In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 28, 29 en 30&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100 Datum: 1959-01 Opmerking: herinrichting van de centrale keuken na de invoering van de zelfzorg. Met nieuwe voorzieningen als een ruimte voor een kerkdienst- winkels en ruimte om te wonen.&nbsp;

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 28, 29 en 30&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100 Datum: 1959-01 Opmerking: herinrichting van de centrale keuken na de invoering van de zelfzorg. Met nieuwe voorzieningen als een ruimte voor een kerkdienst- winkels en ruimte om te wonen.&nbsp;

Plattegrond met aanzichten en doorsneden van barak 28, 29 en 30 in het woonoord Schattenberg

Van: Rosenberg-Bielschowsky, Hildegard Aan: Bielschowsky, A Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-12 Onderwerp: benaderen van de juiste personen om vrijstel van deportatie voor haar ouders te krijgen; met hun gaat het op het ogenblik goed (in kamp Westerbork). Ze zijn rustig en zeer moede…

Van: Rosenberg-Bielschowsky, Hildegard Aan: Bielschowsky, A Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-12 Onderwerp: benaderen van de juiste personen om vrijstel van deportatie voor haar ouders te krijgen; met hun gaat het op het ogenblik goed (in kamp Westerbork). Ze zijn rustig en zeer moede…

Brief van Hildegard Rosenberg-Bielschowsky aan mej. A. Bielschowsky vanuit Amsterdam

Van: Querido, Levie Aan: mevrouw… Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-03-13 Onderwerp: pakketpost; overbodige lakens, kammen voor moe; &nbsp;er komen dagelijks honderden mensen kamp Westerbork binnen en op de dinsdag vertrekken er 11- tot 1200 personen; meneer Elion van de (VVD, mijn pakkenbaas) is ook in het kamp, miljonairs en armen…; geen gereedschap meer nodig; brief uit Vught nooit gehad… &nbsp;

Van: Querido, Levie Aan: mevrouw… Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-03-13 Onderwerp: pakketpost; overbodige lakens, kammen voor moe; &nbsp;er komen dagelijks honderden mensen kamp Westerbork binnen en op de dinsdag vertrekken er 11- tot 1200 personen; meneer Elion van de (VVD, mijn pakkenbaas) is ook in het kamp, miljonairs en armen…; geen gereedschap meer nodig; brief uit Vught nooit gehad… &nbsp;

Brief van Levie Querido vanuit kamp Westerbork

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1965-06-24 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1965-06-24 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Plattegrond in verband met het plaatsen van riolering en gevels

Van: CAZ Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1968-11-01 Onderwerp: bezetting van de woonoorden verdeeld in vier rayons; Schattenberg, rayon 1, 132 gezinnen, 796 gezinsleden en 12 alleenstaanden…

Van: CAZ Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1968-11-01 Onderwerp: bezetting van de woonoorden verdeeld in vier rayons; Schattenberg, rayon 1, 132 gezinnen, 796 gezinsleden en 12 alleenstaanden…

Overzicht van de bezetting van de Woonoorden op 1-11-1968

Gedicht getiteld: Witterveld&nbsp; Geschreven door Poortman, J. in het Drents&nbsp; Over de executie van 10 verzetsstrijders

Gedicht getiteld: Witterveld&nbsp; Geschreven door Poortman, J. in het Drents&nbsp; Over de executie van 10 verzetsstrijders

over de 10 gefusilleerde verzetsstrijders

Van: Direkteur der Gemeente belastingen Aan: Direkteur Arbeidszaken Plaats: Amsterdam Datum: 1944-01 Onderwerp: uitkeringen aan ontslagen personeel oa. hen die gehuwd zijn met een Joodsche echtgenoot(e).

Van: Direkteur der Gemeente belastingen Aan: Direkteur Arbeidszaken Plaats: Amsterdam Datum: 1944-01 Onderwerp: uitkeringen aan ontslagen personeel oa. hen die gehuwd zijn met een Joodsche echtgenoot(e).

Notitie

Van: Leeraar-de Groot, S.&nbsp; Aan: Stadhuis, kamer 52&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1942-08-20&nbsp; Onderwerp: verzoek om in het bezit te komen van een rijwiel i.v.m. slecht ter been zijn. Het rijwiel is op 1942-07-21 ingeleverd.

Van: Leeraar-de Groot, S.&nbsp; Aan: Stadhuis, kamer 52&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1942-08-20&nbsp; Onderwerp: verzoek om in het bezit te komen van een rijwiel i.v.m. slecht ter been zijn. Het rijwiel is op 1942-07-21 ingeleverd.

Brief van S. Leeraar-de Groot aan Gemeente Amsterdam vanuit Amsterdam

Barakken.&nbsp; Barakken in aanbouw.&nbsp; Westerbork, Vluchtelingenkamp.&nbsp; Kamp Westerbork, 1939.&nbsp;

Barakken.&nbsp; Barakken in aanbouw.&nbsp; Westerbork, Vluchtelingenkamp.&nbsp; Kamp Westerbork, 1939.&nbsp;

van de bouw van barakken in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Wandschildering in het Interneringskamp.&nbsp; Plaats: Interneringskamp Westerbork Datum: 1945.&nbsp; Wandschildering van Jo Spier in een barak die in de oorlog het weeshuis (barak 35) was en later als bezoekersruimte voor de gedetineerden werd gebruikt.

