In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: van Rhijn, Max en Minetta Aan: Biginski, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-08 Onderwerp: een brief ontvangen, morgen is het schrijfdag, dus gelijk een antwoord; ook van anderen post ontvangen; onzekerheid, wekelijkse transporten (dinsdagen); tweemaal aan een transport ontkomen; personeel schoenmakerij wordt ingekrompen, wat zal dat voor gevolgen voor hem hebben; pech dat hij twee weken met bronchitis in bed heeft gelegen; hij heeft nog tot zondag vrij, de vraag is of hij maandag nog kan werken; elke avond zijn ze bij elkaar; beschrijving van een woonbarak, 800 personen, stapelbedden; de eerste twee dagen zonder stromatras; zijn vrouw is nerveus om onbekende bestemming; over ontvangen pakketjes; ‘in geval we doorgestuurd worden wensen we jullie aller goeds’

Van: van Rhijn, Max en Minetta Aan: Biginski, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-08 Onderwerp: een brief ontvangen, morgen is het schrijfdag, dus gelijk een antwoord; ook van anderen post ontvangen; onzekerheid, wekelijkse transporten (dinsdagen); tweemaal aan een transport ontkomen; personeel schoenmakerij wordt ingekrompen, wat zal dat voor gevolgen voor hem hebben; pech dat hij twee weken met bronchitis in bed heeft gelegen; hij heeft nog tot zondag vrij, de vraag is of hij maandag nog kan werken; elke avond zijn ze bij elkaar; beschrijving van een woonbarak, 800 personen, stapelbedden; de eerste twee dagen zonder stromatras; zijn vrouw is nerveus om onbekende bestemming; over ontvangen pakketjes; ‘in geval we doorgestuurd worden wensen we jullie aller goeds’

Brief van Max en Minetta van Rhijn aan de familie Biginski vanuit kamp Westerbork

Een soortgelijk voorwerp kwam nog niet eerder in de collectie van het Herinneringscentrum terecht, dus er is geen vergelijking mogelijk. Het beeldje oogt Duits, romantisch Duits. Je zou bijna zeggen dat de jongen een verbeelding is van de idealen in de jaren dertig, zoals dat werd gedragen door de aanhangers van het nationaalsocialisme.

We kregen het beeldje van Inge Winter (1931). We hadden al eerder een schenking van haar gekregen. Ze kwam na de Reichskristallnacht in november 1938 vanuit haar woonplaats Essen in Nederland terecht. Na kampen in Schoorl, Elspeet en Sluis werd ze met haar Joodse vader en niet-Joodse moeder in juli 1940 naar Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork gestuurd. Ze werden ondergebracht in barak 41, een aparte barak voor gedoopte Joden. Onder de bewoners bevonden zich ook veel niet-Joden. Zij behoorden tot de zogenoemde gemengd-gehuwden.Een onderdeel van de schenking waren ook portrettekeningen waarop Inge stond afgebeeld. De tekenaar was Alexander Höllander, die een vergelijkbare weg naar kamp Westerbork had afgelegd. Inge vertelde na de overdracht: ‘Als ik nog wat tegenkom, dan hoor je van me.’

Het is een paar jaar later. Van een goede vriend van Inge hoor ik dat er nog een aantal tekeningen zijn opgedoken. Hij wil ze graag bezorgen. Bij het zien van één van de tekeningen gaat een schok door mij heen. Niet alleen het beeldje, ook de maker ervan is door Alexander Höllander vereeuwigd. Naast de initialen A.H., staat er als toevoeging ‘april 1941’. Het beeldje is dus in kamp Westerbork gemaakt en de vervaardiger was net als Inge Winter en Alexander Höllander een vluchteling en een bewoner van het kamp geweest.

Met deze nieuwe aanwijzingen kost het de medewerkers van de afdeling collectie weinig tijd om de initialen E.B. te achterhalen. Ze staan voor Erich Wilhelm Brockmeier (1906). Als niet-Jood kwam hij met zijn Joodse vrouw en drie zonen net als Inge Winter en Alexander Hollander op 17 juli 1940 in kamp Westerbork terecht. Ze sliepen in dezelfde barak en brachten er hun vrije tijd door. Bij het bestuderen van de andere tekeningen kan ik maar tot één conclusie komen: Hans Adolf (1931), Erich’s oudste zoon, heeft model gestaan voor het houten beeldje.&nbsp;

Een houten beeldje gemaakt in het Vluchtelingenkamp

Joodse mannen werkzaam in de tuindienst en een niet-joodse opzichter Snater (geheel links) Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1940-1942.

