In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Van: Benavente, Joseph (Joost) Aan: Menist, Judith (José) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-02-22 Onderwerp: terugsturen van een nieuw flanel dat niet nodig is…

Van: Benavente, Joseph (Joost) Aan: Menist, Judith (José) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-02-22 Onderwerp: terugsturen van een nieuw flanel dat niet nodig is…

Brief van Joseph Benavente aan zijn familie vanuit kamp Westerbork

Van: moeder (Keetje Koster-Cohen de Solla) Aan: haar kinderen (Sal Koster en vrouw) Plaats: Rotterdam Datum: 1942-09-20 Onderwerp: keuringen en vrijstellingen op basis van gemengd-gehuwd zijn; alle Buitenlandse Joden zijn weggehaald, onder andere een bekende die Roemeen is; van haar zoon Alex heeft ze al zes weken niets gehoord; van haar man krijgt ze af en toe een bericht uit Wittebrink; hij is ziek geweest is weer aan het werk en hij schreef dat hij geen pakketjes meer mag ontvangen; ze heeft gelukkig van de week nog een pakje gestuurd; ze hoopt snel van de ellende verlost te zijn.&nbsp;

Van: moeder (Keetje Koster-Cohen de Solla) Aan: haar kinderen (Sal Koster en vrouw) Plaats: Rotterdam Datum: 1942-09-20 Onderwerp: keuringen en vrijstellingen op basis van gemengd-gehuwd zijn; alle Buitenlandse Joden zijn weggehaald, onder andere een bekende die Roemeen is; van haar zoon Alex heeft ze al zes weken niets gehoord; van haar man krijgt ze af en toe een bericht uit Wittebrink; hij is ziek geweest is weer aan het werk en hij schreef dat hij geen pakketjes meer mag ontvangen; ze heeft gelukkig van de week nog een pakje gestuurd; ze hoopt snel van de ellende verlost te zijn.&nbsp;

Brief van Moeder Keetje aan haar kinderen

Gebedsdiensten Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05/06 Onderwerpen: verschillende gebedsdiensten in barak 97, onder leiding van rabbijn Frank.

Gebedsdiensten Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05/06 Onderwerpen: verschillende gebedsdiensten in barak 97, onder leiding van rabbijn Frank.

Mededeling over gebedsdiensten in barak 97 in kamp Westerbork

Van: het Rode Kruis, Afdeling Opsporing Joodse personen Aan: Levie Herbert, P. Plaats: Den Haag Datum: 1945-11-15 Onderwerp: na aanleiding van Herbert zijn bezoek aan het bureau; informatie over verschillende familieleden…

Van: het Rode Kruis, Afdeling Opsporing Joodse personen Aan: Levie Herbert, P. Plaats: Den Haag Datum: 1945-11-15 Onderwerp: na aanleiding van Herbert zijn bezoek aan het bureau; informatie over verschillende familieleden…

Brief van het Rode Kruis aan Herbert, P. Levie over het lot van verschillende familieleden

Van: Brouwers, J. Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1947-04-02 Onderwerp: brief van zijn vrouw ontvangen; ze maken het allen goed; zijn vrouw hoeft het kamp niet meer op te bellen. Hij heeft zelf geïnformeerd en heeft te horen gekregen dat hij op 15 april zal worden vrijgelaten; J. moest lang op het pakje wachten en is het niet eens met zijn vrouw dat ze schrijft dat het het laatste pakje is. Hij verwacht dat ze zo snel mogelijk nog een pakje toegestuurd…; J. is blij dat zijn vrouw haar gymnastiekavond heeft; de busregeling heeft hij goed genoteerd; hij zal rond 11 uur de poort uitgaan met twee zwaar beladen koffers; de vooruitzichten eenmaal thuis zijn niet rooskleurig; geen woning, geen meubelen en geen betrekking…

Van: Brouwers, J. Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1947-04-02 Onderwerp: brief van zijn vrouw ontvangen; ze maken het allen goed; zijn vrouw hoeft het kamp niet meer op te bellen. Hij heeft zelf geïnformeerd en heeft te horen gekregen dat hij op 15 april zal worden vrijgelaten; J. moest lang op het pakje wachten en is het niet eens met zijn vrouw dat ze schrijft dat het het laatste pakje is. Hij verwacht dat ze zo snel mogelijk nog een pakje toegestuurd…; J. is blij dat zijn vrouw haar gymnastiekavond heeft; de busregeling heeft hij goed genoteerd; hij zal rond 11 uur de poort uitgaan met twee zwaar beladen koffers; de vooruitzichten eenmaal thuis zijn niet rooskleurig; geen woning, geen meubelen en geen betrekking…

