In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

De filosofe Dr Edith Stein, als karmelietes zuster Teresia Benedicta a Cruce, verhuisde op oudejaarsdag 1938 &nbsp;van Keulen naar het klooster Echt in Limburg, waar ze op 2 augustus 1942 werd gearresteerd en via Westerbork naar het concentratiekamp Auschwitz werd gedeporteerd. Bron: Zeugen für Christus. Das deutsche Martyrologium des 20. Jahrhunderts (2019)

Van: het Bevolkingsregister Amsterdam Aan: Nieuwkerk-v.d Bergh, Henriette Plaats: Amsterdam Datum: 1945-09-21 Onderwerp: gezin Nieuwkerk-v.d Bergh is woonachtig in Amsterdam, Richard Wagnerstraat 26.

Van: het Bevolkingsregister Amsterdam Aan: Nieuwkerk-v.d Bergh, Henriette Plaats: Amsterdam Datum: 1945-09-21 Onderwerp: gezin Nieuwkerk-v.d Bergh is woonachtig in Amsterdam, Richard Wagnerstraat 26.

Uittreksel uit het Bevolkingsregister Amsterdam met de namen van Henriette Nieuwkerk-v.d Bergh en haar kinderen

Van: Snatager-Polak, Betty Aan: ex-collega's in Den Haag Plaats: Zutphen Datum: 1941-03-06 Onderwerp: De brief is geschreven drie maanden na haar huwelijk met Herman Snatager en haar vertrek uit Den Haag. Het huishoudelijke werk bevalt uitstekend: ‘Mijn man valt in ’t dagelijks gebruik wel mee.' Betty schrijft over lange wandelingen, de mooie omgeving en haar kookkunsten. Ze vraagt hoe het nu gaat op kantoor na haar vertrek. De trouwfoto's zijn beroerd uitgevallen. Ze verwacht een lange brief terug. Onderaan doet Herman Snatager nog de groeten en vraagt eens langs te komen in Zutphen: ‘Vraag maar naar “De Snatjes”, je komt altijd goed terecht.’ &nbsp;&nbsp;

Van: Snatager-Polak, Betty Aan: ex-collega's in Den Haag Plaats: Zutphen Datum: 1941-03-06 Onderwerp: De brief is geschreven drie maanden na haar huwelijk met Herman Snatager en haar vertrek uit Den Haag. Het huishoudelijke werk bevalt uitstekend: ‘Mijn man valt in ’t dagelijks gebruik wel mee.' Betty schrijft over lange wandelingen, de mooie omgeving en haar kookkunsten. Ze vraagt hoe het nu gaat op kantoor na haar vertrek. De trouwfoto's zijn beroerd uitgevallen. Ze verwacht een lange brief terug. Onderaan doet Herman Snatager nog de groeten en vraagt eens langs te komen in Zutphen: ‘Vraag maar naar “De Snatjes”, je komt altijd goed terecht.’ &nbsp;&nbsp;

Brief van Betty Snatager-Polak aan haar oud-collega's in Den Haag

Van: Inspectie der Domeinen&nbsp; Aan: Houtvester Assen&nbsp; Plaats: Zwolle&nbsp; Datum: 1951-12-07&nbsp; Onderwerp: inzake afbraak van het crematorium te Westerbork. Bevestiging ontvangst van de opbrengst van 351 gulden.

Van: Inspectie der Domeinen&nbsp; Aan: Houtvester Assen&nbsp; Plaats: Zwolle&nbsp; Datum: 1951-12-07&nbsp; Onderwerp: inzake afbraak van het crematorium te Westerbork. Bevestiging ontvangst van de opbrengst van 351 gulden.

Brief van de Inspectie der Domeinen aan de Houtvester Assen

Gezinsfoto voor een barak in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp; Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1940-1942.

Gezinsfoto voor een barak in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp; Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1940-1942.

Gezinsfoto voor een barak in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Foto van onderhoudspersoneel in woonoord Schattenberg Plaats: Schattenberg, woonoord Datum: 1960-1965 Onderwerp: onderhoudspersoneel; timmerman Jantinus Hilbrands staat links.&nbsp;

Foto van onderhoudspersoneel in woonoord Schattenberg Plaats: Schattenberg, woonoord Datum: 1960-1965 Onderwerp: onderhoudspersoneel; timmerman Jantinus Hilbrands staat links.&nbsp;

Foto van onderhoudspersoneel in woonoord Schattenberg

Van: Nieuwkerk, K. J. Plaats: Westerbork, kamp, barak 85 Datum: 1943-09-29 Onderwerp: werkzaam in de Aussendienst, DB6 en behorend tot de Barneveldgroep.