Joodse mannen werkzaam in de tuindienst en een niet-joodse opzichter Snater (geheel links) Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1940-1942.

Joodse vluchtelingen werkzaam in de tuindienst in Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.

In die context werden ook de nationale paviljoens in Auschwitz opnieuw ingericht in de barakken die daarvoor op het voormalige kampterrein ter beschikking werden gesteld. Een groep Nederlandse deskundigen ontwikkelde een nieuwe tentoonstelling voor het Nederlandse paviljoen, en de bestaande tentoonstelling werd ontmanteld. In die tentoonstelling bevond zich zo’n bijzonder en uniek object, dat de conservatoren van het museum in Auschwitz contact opnamen met de Ambassade. Wat was de veiligste manier om het originele treinbord Westerbork-Auschwitz naar Nederland te transporteren?

We kozen voor een pragmatische oplossing. Een koerier bracht het treinbord naar de Ambassade, wij zouden het verder met de diplomatieke post naar Westerbork laten versturen. En zo gebeurde het dat ik op een dinsdagmiddag een dikke enveloppe van een koerier in ontvangst nam en de inhoud ervan voorzichtig tevoorschijn haalde. Ineens stond ik met het originele treinbord in mijn blote handen. Nog voel ik de randen van het metaal, nog ruik ik de wat roestige geur, nog schrik ik van de minuscule witte verfdeeltjes op mijn vingers. Het was een historische sensatie die ik nooit ben vergeten.

Het treinbord is veilig in Herinneringscentrum Kamp Westerbork aangekomen en wordt daar met zorg omringd. Het is nu op de plek waar het hoort te zijn. Alleen al vanuit kamp Westerbork vertrokken vanaf 15 juli 1942 93 treinen naar onder meer Auschwitz, met 107.000 Joodse landgenoten en Roma en Sinti, van wie 102.000 de deportaties niet overleefden.

Als je het Herinneringscentrum nu bezoekt, kun je het treinbord zelf bekijken. In de tentoonstelling Westerbork-Auschwitz wordt het verhaal van het nazikamp verteld, dat symbool staat voor de vernietiging van de Joden in het door de nazi’s bezette Europa, en zijn overlevenden. Ook worden er persoonlijke verhalen verteld en beelden en foto’s van het kamp getoond: van toen en nu.

Ga kijken. We mogen het nooit vergeten.

Treinbord Westerbork - Auschwitz

Aan de Markt 4 had David Kats bij zijn woning een slagerij. Hij was getrouwd met Rebecca Kropveld en samen hadden ze vier kinderen; Max, Betje, Antonie en Nathan. De kinderen bezochten de openbare lagere school in Beilen. Vader was lid van muziekvereniging Union in Beilen, waar hij trompet speelde. Ook was hij onder andere als kerkbestuurslid actief in de Joodse gemeente. Naast de familie Kats was het café van de familie Padding. Ze hadden goede contacten met elkaar. Op vrijdagavond deed vader Padding altijd het licht aan bij de familie Kats. Ze mochten dit niet zelf doen vanwege de Sabbath. Zoon Bram Padding begreep dat niet echt op jonge leeftijd en vroeg zich wel eens af waarom ze dat niet zelf konden doen. Als dank bakte Rebecca vaak een ‘kippentaartje’ voor de familie Padding; ze gebruikte hierin kippenvet in plaats van boter.&nbsp;

Markt 4, Beilen

De werkverruimingskampen waren in de jaren dertig door de Nederlandse regering gebouwd om werklozen in het kader van de werkverschaffing te huisvesten. Een aantal van deze kampen werd ontruimd om plaats te maken voor door anti-Joodse maatregelen werkloos geworden Joodse mannen.

Joodse werkkampen in Nederland

‘Ik heb bestek uit het Apeldoornsche Bosch. Hebben jullie daar belangstelling voor?’, zo schreef ze mij in een e-mail. Ik belde haar op. Ze kocht regelmatig delen uit vrijgekomen inboedels op, die ze vervolgens in haar huisje vol antiek en curiosa te koop aanbood. ‘Aan dit soort dingen wil ik geen geld verdienen. Meestal geef ik het aan een goed doel. Maar deze bestekdelen, nee, dat is niet zomaar iets.’ Ze zocht een goede bestemming. Of ik even langs wilde komen.