Brief van J. Brouwers aan zijn vrouw en kinderen vanuit Interneringskamp Westerbork

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Bewijs van crematie Datum: 23-03-1943 Nr. 133 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Blom, Joel geb. 09-01-78 overleden 20-03-1943 te Westerbork op: 22-03-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 23-03-1943 Nr. 133 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Blom, Joel geb. 09-01-78 overleden 20-03-1943 te Westerbork op: 22-03-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Joel Blom

Namenlijsten Betreft namen van personen die dienst hadden in de registratiebarak. Met nummering en indeling van tafels

Namenlijsten Betreft namen van personen die dienst hadden in de registratiebarak. Met nummering en indeling van tafels

Lijst met namen van personen die betrokken waren bij de registratie van een binnenkomend transport

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 01-06-1943 Nr. 324 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van:&nbsp; Hofstede, Henriette Saartje geb. 07-03-84 overleden te Westerbork op 27-05-1943 op 31-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 01-06-1943 Nr. 324 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van:&nbsp; Hofstede, Henriette Saartje geb. 07-03-84 overleden te Westerbork op 27-05-1943 op 31-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Henriette Saartje Hofstede

Van: Registratie Büro Lager Westerbork Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-03 Onderwerp: uitstel van transport vanwege het feit dat Nathan van Praag met een Arische vrouw is getrouwd.

Van: Registratie Büro Lager Westerbork Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-03 Onderwerp: uitstel van transport vanwege het feit dat Nathan van Praag met een Arische vrouw is getrouwd.

Mededeling van het registratiebureau Lager Westerbork betreffende uitstel van transport van Nathan van Praag

Vrijstelling Van: Cohen, Jules Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11-17 Zijn Palestina-vrijstelling is opgeheven.

Vrijstelling Van: Cohen, Jules Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11-17 Zijn Palestina-vrijstelling is opgeheven.

Vrijstelling voor Jules Cohen

Van: van Dijk, Salomon Aan: zijn kinderen Plaats: Smilde, Oranjekanaal, Joods werkkamp Datum: 1942-08-19 Onderwerp: het gaat goed met hem; hij heeft de brieven van zijn kinderen ontvangen; na slecht weer op zondag hebben ze al twee mooie dagen, Salomon is bruin verbrand; hij is weer opnieuw begonnen te schrijven, omdat hij vroeg naar bed moest…; over zijn kinderen, die worden verwend…

Van: van Dijk, Salomon Aan: zijn kinderen Plaats: Smilde, Oranjekanaal, Joods werkkamp Datum: 1942-08-19 Onderwerp: het gaat goed met hem; hij heeft de brieven van zijn kinderen ontvangen; na slecht weer op zondag hebben ze al twee mooie dagen, Salomon is bruin verbrand; hij is weer opnieuw begonnen te schrijven, omdat hij vroeg naar bed moest…; over zijn kinderen, die worden verwend…

Brief van Salomon van Dijk aan zijn kinderen vanuit het Joods werkkamp Oranjekanaal

Van: Boswachter&nbsp; Aan: Houtvester Assen Plaats: Hooghalen Datum: 1952-01-15&nbsp; Onderwerp: aanleggen van telefoonverbindingen door militairen achter het door hun gepachte kamp Schattenberg.

Van: Boswachter&nbsp; Aan: Houtvester Assen Plaats: Hooghalen Datum: 1952-01-15&nbsp; Onderwerp: aanleggen van telefoonverbindingen door militairen achter het door hun gepachte kamp Schattenberg.

Brief van de boswachter aan Houtvester Assen

Van: Teeboom-Knap, Hester Aan: Teeboom, Elizabeth Plaats: Loods 24 en de trein Datum: 1942-10 Onderwerp: briefkaart geschreven in de Loods en in de trein (zie verschil in handschrift); op weg naar kamp Westerbork; dochter is patiënt in het Israëlitisch Ziekenhuis in Rotterdam.&nbsp;

Van: Teeboom-Knap, Hester Aan: Teeboom, Elizabeth Plaats: Loods 24 en de trein Datum: 1942-10 Onderwerp: briefkaart geschreven in de Loods en in de trein (zie verschil in handschrift); op weg naar kamp Westerbork; dochter is patiënt in het Israëlitisch Ziekenhuis in Rotterdam.&nbsp;

Briefkaart van Hester Teeboom-Knap aan haar dochter Elizabeth vanuit Loods 24 en de trein

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Rijksdienst Werkverruiming&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1939-08-30&nbsp; Onderwerp: Werkverschaffing Vluchtelingenkamp, opvoeren aantal werkkrachten, gereed zijn van het kamp op 1 november lijkt te vroeg; inzet van 300 mannelijke bewoners bij ontginningswerkzaamheden.

