken op het land; adres vader in R.W. Diever

Van: (Swaab, Louis David) Aan: lieve tantes Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-08-05 Onderwerp: post versturen; brief zal vermoedelijk open zijn; werkkampen; werken op het land; adres vader in R.W. Diever

Brief van Louis David Swaab aan zijn tantes vanuit kamp Westerbork

Contact

Van: Vader en moeder Aan; Cohen, Lien Plaats: Grindelwald (poststempel) Datum: 1937-08-10 (poststempel) Onderwerp: Hoe laat ze zijn aangekomen in het hotel; een rit met de tandradbaan; veel regen maar warm en de mooie omgeving.

Van: Vader en moeder Aan; Cohen, Lien Plaats: Grindelwald (poststempel) Datum: 1937-08-10 (poststempel) Onderwerp: Hoe laat ze zijn aangekomen in het hotel; een rit met de tandradbaan; veel regen maar warm en de mooie omgeving.

LiselotteHerz-Bloemendaal

Liselotte
Herz-Bloemendaal