Twee lepels, een vork en een theelepel

<blockquote>‘Mijn liefste Netty, De laatste afscheidskaart ontvang je vanuit de trein. We zitten met ruim 40 mensen + bagage en het is benauwd in veewagen. We zijn vol goeden moed. Tot een spoedig weerziens in ons dierbare Hollandje. Vaarwel en kus, Hertha.’</blockquote>‘Toen ik die kaart had gelezen zei ik tegen mijn moeder : ‘Mam, we zien haar nooit meer terug’, herinnerde Netty Hietkamp-Renès zich. Drie jaar eerder, in 1940, ontmoetten Hertha en Netty elkaar op hun eerste schooldag op de Huishoudschool in Deventer. Ze werden hartsvriendinnen.

Het verhaal van Hertha Aussen

Leo Blumensohn maakte deel uit van de groep Duitse Joden die na de pogrom van 9 op 10 november 1938 besloot naar Nederland te vluchten. Hij &nbsp;werd in oktober 1939 de eerste bewoner van het vluchtelingenkamp Westerbork en speelde een belangrijke rol bij religieuze en culturele activiteiten in het kamp.&nbsp;

Het verhaal van Leo Blumensohn

De&nbsp;opa van Didier Winterstein wist het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau te overleven. Didier, docent aan het Christelijk Gymnasium in Utrecht, vertelde erover tijdens de Nationale Herdenking Vervolging Sinti en Roma op 19 mei 2019 in kamp Westerbork.&nbsp;

"Opa, wat is dat op je arm?"

Evenals Joden werden ook Sinti en Roma door de nazi’s als een ‘gevaar voor de zuiverheid van het Arische ras’ gezien en moesten zij dus vernietigd worden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog behoorde Tatta Hanstein tot één van de honderden in Nederland opgepakte Sinti en Roma.

Het verhaal van Stephanus ‘Tatta’ Hanstein

De Sinto August Grünholz werd in mei 1944 vanuit kamp Westerbork naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau weggevoerd. Hij zou de Tweede Wereldoorlog niet overleven.

Het verhaal van August Grünholz

Dit verhaal werd geschreven door Mila van Burik in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp; Foto: familiearchief Mila van Burik&nbsp;

Dit verhaal gaat over mijn grootmoeder, een prachtige vrouw die nooit aan iemand haar tranen liet zien... Die had zij überhaupt niet meer… In het dagelijks leven sprak ze niet veel, maar waar zij racisme zag, liet mijn grootmoeder zich wel horen, was het op straat of waar dan ook. Haar oorlogsverhaal begint in 1933 toen Hitler de macht in Duitsland verkreeg. Van haar vader, mijn overgrootvader dus, kreeg zij meteen te horen ‘dat als die man in de regering komt, dan krijgen wij direct oorlog... .’ En zo geschiedde. Mijn overgrootvader was lid van de sociaaldemocraten, maar had zijn papieren hiervan al verbrand. Uitsluiting, ontslagen worden vanwege zijn Joodse achtergrond, alles gebeurde opeenvolgend. Gepland door de nazi’s en hun collaborateurs.

De angstige tijden waren eigenlijk al daarvoor in de jaren twintig begonnen met de economische crisis. Duitsland was totaal kapot na de Eerste Wereldoorlog en mocht geen leger meer hebben, ook moest men herstelbetalingen doen aan andere landen. Een complete chaos in heel het land en ook in de politiek was het gevolg. Mijn grootmoeder zag dit allemaal gebeuren.&nbsp;

De enorme chaos gaf vervolgens voeding aan een extreme groei van Hitlers beweging en xenofobie nestelde zich tot in de hoogste regionen van de samenleving, Het eeuwenlange ingebedde antisemitisme kwam openlijk naar buiten en werd steeds meer salonfähig. Publiekelijk, bijvoorbeeld met de Neurenberger Rassenwetten in 1935, en de boekverbrandingen van werken van Joodse schrijvers.

