In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Kampgeld Lager Westerbork&nbsp; 10 cent Serie CC No. 9245

Kampgeld Lager Westerbork&nbsp; 10 cent Serie CC No. 9245

Kampgeld Lager Westerbork 10 cent

Van: Bornstein, W. Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1942-01-22 Onderwerp: materialen die nodig zijn tijdens het lesgeven.

Van: Bornstein, W. Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1942-01-22 Onderwerp: materialen die nodig zijn tijdens het lesgeven.

Notitie van Wilhelm Bornstein van materialen die nodig zijn voor de school in het kamp

Bewijs van crematie Datum: 31-03-1943 Nr. 135 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: De Vries, Rebecca Reintje geb. 24-12-76 overleden 21-03-1943 te Westerbork op: 25-03-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 31-03-1943 Nr. 135 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: De Vries, Rebecca Reintje geb. 24-12-76 overleden 21-03-1943 te Westerbork op: 25-03-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Rebecca Reintje de Vries

Van: Leeuwen, C. A. Aan: Hack, E.L.M. Datum: 1943-04-05 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: De schrijfster is werkzaam als verpleegster. Ze gelooft niet echt meer in dit beroep nu ze zich moet bezig houden met wassen, bedden opmaken (120 patiënten per zaal), aanvegen dweilen en drogen en po's legen. En als de dokter zijn ronde doet moet ze bekkentjes en bakjes schuren en wassen. Zoals je ziet erg leerzaam en interessant werk, schrijft ze cynisch. Als toegift boren uitdelen voor het eten, lege borden ophalen en spoelen en wc's schoonmaken. Ze heeft drie weken met geelzucht in het ziekenhuis gelegen, een welkome afleiding. Voor het eerst sinds tijden heeft ze weer wat kunnen lezen. De behandeling en het eten is goed… De hei buiten het prikkeldraad begint al te kleuren. 'Men heeft werkelijk een gezonde plaats voor ons uitgezocht. Ik wou dat je me eens kon bezoeken en kon zien hoe we ‘t hebben’. Ze heeft behoefte aan een zomerblouse, een jurk en een witte jas of schort. De enige schort die ze had is verdwenen en zonder mag je niet werken. Ze is voorlopig (net als Rose) vrijgesteld van transport, hieronder valt veel ziekenhuispersoneel. Voor de eerst komende transporten hoeft ze waarschijnlijk niet bang te zijn, al kan alles op het laatste moment veranderen. De kans is groot om in het kamp ziek te worden, vooral nu ze in de roodvonk-barak werkt…&nbsp;

Van: Leeuwen, C. A. Aan: Hack, E.L.M. Datum: 1943-04-05 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: De schrijfster is werkzaam als verpleegster. Ze gelooft niet echt meer in dit beroep nu ze zich moet bezig houden met wassen, bedden opmaken (120 patiënten per zaal), aanvegen dweilen en drogen en po's legen. En als de dokter zijn ronde doet moet ze bekkentjes en bakjes schuren en wassen. Zoals je ziet erg leerzaam en interessant werk, schrijft ze cynisch. Als toegift boren uitdelen voor het eten, lege borden ophalen en spoelen en wc's schoonmaken. Ze heeft drie weken met geelzucht in het ziekenhuis gelegen, een welkome afleiding. Voor het eerst sinds tijden heeft ze weer wat kunnen lezen. De behandeling en het eten is goed… De hei buiten het prikkeldraad begint al te kleuren. 'Men heeft werkelijk een gezonde plaats voor ons uitgezocht. Ik wou dat je me eens kon bezoeken en kon zien hoe we ‘t hebben’. Ze heeft behoefte aan een zomerblouse, een jurk en een witte jas of schort. De enige schort die ze had is verdwenen en zonder mag je niet werken. Ze is voorlopig (net als Rose) vrijgesteld van transport, hieronder valt veel ziekenhuispersoneel. Voor de eerst komende transporten hoeft ze waarschijnlijk niet bang te zijn, al kan alles op het laatste moment veranderen. De kans is groot om in het kamp ziek te worden, vooral nu ze in de roodvonk-barak werkt…&nbsp;

Brief van C. A. van Leeuwen aan L.E.M. Hack vanuit kamp Westerbork

Revisietekening elektrische installatie barak 107&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1958-10-24

