In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Verklaring van het Provinciaal Commissariaat Drenthe (Kamp Westerbork).&nbsp; Van: Wijnberg, Meta&nbsp; Betreft toestemming om het kamp voorgoed te verlaten.&nbsp; Afgegeven 1945-05-11 te kamp Westerbork.

Verklaring van het Provinciaal Commissariaat Drenthe (Kamp Westerbork).&nbsp; Van: Wijnberg, Meta&nbsp; Betreft toestemming om het kamp voorgoed te verlaten.&nbsp; Afgegeven 1945-05-11 te kamp Westerbork.

Verklaring dat Meta Wijnberg kamp Westerbork definitief mag verlaten

Van: J. Abas Aan: A. van As en (Jan Buijvoets) Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-05-13 Onderwerp: de schrijver van de brief probeerde - tijdens brand - goederen en machines te redden uit barak 59 (Abas was leider van deze afdeling). Hij werd daarbij tegengehouden door een lid van N.B.S, die dreigde met schieten en later zelfs schoot.

Van: J. Abas Aan: A. van As en (Jan Buijvoets) Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-05-13 Onderwerp: de schrijver van de brief probeerde - tijdens brand - goederen en machines te redden uit barak 59 (Abas was leider van deze afdeling). Hij werd daarbij tegengehouden door een lid van N.B.S, die dreigde met schieten en later zelfs schoot.

Brief van J. Abas aan Aad van As over de brand in barak 59 en een bewaker van de Binnenlandse Strijdkrachten

Kampleiding van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork&nbsp;tijdens het Joelfeest van 1942.&nbsp; Commandant J. Schol en zijn vrouw op de achtergrond. Op de voorgrond rechts ondercommandant dhr. Haan en zijn vrouw.&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-12-19&nbsp;

Kampleiding van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork&nbsp;tijdens het Joelfeest van 1942.&nbsp; Commandant J. Schol en zijn vrouw op de achtergrond. Op de voorgrond rechts ondercommandant dhr. Haan en zijn vrouw.&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-12-19&nbsp;

Kampleiding van kamp Westerbork tijdens het Joelfeest van 1942

Van: Nabarro, Jaap&nbsp; Aan: Philips, Arthur&nbsp; Plaats: Hoogeveen&nbsp; Datum: 1942-11-15&nbsp; Onderwerp: Nabarro lag samen met de vader van geadresseerde in het ziekenhuis.&nbsp; Geeft een beschrijving van de situatie en het vertrek van vader naar Westerbork. Hij werd door een politie-inspecteur opgehaald en met een auto naar kamp Westerbork gebracht. Ook Jaap Nabarro moet via een Joods werkkamp in de buurt van Hoogeveen in het ziekenhuis zijn terecht gekomen.

Van: Nabarro, Jaap&nbsp; Aan: Philips, Arthur&nbsp; Plaats: Hoogeveen&nbsp; Datum: 1942-11-15&nbsp; Onderwerp: Nabarro lag samen met de vader van geadresseerde in het ziekenhuis.&nbsp; Geeft een beschrijving van de situatie en het vertrek van vader naar Westerbork. Hij werd door een politie-inspecteur opgehaald en met een auto naar kamp Westerbork gebracht. Ook Jaap Nabarro moet via een Joods werkkamp in de buurt van Hoogeveen in het ziekenhuis zijn terecht gekomen.

Brief van Jaap Nabarro aan Arthur Philips vanuit het ziekenhuis in Hoogeveen

Van: Philips, E.&nbsp; Aan: lieve opoe&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-11 Onderwerp: felicitaties met verjaardag, omstandigheden in de barak (er is iemand uit een stapelbed gevallen, iemand heeft een zenuwaanval), afgeven van geld aan Lippmann Rosenthal, waarschijnlijk op transport moeten, clandestiene post. tante Bora (Debora) geeft ook de groeten. Vader (Eduard) komt ook naar kamp Westerbork.

Van: Philips, E.&nbsp; Aan: lieve opoe&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-11 Onderwerp: felicitaties met verjaardag, omstandigheden in de barak (er is iemand uit een stapelbed gevallen, iemand heeft een zenuwaanval), afgeven van geld aan Lippmann Rosenthal, waarschijnlijk op transport moeten, clandestiene post. tante Bora (Debora) geeft ook de groeten. Vader (Eduard) komt ook naar kamp Westerbork.

Brief van Eli Philips aan opoe vanuit kamp Westerbork

Van: Lakmaker-Trijtel, Rebecca Aan: Wijngaarden, de heer Plaats: Amsterdam Datum: 1944-02-04 Onderwerp: Transport naar Westerbork vanuit de gevangenis aan de Weteringschans.

