In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Walg, familie Aan: Reens, A, familie Datum: 1943-09-05 Plaats: Westerbork, kamp, barak 62 Onderwerp: het gaat naar omstandigheden goed. Lea ligt weer enige dagen op bed met keelpijn. Ze heeft wel goede eetlust…

Van: Walg, familie Aan: Reens, A, familie Datum: 1943-09-05 Plaats: Westerbork, kamp, barak 62 Onderwerp: het gaat naar omstandigheden goed. Lea ligt weer enige dagen op bed met keelpijn. Ze heeft wel goede eetlust…

Briefkaart van de familie Walg aan de familie Reens vanuit kamp Westerbork

Verslag: geschreven op 1 augustus 1945. Betreft de arrestatie van een voormalige wethouder onder een NSB-burgemeester en het doorsturen van hem naar Interneringskamp Westerbork. Er was geen aanklacht. Personen konden op basis van 'vermoeden' worden opgepakt. De schrijver doet bij verschillende personen pogingen om de reden van arrestatie van zijn vader te achterhalen. Uiteindelijk lukt het hem zijn vader vrij te krijgen.&nbsp; Op 1 augustus staat hij bij de ingang van kamp Westerbork: '(...) Het was ongeveer 3 uur toen ik Pa en W. &nbsp;'t eerst bij de uitgang zag. Pa voorop en W. met de zak en het koffertje er achteraan, onder geleide van de wacht. Nooit vergeet ik wat ik toen zag en hoe ik schrok toen ik Pa zag lopen met een stok en zoo mager. de tranen kregen vrije loop van alle kanten. En toen moest Pa met de wacht naar de kampcommandant en W. werd weer naar binnen gestuurd. (...) '

Verslag: geschreven op 1 augustus 1945. Betreft de arrestatie van een voormalige wethouder onder een NSB-burgemeester en het doorsturen van hem naar Interneringskamp Westerbork. Er was geen aanklacht. Personen konden op basis van 'vermoeden' worden opgepakt. De schrijver doet bij verschillende personen pogingen om de reden van arrestatie van zijn vader te achterhalen. Uiteindelijk lukt het hem zijn vader vrij te krijgen.&nbsp; Op 1 augustus staat hij bij de ingang van kamp Westerbork: '(...) Het was ongeveer 3 uur toen ik Pa en W. &nbsp;'t eerst bij de uitgang zag. Pa voorop en W. met de zak en het koffertje er achteraan, onder geleide van de wacht. Nooit vergeet ik wat ik toen zag en hoe ik schrok toen ik Pa zag lopen met een stok en zoo mager. de tranen kregen vrije loop van alle kanten. En toen moest Pa met de wacht naar de kampcommandant en W. werd weer naar binnen gestuurd. (...) '

Verslag over een van collaboratie verdacht persoon en zijn uiteindelijke ontslag uit Interneringskamp Westerbork

Van: Meta (Loeb-Spiegel, Meta) Aan:&nbsp;Beste allen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-04-26 Onderwerp:&nbsp;Meta schrijft tijdens haar dienstvrije uren vanuit haar kamertje met gordijnen en bloemen voor het raam. Ze vertelt dat dit een groot verschil is met de dag dat ze klaar stonden om op reis te gaan tot een plotselinge boodschap dat verhinderde. Pim en Leo maken het goed en Meta hoopt dat ze mogen delen in haar kamertje. De operatie van Leo kan echter pas uitgevoerd worden als de blaas een week achter elkaar niet oprekt. Leo eet wel goed en wordt vertroeteld door de hoofdverpleegster, de vrouw van een collega. Meta denkt dat het pakje niet is aangekomen, mogelijk omdat de afzender er een alcoholhoudend toiletartikel in heeft gedaan. Meta vraagt dit niet weer te doen, want het beroofd hun van de nodige levensmiddelen. Vandaag stuurt ze weer een zegel mee en vraagt de personen aan wie de brief gericht is naar eigen inzicht uit een lijst levensmiddelen te kiezen en op te sturen.

Van: Meta (Loeb-Spiegel, Meta) Aan:&nbsp;Beste allen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-04-26 Onderwerp:&nbsp;Meta schrijft tijdens haar dienstvrije uren vanuit haar kamertje met gordijnen en bloemen voor het raam. Ze vertelt dat dit een groot verschil is met de dag dat ze klaar stonden om op reis te gaan tot een plotselinge boodschap dat verhinderde. Pim en Leo maken het goed en Meta hoopt dat ze mogen delen in haar kamertje. De operatie van Leo kan echter pas uitgevoerd worden als de blaas een week achter elkaar niet oprekt. Leo eet wel goed en wordt vertroeteld door de hoofdverpleegster, de vrouw van een collega. Meta denkt dat het pakje niet is aangekomen, mogelijk omdat de afzender er een alcoholhoudend toiletartikel in heeft gedaan. Meta vraagt dit niet weer te doen, want het beroofd hun van de nodige levensmiddelen. Vandaag stuurt ze weer een zegel mee en vraagt de personen aan wie de brief gericht is naar eigen inzicht uit een lijst levensmiddelen te kiezen en op te sturen.