Alle (politieke) tegenstanders van Hitler waren niet veilig meer. Vlak na de machtsovername liep mijn grootmoeder met haar vader naar hun woning op de bovenste etage van een appartementencomplex. Plotseling hoorden ze beneden tumult en schoten. Hun buurman, lid van de Communistische Partij, was vermoord door de nazi’s in het trappenhuis. Haar vader zei meteen: ‘Achtung. Du hast nichts gesehen und nichts gehört.’

Elke dag en nacht angst, dat was het leven van mijn grootmoeder, jarenlang, onder het naziregime. Als je maar niet verraden wordt... niet zeggen dat je Joods bent, niets kunnen vertellen over je afkomst en achtergrond. Razzia's werden uitgevoerd om meer en meer politieke tegenstanders op te kunnen pakken. ‘Türen schließen, Fenster zu’, zo werd er geschreeuwd als de wagens de straat inreden. Een communistische&nbsp;buurvrouw presteerde het om met open ramen de&nbsp;Internationale&nbsp;te spelen op haar piano. Ondanks alles waren er Duitsers die niets van Hitler moesten hebben.

Net als het antisemitisme was ook het antiziganisme en de anti-Roma haat eeuwenlang ingebed in de Duitse samenleving. Mijn oma heeft veel meer zien gebeuren dan zij vertelde, alles was fragmentarisch maar wel waar. Ondertussen ging het leven door. Mijn overgrootmoeder stond urenlang in de rij voor eten. In de nacht in het geheim vlees slachten met gevaar voor eigen leven.

September 1939. Het begin van de Tweede Wereldoorlog. Duitsland valt Polen aan. De spanningen lopen verder op in de samenleving; dagelijks waren er gevechten op straat met knokploegen van de SA; Joodse winkels werden vernield en mensen aangevallen. Mijn&nbsp;moeders grootvader van vaderskant had een aantal grote modezaken waarvan een prachtige hoedenzaak. Zij bezaten ook onroerend goed, mooie statige huizen. Na de oorlog was alles weg, niets had men meer. Een groot deel van de familie was afgevoerd naar de concentratiekampen. Zij die hadden besloten om te blijven omdat ze al generaties lang in Duitsland woonden. De meesten waren Ashkenaziem en een deel met een lijn naar ook de Sefardiem in Spanje. Sommige familieleden zijn helemaal nooit meer terug gevonden. Dit blijft een gemis en een trauma.

In 1942 begonnen de geallieerden met bombardementen op Duitse steden. Mijn oma overleefde meer dan 200 van deze bombardementen. Samen met mijn moeder, die toen heel klein was, en mijn overgrootmoeder zaten zij regelmatig in de schuilkelders. Familieleden waren allemaal verspreid om niet op te vallen. Op een avond toen weer het luchtalarm klonk waren zij te laat om naar de schuilkelders te rennen en moesten ze in de ruïnes van de kapotgebombardeerde huizen schuilen. De bommen die je niet hoorde aankomen waren het gevaarlijkst. Opeens ontplofte een bom zo dichtbij dat men elkaar aankeek van 'dit is het dan… .’ Achteraf hadden ze “geluk”: De schuilkelder waarvoor men te laat was geweest, was compleet uitgebombardeerd, niemand had het overleefd. Wanhopige familieleden, zoals een man wiens gezin erin had verbleven, waren met hun blote handen het puin aan het ruimen op zoek naar dierbaren.

Als Hitler een toespraak hield werd alles stilgelegd en iedereen moest luisteren, op het werk en op straat. Oma zei altijd ‘die stem van hem, iedereen was er bang voor, maar Goebbels was nog erger, de bedenker van alle media.

Aan het einde van de oorlog trok mijn familie naar het oosten. Naar het westen vluchtten kon niet (meer), naar het zuiden ook niet, dus men kwam in het oosten terecht. Families konden niet samenblijven dus verspreidde men zich. Mijn oma verstopte zich in de bossen, met mijn moeder en overgrootmoeder, betovergrootvader en een nichtje dat mee was op de vlucht. Waar de rest van de familie was wist men niet. Mijn moeders vader was vermist, mijn overgrootvader eveneens. Kortom, een totale chaos. Lopen, lopen en nog eens lopen. Mijn verzwakte overgrootmoeder droeg haar vader op een gegeven moment op de rug omdat hij oud en fragiel was. Mijn oma sleepte mijn moeder en mijn nichtje mee. Uit handen blijven van nazi’s leek bijna onmogelijk. Uiteindelijk strandden ze ergens in een klein en bijna verlaten dorp. Ondergedoken tussen bos en struiken in de hoop dat ze onzichtbaar zouden zijn. Mijn oom werd in deze omstandigheden geboren.&nbsp;