Van: Lakmaker-Trijtel, Rebecca Aan: Wijngaarden, de heer Plaats: Amsterdam Datum: 1944-02-04 Onderwerp: Transport naar Westerbork vanuit de gevangenis aan de Weteringschans.

Briefkaart van Rebecca Lakmaker-Trijtel aan de heer Wijngaarden op weg naar kamp Westerbork

Van: Gans, Regina&nbsp; Reisvergunning om op 1944-07-01 van Arnhem naar Assen te reizen.&nbsp; Bijzonderheid.: mag zonder Jodenster reizen.&nbsp; Vergunning is ondertekend door Fischer.

Van: Gans, Regina&nbsp; Reisvergunning om op 1944-07-01 van Arnhem naar Assen te reizen.&nbsp; Bijzonderheid.: mag zonder Jodenster reizen.&nbsp; Vergunning is ondertekend door Fischer.

Reisvergunning voor Regina Gans

Joods Monument: Max Gompes en Kaatje Schoonhoed probeerden in hun woonplaats Arnhem onder te duiken, maar vonden niemand van hun bekenden bereid hen op te nemen. Een straatmuzikant bood hen uiteindelijk een slaapplaats aan, maar er waren geen voorzieningen om daar te blijven. Ze logeerden tegen hoge prijzen in pensions en raakten in de loop van de dagen hun bagage kwijt. Uiteindelijk belandden ze in een 'dorp' van onderduikers in de bossen van Vierhouten. Ze zijn uit ontdekt. Kaatje overleed aan uitputting en haar suikerziekte; Max werd aan de rand van haar graf met handgranaten gedood. Zie: Jeroen Thijssen, Het Verborgen Dorp. Ondergronds op de Veluwe 1943-1944 (Amsterdam, 2005), 97-99; 165-167.

Joelfeest. SS-ers aan tafel waaronder de kampcommandant Gemmeker. Naast hem zit Frau Hassel, ten tijde van het eerste Joelfeest in kamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-12-19 Links van Hassel haar echtgenoot. Rechts van Gemmeker zit Aus der Fünten en zijn secretaresse Winkelkämpfer.

Joelfeest. SS-ers aan tafel waaronder de kampcommandant Gemmeker. Naast hem zit Frau Hassel, ten tijde van het eerste Joelfeest in kamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-12-19 Links van Hassel haar echtgenoot. Rechts van Gemmeker zit Aus der Fünten en zijn secretaresse Winkelkämpfer.

Tafelrede van kampcommnadant Gemmeker tijdens het Joelfeest van 1942 in kamp Westerbork

Van: Departement van Binnenlandsche Zaken Aan: Gerzon, S.A. Plaats: 's-Gravenhage Datum: 1943-03-12 Onderwerp: Vrijstelling tewerkstelling in Nederland en Duitsland

Van: Departement van Binnenlandsche Zaken Aan: Gerzon, S.A. Plaats: 's-Gravenhage Datum: 1943-03-12 Onderwerp: Vrijstelling tewerkstelling in Nederland en Duitsland

Brief van Departement van Binnenlandsche Zaken aan S.A. Gerzon betreffende vrijstelling tewerkstelling

Sonder-Ausweis&nbsp; Hakker, Abraham, B21 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig nur in O.D. Begleitung

Sonder-Ausweis&nbsp; Hakker, Abraham, B21 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig nur in O.D. Begleitung

Sonderausweis van Abraham Hakker

Van: Vader&nbsp;(Philips, Eduard) Aan: Philips, A. Plaats:&nbsp;Hoogeveen Datum:&nbsp;1942 Onderwerp: vrouw en kinderen zijn doorgestuurd naar Westerbork, omstandigheden.&nbsp; Bijzonderheden: De dokter heeft de schrijver onderzocht en een röntgenfoto laten nemen voor een attest dat hij moet meenemen naar Westerbork. De dokter raad hem echter af er nu al naartoe te gaan. Hij adviseert hem terughoudend te zijn.

Van: Vader&nbsp;(Philips, Eduard) Aan: Philips, A. Plaats:&nbsp;Hoogeveen Datum:&nbsp;1942 Onderwerp: vrouw en kinderen zijn doorgestuurd naar Westerbork, omstandigheden.&nbsp; Bijzonderheden: De dokter heeft de schrijver onderzocht en een röntgenfoto laten nemen voor een attest dat hij moet meenemen naar Westerbork. De dokter raad hem echter af er nu al naartoe te gaan. Hij adviseert hem terughoudend te zijn.