Brief van Meta Loeb-Spiegel aan beste allen vanuit kamp Westerbork

Van: Meta (Loeb-Spiegel, Meta) Aan: Beste vrienden allen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-04-10 Onderwerp:&nbsp;Meta is blij dat ze deze brief nog kan schrijven, want dat had ze na de vorige niet meer gedacht. Met paps gaat het beter. Hij wandelt bij mooi weer buiten en zodra de blaas kiemvrij blijft gaat hij de tweede operatie tegemoet. Over een week volgt de verhuizing en Meta denkt dat ze het beter gaat krijgen. Ze ziet graag weer een pakje tegemoet, hoewel de gedachte dat ze onbescheiden is haar bezwaart.&nbsp;

Van: Meta (Loeb-Spiegel, Meta) Aan: Beste vrienden allen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-04-10 Onderwerp:&nbsp;Meta is blij dat ze deze brief nog kan schrijven, want dat had ze na de vorige niet meer gedacht. Met paps gaat het beter. Hij wandelt bij mooi weer buiten en zodra de blaas kiemvrij blijft gaat hij de tweede operatie tegemoet. Over een week volgt de verhuizing en Meta denkt dat ze het beter gaat krijgen. Ze ziet graag weer een pakje tegemoet, hoewel de gedachte dat ze onbescheiden is haar bezwaart.&nbsp;

Brief van Meta Loeb-Spiegel aan beste vrienden vanuit kamp Westerbork

Plaatsen in kamp Westerbork

Centrale Keuken

Barakken gebouwd van 1939-1942

Ontvangstbewijs voor twee kisten en een zak, toegezonden door Lena Nijstad-Cohen en haar echtgenoot Jules Cohen vanuit Theresienstadt op 6 juni 1945. De goederen zijn in ontvangst genomen door A. Nijstad te Lochem.

Ontvangstbewijs voor twee kisten en een zak, toegezonden door Lena Nijstad-Cohen en haar echtgenoot Jules Cohen vanuit Theresienstadt op 6 juni 1945. De goederen zijn in ontvangst genomen door A. Nijstad te Lochem.

Ontvangstbewijs

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels barak 41.&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1964-10-20 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels barak 41.&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1964-10-20 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Plattegrond met riolering en gevels van barak 41 in woonoord Schattenberg

Contact

Van: Leo (Loeb, Leo), Meta (Loeb-Spiegel, Meta), Aan:&nbsp;Lieve…, Beste allen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-06-20 Onderwerp:&nbsp;Leo schrijft over zijn gezondheidstoestand en behandeling. Hij heeft een gesprek gehad met een chirurg. Meta schrijft dat het zonde is dat het pakje met eitjes, kaas, boter niet aangekomen is.

Van: Leo (Loeb, Leo), Meta (Loeb-Spiegel, Meta), Aan:&nbsp;Lieve…, Beste allen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-06-20 Onderwerp:&nbsp;Leo schrijft over zijn gezondheidstoestand en behandeling. Hij heeft een gesprek gehad met een chirurg. Meta schrijft dat het zonde is dat het pakje met eitjes, kaas, boter niet aangekomen is.

Brief van Leo Loeb en Meta Loeb-Spiegel aan beste allen vanuit kamp Westerbork

Van: Meta (Loeb-Spiegel, Meta) Aan:&nbsp;Beste vrienden Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-08-15 Onderwerp:&nbsp;Meta schrijft mede namens paps omdat hij volkomen rust moet houden. Door de vele ingrepen, geneesmiddelen, koorts, blaasontsteking en de twee transfusies is zijn hart sterk verzwakt. De drie dokters die hem behandelen hebben echter hoop dat hij het er goed afbrengt. Meta rekent op medeleven en begrip van de personen aan wie ze de brief schrijft. Ze hoopt dat een spoedige vrede hen zal verenigen. Ze groet mede namens Leo en Pim.&nbsp;

Van: Meta (Loeb-Spiegel, Meta) Aan:&nbsp;Beste vrienden Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-08-15 Onderwerp:&nbsp;Meta schrijft mede namens paps omdat hij volkomen rust moet houden. Door de vele ingrepen, geneesmiddelen, koorts, blaasontsteking en de twee transfusies is zijn hart sterk verzwakt. De drie dokters die hem behandelen hebben echter hoop dat hij het er goed afbrengt. Meta rekent op medeleven en begrip van de personen aan wie ze de brief schrijft. Ze hoopt dat een spoedige vrede hen zal verenigen. Ze groet mede namens Leo en Pim.&nbsp;

Van: Wallega, J Datum: 1943-07-27 Plaats: Westerbork, kamp, barak 62 Onderwerp: littekenbreuken. Zie verklaring hiervoor op de achterkant

Van: Wallega, J Datum: 1943-07-27 Plaats: Westerbork, kamp, barak 62 Onderwerp: littekenbreuken. Zie verklaring hiervoor op de achterkant

JosephFrinkel

Joseph
Frinkel