In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Sophia Manasse-Kaufman dook eind 1942 onder bij de familie Toebes in Amersfoort. Daar was sinds augustus 1942 ook haar zoon Isidoor ondergebracht. De familie Toebes stond bekend als sterk anti-nazi en in augustus 1942 verschaften Jan Willem Toebes en zijn vrouw Aaltje onderdak aan een Joodse vluchteling uit Amersfoort, Utrecht. Isidoor Manasse was ongeveer 20 jaar oud toen hij van de familie Toebes hoorde van een buurman, die samen met Jan Willem bij de plaatselijke spoorwegwerkplaats werkte. Een paar maanden later voegde Isidoor's moeder zich bij haar zoon in zijn schuilplaats. De Toebeses instrueerden hun kinderen om met niemand over de onderduiker te praten en ze kenden Isidoor alleen onder zijn schuilnaam Wim. Als buren van de Toebes naar de BBC radio-uitzendingen kwamen luisteren, moesten Isidoor en zijn moeder naar boven gaan. Een van de kinderen ging dan mee, zodat niemand argwaan zou krijgen bij plotselinge geluiden in huis. De oudste zoon van Toebes was verkeerswaarnemer voor het verzet. Nadat hij aan arrestatie door de SS was ontsnapt, werd het huis van Toebes overvallen. Zijn ouders waren echter gewaarschuwd en brachten de vluchtelingen naar de familie van Leussen. Gedurende hun hele onderduikperiode betaalden Isidoor en zijn moeder een klein bedrag voor voedsel en ontvingen de Toebeses voedselbonnen van het verzet. Op 21 november 1999 erkende Yad Vashem Jan Willem Toebes en zijn vrouw Aaltje Toebes-Koster als Rechtvaardigen onder de Volkeren. Bron: Yad Vashem, &nbsp;Righteous among the Nations.&nbsp;

Gemeenteverhaal Scheemda Aan de Diepswal nummer 19 in Scheemda was de slagerij van David Bamberg. Hij woonde daar met zijn vrouw Carolina en hun kinderen Anna, Louisa en Izaäk. Meestal ging David op maandag bij de aanzienlijke burgers langs om de bestelling op te nemen. Vrijdags werd alles bezorgd. Een slager aan de deur werd namelijk als zeer sjiek ervaren. Op zaterdag bleef de slagerij open. De kinderen, die naar de openbare school in de Torenstraat gingen, kregen thuis eens in de week Hebreeuwse les door een Joodse leraar. Op 1 oktober 1941 mochten de joodse kinderen niet meer naar een openbare school en niet veel later moest David zijn slagerij sluiten. Het gezin Bamberg overwoog te gaan onderduiken, maar ze konden als gezin geen geschikte plek vinden. Alleen voor de blonde Louisa, die er niet echt joods uitzag, was dat geen probleem. Maar ze wilde niet van haar familie worden gescheiden. Toen deportatie dreigde heeft de familie geld en goederen bij kennissen in bewaring gegeven, hier zaten onder andere foto's van de familie bij die in de zomer van 1942 werden genomen. Op 15 augustus 1942 kreeg vader David een oproep zich te melden voor de 'Arbeitseinsatz'. Vier dagen later zou hij onder politiebegeleiding naar het station van Scheemda gebracht worden voor transport naar kamp Westerbork. Maar om onbekende redenen is David die ochtend niet op het station verschenen. Op 11 november 1942 kreeg de familie te horen dat ze diezelfde avond naar kamp Westerbork zouden vertrekken. Ze kregen de gelegenheid om kleren, levensmiddelen en persoonlijke bezittingen bij elkaar te zoeken. Louisa mocht nog even naar de kruidenierswinkel van Kraster om wat levensmiddelen te kopen en afscheid te nemen. Ze vertrok hier met de woorden 'Het is niet erg dat we daar moeten werken, als we maar weer terugkomen…'. Laat in de avond is het gezin Bamberg met de bodewagen van de familie Wol naar Winschoten gebracht. Die avond werden ook de andere joodse gezinnen van huis gehaald. Via het gymnastieklokaal aan de Engelse weg in Winschoten en de losplaats van de NS aan de Emmastraat, werden ze de volgende dag per trein naar kamp Westerbork gebracht. Hiervandaan zijn ze op 16 februari 1943 naar Auschwitz gedeporteerd. David, Carolina, Anna en Louisa zijn direct na aankomst om het leven gebracht. Izaäk werd tewerkgesteld. Slechts een paar dagen voor de bevrijding van Auschwitz is hij overleden.