Oma en haar familie zaten klem tussen de gevechten tussen de geallieerden en de nazi’s. Ze hoorden het oorlogsgeweld in de verte, het werd steeds benarder. Waar moesten zij naartoe?&nbsp;Er werd opnieuw gevlucht. 's Nachts, door een ijskoude rivier. Weer verstoppen… een onmogelijke opgave met twee kleine kinderen, de kou en de honger. En de angst die niet in woorden is uit te drukken.

Ten slotte brachten de Sovjets Hitler de genadeslag toe in Berlijn en werd het oosten bevrijd. Mijn moeder en oom zijn wellicht enigen van de laatsten van hun generatie die zijn bevrijd dankzij de Russen. Dit moet ook verteld worden. Te voet probeerden ze hierna om thuis te komen. Als er nog een thuis zou bestaan…

Alleen ik heb mogen horen van mijn oma’s verhaal. Ze droomde elke nacht over de oorlog, wilde nooit naar een dokter, een tandarts, met buren praten… ze vertrouwde&nbsp; niemand. Mijn moeder is nog steeds bang voor vliegtuigen, dan rent zij naar binnen.&nbsp;Velen zijn niet meer teruggekomen, dat is wat eigenlijk elke generatie in onze familie met zich meedraagt. De schade is onherstelbaar.

Deze schade heeft echter ook gezorgd voor wilskracht. Voor strijdbaarheid. De belangrijkste les die van m’n oma heb geleerd is namelijk dat je nooit over racisme en discriminatie mag zwijgen. Dat je moet opstaan. Dat is wat dagelijks probeer te doen. Zodat niet hetzelfde weer zal gaan gebeuren als mijn oma is overkomen.

Mila van Burik stelde een bijzonder portret samen over haar grootmoeder. Mila is al jaren bezig om het verhaal van de Sinti en Roma aan het voetlicht te brengen. Als belangenbehartiger, activist, tentoonstellingsmaker en onder meer gastspreker. Zodat de buitenwereld zich bewust wordt van de gruwelijkheden in de geschiedenis. Bij al deze werkzaamheden functioneert Mila’s grootmoeder als één van haar belangrijkste inspiratiebronnen.&nbsp;

Mila van Burik: het verhaal van mijn oma

Uitbreiding.&nbsp; Uitbreiding van kamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-1943 Bouw van een deel van het kamp.&nbsp; Op de foto niet-Joodse mannen aan het werk.&nbsp; V l.n.r.: Albert Jongman, Max Jonker, gebukt Victor H.J. Jongman.

Uitbreiding.&nbsp; Uitbreiding van kamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-1943 Bouw van een deel van het kamp.&nbsp; Op de foto niet-Joodse mannen aan het werk.&nbsp; V l.n.r.: Albert Jongman, Max Jonker, gebukt Victor H.J. Jongman.

Niet-Joodse arbeiders bouwen een fundering van een barak

Plaatsen in kamp Westerbork

Woonoord Schattenberg

Centrale Keuken

Van:&nbsp;Jetty (schoondochter) Aan: Sientje Barnstijn-van den Berg Plaats: Rotterdam&nbsp; Datum: 1943-03-25&nbsp; Onderwerp: bevestiging van ontvangst machtigingen en beschrijving situatie. Nog geen bevestiging ontvangen van de vier pakketjes, die op de 19, 20, 22 en 24 maart aan haar schoonmoeder Sientje zijn verzonden.

Van:&nbsp;Jetty (schoondochter) Aan: Sientje Barnstijn-van den Berg Plaats: Rotterdam&nbsp; Datum: 1943-03-25&nbsp; Onderwerp: bevestiging van ontvangst machtigingen en beschrijving situatie. Nog geen bevestiging ontvangen van de vier pakketjes, die op de 19, 20, 22 en 24 maart aan haar schoonmoeder Sientje zijn verzonden.

Briefkaart van schoondochter aan A. Coelingh-Barnstijn

Bestektekening / wegverharding Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1951-1955 Deels ingekleurd

Bestektekening / wegverharding Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1951-1955 Deels ingekleurd

Manfred HansHermann

Manfred Hans
Hermann