Wandschildering in het Interneringskamp.&nbsp; Plaats: Interneringskamp Westerbork Datum: 1945.&nbsp; Wandschildering van Jo Spier in een barak die in de oorlog het weeshuis (barak 35) was en later als bezoekersruimte voor de gedetineerden werd gebruikt.

Foto van een wandschildering in Interneringskamp Westerbork

Dienstwoningen. Dienstwoningen van het interneringskamp. Interneringskamp Westerbork, 1945. Huis nr. 7.

Dienstwoningen. Dienstwoningen van het interneringskamp. Interneringskamp Westerbork, 1945. Huis nr. 7.

Foto van een dienstwoning in het Interneringskamp Westerbork

Van: Kampcommandant (Buijvoets, J.G.) Aan: Hoofd Bewaring Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1947-03-14 Onderwerp: Geen bezwaar om per trompet een voorsignaal te geven voor het begeven naar de barakken en een signaal ‘Alles stil en lichten uit'&nbsp;

Van: Kampcommandant (Buijvoets, J.G.) Aan: Hoofd Bewaring Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1947-03-14 Onderwerp: Geen bezwaar om per trompet een voorsignaal te geven voor het begeven naar de barakken en een signaal ‘Alles stil en lichten uit'&nbsp;

Aanbeveling van de kampcommandant aan het hoofd Bewaring over het geven van signalen

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-09-06 Onderwerp: het leven in het kamp is van transport naar transport. Er kwamen deze week transporten uit Amsterdam binnen, veel oude van dagen, op volgorde van het alfabet. De stemming in het kamp is die van onzekerheid, op basis van allerlei geruchten. Werner adviseert Stella wanneer haar positie in Amsterdam zwak is ze beter naar Westerbork kan komen. Werner positie in het kamp als oud-ingezetenen lijkt nog vrij zeker. Positie Stella's ouders volgens Werner onzeker. Stella zou hun kunnen helpen voorbereid te zijn op vertrek naar Westerbork, omdat velen het kamp binnenkomen, zonder iets bij zich te hebben; wat er in het kamp gebeurd beïnvloedt duidelijk de stemming, ook die van Werner.&nbsp;

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-09-06 Onderwerp: het leven in het kamp is van transport naar transport. Er kwamen deze week transporten uit Amsterdam binnen, veel oude van dagen, op volgorde van het alfabet. De stemming in het kamp is die van onzekerheid, op basis van allerlei geruchten. Werner adviseert Stella wanneer haar positie in Amsterdam zwak is ze beter naar Westerbork kan komen. Werner positie in het kamp als oud-ingezetenen lijkt nog vrij zeker. Positie Stella's ouders volgens Werner onzeker. Stella zou hun kunnen helpen voorbereid te zijn op vertrek naar Westerbork, omdat velen het kamp binnenkomen, zonder iets bij zich te hebben; wat er in het kamp gebeurd beïnvloedt duidelijk de stemming, ook die van Werner.&nbsp;

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit kamp Westerbork

Van: Leeraar, Emile Aan: Vos, de, P. (oom) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-12-28 Onderwerp: Ontvangst van drie pakketten, Oeseke is trots op haar wantjes en de pap gaat dankzij melk uit het kamp er goed in; Omstandigheden; haar knippen van kind door de omstandigheden in het kamp (preventief, een pagekopje). Het meisje is vrolijk en past zich goed aan aan de omstandigheden. Haar oppas juffrouw is goed over haar te spreken.

Van: Leeraar, Emile Aan: Vos, de, P. (oom) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-12-28 Onderwerp: Ontvangst van drie pakketten, Oeseke is trots op haar wantjes en de pap gaat dankzij melk uit het kamp er goed in; Omstandigheden; haar knippen van kind door de omstandigheden in het kamp (preventief, een pagekopje). Het meisje is vrolijk en past zich goed aan aan de omstandigheden. Haar oppas juffrouw is goed over haar te spreken.

Brief van Emile Leeraar aan P. (Piet) de Vos vanuit kamp Westerbork

Van: Wallega, J Datum: 1943-07-27 Plaats: Westerbork, kamp, barak 62 Onderwerp: littekenbreuken. Zie verklaring hiervoor op de achterkant

Van: Wallega, J Datum: 1943-07-27 Plaats: Westerbork, kamp, barak 62 Onderwerp: littekenbreuken. Zie verklaring hiervoor op de achterkant

Recept voor J. Wallega in kamp Westerbork

Van: Halverstad, Loekie (Louis) Aan: een vriend Plaats: Rouveen Datum: 1942-05-10 Onderwerp: uitgebreide beschrijving van de werk- en woon- en leefomstandigheden in het Joodse werkkamp Conrad. Op 21 juli 1942 wordt hij met een groep van 80 dwangarbeiders naar kamp Westerbork gestuurd.

Van: Halverstad, Loekie (Louis) Aan: een vriend Plaats: Rouveen Datum: 1942-05-10 Onderwerp: uitgebreide beschrijving van de werk- en woon- en leefomstandigheden in het Joodse werkkamp Conrad. Op 21 juli 1942 wordt hij met een groep van 80 dwangarbeiders naar kamp Westerbork gestuurd.

Doris DaphneFranken

Doris Daphne
Franken