https://www.wageningen1940-1945.nl/namen/burgerslachtoffers/jacobus-westland/ Jacobus Westland was de tweede zoon van Gerrit Johan Cornelis Willem Westland en Catharina Maria Hovestad. Vader Westland stond ingeschreven als koopman en was lid van de Wageningse gemeenteraad. De familie was eigenaar van een brandstoffenhandel. Jacobus was samen met zijn broer Willem eigenaar van het Oranje hotel en de bioscoop Luxor aan de Hoogstraat, de Luxor bioscoop in Renswoude/Veenendaal en de Citybioscoop in Wageningen. De broers lieten in 1934 een wielerbaan aanleggen ten noordoosten van de nieuwe begraafplaats, tussen de Buissteeg en de Hollandseweg. De officiële opening was op zondag 29 april 1934, ’s middags om twee uur en werd verricht door de burgemeester van Wageningen J.M.A. Wijnaendts van Resandt. Ter gelegenheid van de opening van de Wageningse Wielerbaan werd er een feestavond georganiseerd in dancing ‘Negro’ van het Oranjehotel met ‘Zaltan Pantalony Orkest’ en de ‘London Jazz Girls’ o.l.v. Ray Krasner. Elke maandag bezochten de broers Westland de filmbeurs in Amsterdam. Daar kwamen belangrijke figuren van de filmmaatschappijen Warner Bros, Fox en Universal, waardoor goede internationale contacten ontstonden. Er waren zakelijke en vriendschappelijke contacten met Joseph Kroonenberg de oprichter van het Tip-Top theater in Amsterdam, dat op 4 juni 1942 door de Duitse bezetter werd gesloten. In Amsterdam ontmoette Jacobus de joodse artieste Rachel (Ray) Krasner geboren te Londen op 17 maart 1903, dochter van Hyman Krasner en Sophie Koopermann. Ze trouwden op 11 oktober 1934 in Londen, het echtpaar vestigde zich aan het Bowlespark 2 in Wageningen. Tijdens de Duitse bezetting werd duidelijk dat het voor de Joodse bevolkingsgroep bijzonder onveilig werd. Veel joden uit de Amsterdamse filmwereld werden naar Wageningen gehaald. Ze werden ondergebracht in het Oranjehotel en op andere plaatsen in de stad. Vervolgens werden zij op verschillende onderduikadressen in de omgeving ondergebracht. Vele verzetsmensen waren hierbij betrokken o.a. Carel Verschuur Op 9 maart 1943 werd er een (mislukte) aanslag gepleegd op de NSB commissaris van politie in Wageningen W.M. Versteeg. De broers Westland, Carel Verschuur en de politiebrigadier Den Doelder werden, verdacht van medeplichtigheid en werden gezocht door de SD, zij wisten tijdig onder te duiken. Op 13 maart 1943 werden vader en twee jongere broers Westland gearresteerd, zij werden na enkele dagen weer vrij gelaten. In Terneuzen werd een onderzoek ingesteld, zonder resultaat, naar de verblijfplaats van brigadier Den Doelder. In Ede arresteerde de SD’er Van den Brink op 17 maart 1943, wegens vermoedelijke betrokkenheid, neef Hendrik Westland (1908), zoon van een brandstoffenhandelaar hij werd op 19 maart overgebracht naar kamp Vught. Op 18 maart 1943 werd het Oranje hotel gevorderd door de Duitse Wehrmacht evenals het naastgelegen Luxor Willem, Jacobus en Rachel Krasner waren vertrokken naar het noorden van het land en vonden een onderduikplaats bij Hendrik Veldhuis in Slochteren. De derde broer Westland, Cornelis Marinus (Cees) dook onder in Veenendaal. Bij Hendrik Veldhuis, beheerder radiocentrale en lid van het verzet werd in de vroege ochtend ( 4.00 uur) van 23 mei 1944 een inval gedaan. Veldhuis en drie onderduikers, Willem en Jacobus Westland en Klaas Woltjer werden gearresteerd en overgebracht naar het Scholtenhuis in Groningen. Tijdens een proces van het Polizeistandgericht in ’s Hertogenbosch werden Willem en Jacobus Westland en Carel Verschuur ter dood veroordeeld. De doodvonnissen werden op 7 juni 1944 gepubliceerd in de courant Het Vaderland. Tijdens de arrestatie van Jacobus en Willem verbleef Rachel Krasner op haar onderduikadres bij de familie Schrik, op korte afstand van het huis van Hendrik Veldhuis. Zij werd dezelfde ochtend, door mevrouw Schrik overgebracht naar een ander onderduikadres in de stad Groningen. In de Kennemer duinen van Bloemendaal zijn Jacobus en Willem Westland en Carel Verschuur samen met andere verzetsmensen op 6 juni 1944 gefusilleerd. Jacobus Westland werd, in stilte, op 14 september 1945 herbegraven op de Nieuwe Israëlitische begraafplaats te Wageningen. Zijn naam staat vermeld op de Naamwand van het Monument voor de Gevallenen aan de Costerweg.

Foto van een tekening van Leo Kok van strafgevangenen bij de foliënsortering.

Foto van een tekening van Leo Kok van strafgevangenen bij de foliënsortering.

Antje Rosemarie GudrunHeimberg

Antje Rosemarie Gudrun
Heimberg