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Rijksdienst Werkverruiming&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1939-08-30&nbsp; Onderwerp: Werkverschaffing Vluchtelingenkamp, opvoeren aantal werkkrachten, gereed zijn van het kamp op 1 november lijkt te vroeg; inzet van 300 mannelijke bewoners bij ontginningswerkzaamheden.

Brief

Plattegrond van kamp Westerbork juni 1944

Plattegrond van kamp Westerbork juni 1944

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1948-10-05&nbsp; Onderwerp: Opzegging (huur)contracten voor het gebruik van het kampterrein en de kampboerderij.

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1948-10-05&nbsp; Onderwerp: Opzegging (huur)contracten voor het gebruik van het kampterrein en de kampboerderij.

Brief van Houtvester Assen aan de directeur van Staatsbosbeheer

Mededeling&nbsp; Datum: 1943-11-05&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: verplichte inenting tegen difterie&nbsp; Tekst in Nederlands, zie voor Duitse tekst inv.nr. 4829-28

Mededeling&nbsp; Datum: 1943-11-05&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: verplichte inenting tegen difterie&nbsp; Tekst in Nederlands, zie voor Duitse tekst inv.nr. 4829-28

Mededeling verplichte inenting tegen difterie

Foto van Jaap en Chelly van Lochem op de heide bij het Joodse werkkamp Elsloo Plaats: Elsloo, Joods werkkamp De Landweer Datum: 1942 Onderwerp: foto is gemaakt tijdens een bezoek van Chelly aan Jaap, die als dwangarbeider in Elsloo werkzaam was.

Foto van Jaap en Chelly van Lochem op de heide bij het Joodse werkkamp Elsloo Plaats: Elsloo, Joods werkkamp De Landweer Datum: 1942 Onderwerp: foto is gemaakt tijdens een bezoek van Chelly aan Jaap, die als dwangarbeider in Elsloo werkzaam was.

Foto van Jaap en Chelly van Lochem op de heide bij het Joodse werkkamp Elsloo

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 293 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Krant, Vrouwtje geb. 14-11-42 overleden te Westerbork op 14-05-1943 op: 14-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 293 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Krant, Vrouwtje geb. 14-11-42 overleden te Westerbork op 14-05-1943 op: 14-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Vrouwtje Krant

Foto van Esther (links) en Grietje Muller in Groningen. &nbsp;

Foto van Esther (links) en Grietje Muller in Groningen. &nbsp;

Foto van Esther en Grietje Muller in Groningen

Van: Joodsche Raad&nbsp; Aan: onbekend Plaats: Arnhem&nbsp; Datum: 1942-10-13&nbsp; Onderwerp: Zend dekens en winterjas aan David Brandon, barak 62, kamp Westerbork

Van: Joodsche Raad&nbsp; Aan: onbekend Plaats: Arnhem&nbsp; Datum: 1942-10-13&nbsp; Onderwerp: Zend dekens en winterjas aan David Brandon, barak 62, kamp Westerbork

Telegram van de Joodse Raad over het zenden van dekens en jas naar David Brandon

Briefkaart Van: Lien Aan: Steeden, van, G.J.H. Plaats: Westerbork, kamp Datum:&nbsp;1943-07 Onderwerp: pakketjes, samenstelling transport. &nbsp;Alle werkstempels zijn vervallen. Er wordt een nieuwe lijst opgemaakt In totaal mogen 86 verpleegsters blijven, gediplomeerden en een enkel niet-gediplomeerde. De schrijfster heeft daarom geen schijn van kans en zit in de put. Ze heeft iemand benaderd, maar die kan niets voor haar doen. De angst is aanwezig dat ze met het transport van 20 april mee moet gaan.

Briefkaart Van: Lien Aan: Steeden, van, G.J.H. Plaats: Westerbork, kamp Datum:&nbsp;1943-07 Onderwerp: pakketjes, samenstelling transport. &nbsp;Alle werkstempels zijn vervallen. Er wordt een nieuwe lijst opgemaakt In totaal mogen 86 verpleegsters blijven, gediplomeerden en een enkel niet-gediplomeerde. De schrijfster heeft daarom geen schijn van kans en zit in de put. Ze heeft iemand benaderd, maar die kan niets voor haar doen. De angst is aanwezig dat ze met het transport van 20 april mee moet gaan.

EmmaHamburg-Cohen

Emma
Hamburg-Cohen