Revisietekening elektrische installatie barak 107&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1958-10-24

Plattegrond van de elektrische installatie van barak 107 in het woonoord Schattenberg

Gebeurtenissen en groepen buiten kamp Westerbork

Kinderen van 'foute' ouders

Van: Gassmann, Heinrich Aan: Herrn Befehlshaber der SS und SD… (lager Westerbork) Datum: 1942-07-13 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: verzoek van Heinrich. Zijn vrouw Inge Gassmann-Baumann zal met het komende transport van 15 juli 1942 uit Amsterdam komen. Heinrich vraagt of zij bij hem kan blijven.

Van: Gassmann, Heinrich Aan: Herrn Befehlshaber der SS und SD… (lager Westerbork) Datum: 1942-07-13 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: verzoek van Heinrich. Zijn vrouw Inge Gassmann-Baumann zal met het komende transport van 15 juli 1942 uit Amsterdam komen. Heinrich vraagt of zij bij hem kan blijven.

Brief van Heinrich Gassmann aan de commandant van kamp Westerbork

Opbouw Uitgegeven voor het ziekenhuis 2de Jaargang, No. 6 Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1947 Onderwerp: hallucinatie; God zij met ons; de thermometer; gedicht ‘De Steen’; wetenschappelijke vraag van de week; het menselijke lichaam; het huisdier; oude wijsheid in een nieuw kleed.

Opbouw Uitgegeven voor het ziekenhuis 2de Jaargang, No. 6 Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1947 Onderwerp: hallucinatie; God zij met ons; de thermometer; gedicht ‘De Steen’; wetenschappelijke vraag van de week; het menselijke lichaam; het huisdier; oude wijsheid in een nieuw kleed.

Orgaan met de titel 'Opbouw' uitgegeven voor het ziekenhuis van het Interneringskamp Westerbork

Oproep Aan: Jong, de, Estella Datum: 1943-06-14 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: ze wordt opgeroepen zo spoedig mogelijk te komen bij het Bureau Wachtel, Afd. A.V. in barak 34.

Oproep Aan: Jong, de, Estella Datum: 1943-06-14 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: ze wordt opgeroepen zo spoedig mogelijk te komen bij het Bureau Wachtel, Afd. A.V. in barak 34.

Oproep voor Estella de Jong zich te melden bij het Bureau Wachtel

Van: Meta, ( Loeb-Spiegel, Meta), L. (Loeb, Leo) Aan:&nbsp;Beste allen, geliefden Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-06-03 Onderwerp: Meta meldt dat het pakje van 29 april nog niet is aangekomen en ze vraagt de afzender er in het vervolg een ontvangstzegel op te bevestigen. Ze ziet reikhalzend uit naar de goede gaven om paps weer op peil te kunnen brengen. Het is druk op zijn afdeling waardoor hij slecht slaapt, wat niet bevorderlijk is voor het herstel. Met P. gaat het best, hij mag binnenkort 14 dagen op proef in zijn oude vak werken (fotografie en film). Meta heeft het druk dus ze ziet hem weinig. Ze heeft genoten van de zon, maar draagt nu weer wollen goed. Ze verlangt naar zon en vrede. Tot slot vraagt ze om toiletartikelen. &nbsp;

Van: Meta, (Loeb-Spiegel, Meta), L. (Loeb, Leo) Aan:&nbsp;Beste allen, geliefden Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-06-03 Onderwerp: Meta meldt dat het pakje van 29 april nog niet is aangekomen en ze vraagt de afzender er in het vervolg een ontvangstzegel op te bevestigen. Ze ziet reikhalzend uit naar de goede gaven om paps weer op peil te kunnen brengen. Het is druk op zijn afdeling waardoor hij slecht slaapt, wat niet bevorderlijk is voor het herstel. Met P. gaat het best, hij mag binnenkort 14 dagen op proef in zijn oude vak werken (fotografie en film). Meta heeft het druk dus ze ziet hem weinig. Ze heeft genoten van de zon, maar draagt nu weer wollen goed. Ze verlangt naar zon en vrede. Tot slot vraagt ze om toiletartikelen. &nbsp;

Susannade Haan

Susanna
de Haan