Brief van Eduard Philips aan zijn zoon vanuit het ziekenhuis in Hoogeveen

Van: Haagman, Lion Aan: De Vrijer, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: Lion zit te smachten naar het eind; een conflict met een stelletje Amsterdammers die hem uit de slaap houden; over Clara, die in Vught zit, Lion heeft spijt dat hij niet is meegegaan. Ze horen niets van haar; Bep heeft haar uniformjapon nog niet gepast…

Van: Haagman, Lion Aan: De Vrijer, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: Lion zit te smachten naar het eind; een conflict met een stelletje Amsterdammers die hem uit de slaap houden; over Clara, die in Vught zit, Lion heeft spijt dat hij niet is meegegaan. Ze horen niets van haar; Bep heeft haar uniformjapon nog niet gepast…

Brief van Lion Haagman aan de familie De Vrijer vanuit kamp Westerbork

Afbraak kamp Westerbork

Ruiming gebouwen kamp Westerbork

Barakkenindeling

Verhuizen binnen kamp Westerbork

Plaatsen in kamp Westerbork

Barak 60

Lijst van overlijden Van:&nbsp;Abt. Bev. B. St. Aan: Büro Dr. Wachtel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04 Onderwerp: personen overleden in juni 1943 in kamp Westerbork.

Lijst van overlijden Van:&nbsp;Abt. Bev. B. St. Aan: Büro Dr. Wachtel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04 Onderwerp: personen overleden in juni 1943 in kamp Westerbork.

Lijst van in kamp Westerbork overleden personen in april 1943

Arbeitskarte Van: Pinkhof-Waterman, Mirjam,&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp,&nbsp; Datum: 1944-05-08

Arbeitskarte Van: Pinkhof-Waterman, Mirjam,&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp,&nbsp; Datum: 1944-05-08

Arbeitskarte van Mirjam-Pinkhof Waterman in kamp Westerbork

Van: Wolff, Maurits Datum: 1945-04-21 Betreft vrijstelling van veiligheidsmaatregelen i.v.m. reis naar Velp.

Van: Wolff, Maurits Datum: 1945-04-21 Betreft vrijstelling van veiligheidsmaatregelen i.v.m. reis naar Velp.

voor Maurits Wolff om naar Velp te gaan

Tafelrede gehouden door Alfred Konrad Gemmeker tijdens het Joelfeest. Kamp Westerbork, 1942-12-19 Links van Gemmeker zit Frau Hassel, zijn secretaresse en maîtresse en haar echtgenoot. Rechts van Gemmeker zit Ferdinand Aus der Fünten. De vrouw naast is zijn secretaresse Frau Winkelkämpfer. &nbsp;

Tafelrede gehouden door Alfred Konrad Gemmeker tijdens het Joelfeest. Kamp Westerbork, 1942-12-19 Links van Gemmeker zit Frau Hassel, zijn secretaresse en maîtresse en haar echtgenoot. Rechts van Gemmeker zit Ferdinand Aus der Fünten. De vrouw naast is zijn secretaresse Frau Winkelkämpfer. &nbsp;

Tafelrede van kampcommandant Gemmeker tijdens het Joelfeest

Sonder-Ausweis ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: Arbeiten zu verrichten. Gültig bis: Niet ingevuld exemplaar !

Sonder-Ausweis ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: Arbeiten zu verrichten. Gültig bis: Niet ingevuld exemplaar !

Sonderausweis

Van: Lt. Kol. A.H. Stok&nbsp; Aan: Lunsing, R.&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1945-04-17&nbsp; Onderwerp: Vordering en overlevering van turf van het schip de ‘Avontuur’ dat in het Oranjekanaal ligt. De lading zal worden overgedragen aan Lt. Buijvoets, belast met de repatriëring van bevrijdde Joden in kamp Westerbork.&nbsp;

Van: Lt. Kol. A.H. Stok&nbsp; Aan: Lunsing, R.&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1945-04-17&nbsp; Onderwerp: Vordering en overlevering van turf van het schip de ‘Avontuur’ dat in het Oranjekanaal ligt. De lading zal worden overgedragen aan Lt. Buijvoets, belast met de repatriëring van bevrijdde Joden in kamp Westerbork.&nbsp;

Brief van Lt. Kol. A.H. Stok aan R. Lunsing over vordering en overlevering van turf aan Lt. Buijvoets

Reisvergunning Afgegeven: 1944-05-30 te Westerbork Van: Bosman, Alexander Reistermijn van 30-5 tot 2-6-1944 Reisdoel: Amsterdam

Reisvergunning Afgegeven: 1944-05-30 te Westerbork Van: Bosman, Alexander Reistermijn van 30-5 tot 2-6-1944 Reisdoel: Amsterdam

Abram WadjaFrohman

Abram Wadja
Frohman