Van: Nieuwkerk, K. J. Plaats: Westerbork, kamp, barak 85 Datum: 1943-09-29 Onderwerp: werkzaam in de Aussendienst, DB6 en behorend tot de Barneveldgroep.

Ausweiskarte van Karel. J. Nieuwkerk in kamp Westerbork

Uitgaande transporten kamp Westerbork

Transport 18 mei 1943 - Sobibor

Van: moeder Aan: Hanneke Plaats: Wassenaar Datum: 1943-09-18 Onderwerp: bijna geen brieven aangekomen vanwege en verkeerd adres (baraknummer); moeder wil zoveel mogelijk horen, dus ook de blanke gedeelten van de briefkaart volschrijven; Betty is weg (doorgestuurd); krijgt Hanneke 2 keer in de week een pakketje? ‘Zit er alles in wat je nodig hebt?'; Hanneke mag alles vragen en schrijven; de toegestuurde koekjes zijn zelf gebakken; de pakjes zijn bedoeld om haar gezondheid op peil te houden; denk aan de hygiëne en voorkom kouvatten; Hanneke heeft nu een meester in haar klas die de sommen goed weet uit te leggen; ‘Wat leer je eigenlijk?’; ' Zijn er klassen?'; 'Waar ben je vier maal tegen ingeënt?' …; er zal Hanneke een boek worden toegestuurd…&nbsp;

Van: moeder Aan: Hanneke Plaats: Wassenaar Datum: 1943-09-18 Onderwerp: bijna geen brieven aangekomen vanwege en verkeerd adres (baraknummer); moeder wil zoveel mogelijk horen, dus ook de blanke gedeelten van de briefkaart volschrijven; Betty is weg (doorgestuurd); krijgt Hanneke 2 keer in de week een pakketje? ‘Zit er alles in wat je nodig hebt?'; Hanneke mag alles vragen en schrijven; de toegestuurde koekjes zijn zelf gebakken; de pakjes zijn bedoeld om haar gezondheid op peil te houden; denk aan de hygiëne en voorkom kouvatten; Hanneke heeft nu een meester in haar klas die de sommen goed weet uit te leggen; ‘Wat leer je eigenlijk?’; ' Zijn er klassen?'; 'Waar ben je vier maal tegen ingeënt?' …; er zal Hanneke een boek worden toegestuurd…&nbsp;

Brief van moeder aan haar dochter Hanneke

Van: S.A. Waterman, Tweede Boerhaavestraat 59hs, Amsterdam Aan: (waarschijnlijk aan de oud-collega's van Betty Snatager-Polak van de N.V. Oranje Nasau in Den Haag) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-23 Onderwerp: dank voor pakket In opdracht van zijn neef Herman Snatager bedankt Simon Waterman voor het opgestuurde pakket. Herman had graag persoonlijk bericht gestuurd, maar kan slechts om de week schrijven. Hermans vrouw Betty en haar pasgeboren zoon maken het goed: ‘Hij groeit nu al flink.’ Herman heeft hem verder laten weten dat pakketen nog slechts via Amsterdam gestuurd mogen worden. Waterman biedt aan, zolang het hem gegund is om in Amsterdam te blijven, als bemiddelaar op te treden.&nbsp;

Van: S.A. Waterman, Tweede Boerhaavestraat 59hs, Amsterdam Aan: (waarschijnlijk aan de oud-collega's van Betty Snatager-Polak van de N.V. Oranje Nasau in Den Haag) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-23 Onderwerp: dank voor pakket In opdracht van zijn neef Herman Snatager bedankt Simon Waterman voor het opgestuurde pakket. Herman had graag persoonlijk bericht gestuurd, maar kan slechts om de week schrijven. Hermans vrouw Betty en haar pasgeboren zoon maken het goed: ‘Hij groeit nu al flink.’ Herman heeft hem verder laten weten dat pakketen nog slechts via Amsterdam gestuurd mogen worden. Waterman biedt aan, zolang het hem gegund is om in Amsterdam te blijven, als bemiddelaar op te treden.&nbsp;

Brief van S.A. Waterman in opdracht van zijn neef Herman Snatager

Bericht over een huwelijk en overlijden Van: Büro Dr. Wachtel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-01&nbsp;

Bericht over een huwelijk en overlijden Van: Büro Dr. Wachtel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-01&nbsp;

Bericht nummer 20 over een huwelijk en het overlijden van twee personen in kamp Westerbork

Plaats: Westerbork, kamp, Barak 5, Kraamzaal Datum: 1943 Dun papier met daarop driemaal (eenmaal op achterkant) namen en geboortedata van Herman en Betty Snatager met de vermelding Barak 5, Kraamzaal.&nbsp;

Plaats: Westerbork, kamp, Barak 5, Kraamzaal Datum: 1943 Dun papier met daarop driemaal (eenmaal op achterkant) namen en geboortedata van Herman en Betty Snatager met de vermelding Barak 5, Kraamzaal.&nbsp;

Etiket (?) met namen en verblijfsgegevens in kamp Westerbork

Lijst met namen van personen overleden (en geboren)&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: in het kamp overleden personen in de maanden mei en juni 1943.&nbsp;

Lijst met namen van personen overleden (en geboren)&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: in het kamp overleden personen in de maanden mei en juni 1943.&nbsp;

Lijst met namen van personen overleden in mei en juni 1943 in kamp Westerbork

Van: van Dam, Bernard Aan: Jan en Roelie Plaats: de trein Datum: 1942-08-28 Onderwerp: ‘we zitten in de trein en gaan heel ver weg….’; groeten van het hele gezin…(vader, moeder en drie jongens).

Van: van Dam, Bernard Aan: Jan en Roelie Plaats: de trein Datum: 1942-08-28 Onderwerp: ‘we zitten in de trein en gaan heel ver weg….’; groeten van het hele gezin…(vader, moeder en drie jongens).

Briefkaart van Bernard van Dam namens zijn familie aan Jan en Roelie vanuit de trein

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 26-05-1943 Nr. 317 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van:&nbsp; Koopmans, Adriana geb. 12-04-69 overleden te Westerbork op 24-05-1943 op: 26-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 26-05-1943 Nr. 317 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van:&nbsp; Koopmans, Adriana geb. 12-04-69 overleden te Westerbork op 24-05-1943 op: 26-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Adriana Koopmans

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 236 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Wolff, Wilhelm geb. 23-06-65 overleden te Westerbork op 29-04-1943 op: 30-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 236 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Wolff, Wilhelm geb. 23-06-65 overleden te Westerbork op 29-04-1943 op: 30-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Wilhelm Wolff

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Onderwerp: kampgevangenen aan het werk bij de zinkbedden van de nieuwe waterzuivering. Op de achtergrond zijn barakken en een wachttoren van het kamp te zien.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Onderwerp: kampgevangenen aan het werk bij de zinkbedden van de nieuwe waterzuivering. Op de achtergrond zijn barakken en een wachttoren van het kamp te zien.

Foto van een still uit de Westerborkfim

Van: Acohen-Lopes Salzedo, S. Aan: Lohman, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-26 Onderwerp: brief net ontvangen, na lange tijd niet gehoord te hebben; bedankt ook voor de pakjes; vanaf 16 december mag er maar 1 pakje in de vier weken ontvangen worden en Ro, één in de zes weken; Sara stuurt een pakketzegel mee; instructies over het pakket; ze zullen geen bedankkaarten meer sturen, maar het ontvangst van een pakket schrijven ze in de brief; Ro ligt op het ogenblik in het ziekenhuis, ze heeft iets aan haar maag; graag nog van biscuits of crackers toesturen…

Van: Acohen-Lopes Salzedo, S. Aan: Lohman, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-26 Onderwerp: brief net ontvangen, na lange tijd niet gehoord te hebben; bedankt ook voor de pakjes; vanaf 16 december mag er maar 1 pakje in de vier weken ontvangen worden en Ro, één in de zes weken; Sara stuurt een pakketzegel mee; instructies over het pakket; ze zullen geen bedankkaarten meer sturen, maar het ontvangst van een pakket schrijven ze in de brief; Ro ligt op het ogenblik in het ziekenhuis, ze heeft iets aan haar maag; graag nog van biscuits of crackers toesturen…

Brief van S. Acohen-Lopes Salzedo aan de familie Lohman vanuit kamp Westerbork

Transport 8 februari 1944 - Auschwitz

Kamporganisatie kamp Westerbork

Dienstbereiche

Dienstbereich Gesundheitsdienst

Dienstbereich Ordnungsdienst und Notbereitschaft

Dienstbereich Verwaltung

Dienstbereich Lagerkommandantur

Dienstbereich Hauptküche

Dienstbereich Werkstätten II

Dienstbereich Werkstätten I

Dienstbereich Aussendienst

Dienstbereich Innendienst

Dienstbereich Besondere Lagerwerkstatten

Dienstbereich Frauendienst

Dienstbereich Erziehung und Fürsorge

1944

Mei 1944

Van: Rode Kruis, Afwikkelingsbureau Aan: Acohen, R. Plaats: Den Haag Datum: 1946-08-23 Onderwerp: gegevens over Joseph Acohen.

Van: Rode Kruis, Afwikkelingsbureau Aan: Acohen, R. Plaats: Den Haag Datum: 1946-08-23 Onderwerp: gegevens over Joseph Acohen.

Hendrika HelenaHeertje

Hendrika Helena
Heertje