In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Springer, Bettie Aan: haar moeder Plaats: onderduikplek Datum: 1944-01-18 Onderwerp: goed aangekomen op haar nieuwe adres; ze vindt het er leuk; er is een piano en een orgel en ze kan al noten lezen; ze heeft hulp bij haar Franse les; ze vraagt of haar koffer gauw komt; vol goede moed; ze hoopt dat de zaak met Dries (haar broer) weer in orde komt…

Van: Springer, Bettie Aan: haar moeder Plaats: onderduikplek Datum: 1944-01-18 Onderwerp: goed aangekomen op haar nieuwe adres; ze vindt het er leuk; er is een piano en een orgel en ze kan al noten lezen; ze heeft hulp bij haar Franse les; ze vraagt of haar koffer gauw komt; vol goede moed; ze hoopt dat de zaak met Dries (haar broer) weer in orde komt…

Brief van Bettie Springer aan haar moeder vanuit haar onderduikplek

Van: de Groot, Louis Aan: de Groot Samuel en zijn vrouw en Hendrik Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-03-23 Onderwerp: heel veel familieleden, waaronder vader, moeder en Stella, tante Martha en Bram zijn dinsdag doorgegaan; Louis kon hun niet langer houden dan 1 week; het afscheid was hartelijk, maar zwaar; ‘Pa heeft een bed in de trein. Hij kan dus rusten, wat ook wel moet, want drie dagen in de trein zitten valt niet me; van ‘ s morgens vijf uur tot 11 uur was Louis bij hun in de trein; Louis heeft hun goed verzorgt met levensmiddelen en drinken; ’Stella is zoals altijd lastig, daar hebben ze tijdens de reis geen plezier aan...hopen op een spoedig terugzien'; Hennij en Louis hebben het de laatste dagen ontzettend druk, dagelijks komen 500 mensen aan; ze hebben 's nachts weinig rust; bericht dat de vader van Hennij (Simon Cossen) uit Amsterdam komt…hij mag blijven, omdat zijn kinderen hier een jaar wonen; met Mau en Martha gaat het goed; hopelijk komt aan de situatie een spoedig einde; dagelijks sterven in het kamp 6 tot 8 personen. Zij worden niet meet begraven maar verast; vooral voor ouderen en baby's is de situatie erg. Zij hebben geen weerstand…

Van: de Groot, Louis Aan: de Groot Samuel en zijn vrouw en Hendrik Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-03-23 Onderwerp: heel veel familieleden, waaronder vader, moeder en Stella, tante Martha en Bram zijn dinsdag doorgegaan; Louis kon hun niet langer houden dan 1 week; het afscheid was hartelijk, maar zwaar; ‘Pa heeft een bed in de trein. Hij kan dus rusten, wat ook wel moet, want drie dagen in de trein zitten valt niet me; van ‘ s morgens vijf uur tot 11 uur was Louis bij hun in de trein; Louis heeft hun goed verzorgt met levensmiddelen en drinken; ’Stella is zoals altijd lastig, daar hebben ze tijdens de reis geen plezier aan...hopen op een spoedig terugzien'; Hennij en Louis hebben het de laatste dagen ontzettend druk, dagelijks komen 500 mensen aan; ze hebben 's nachts weinig rust; bericht dat de vader van Hennij (Simon Cossen) uit Amsterdam komt…hij mag blijven, omdat zijn kinderen hier een jaar wonen; met Mau en Martha gaat het goed; hopelijk komt aan de situatie een spoedig einde; dagelijks sterven in het kamp 6 tot 8 personen. Zij worden niet meet begraven maar verast; vooral voor ouderen en baby's is de situatie erg. Zij hebben geen weerstand…

Brief van Louis de Groot aan het gezin van Samuel de Groot en Hendrik vanuit kamp Westerbork

Naziconcentratiekampen

Kamp Gröditz

Van: Visser-Blits, Elisabeth Aan: de Groot, familie&nbsp; Plaats: uit de trein (poststempel Rolde) Datum: 1943-06-08/09&nbsp; Onderwerp: ‘ we zijn doorgestuurd’; ‘kussen van je vader en je moeder…

Van: Visser-Blits, Elisabeth Aan: de Groot, familie&nbsp; Plaats: uit de trein (poststempel Rolde) Datum: 1943-06-08/09&nbsp; Onderwerp: ‘ we zijn doorgestuurd’; ‘kussen van je vader en je moeder…

Briefkaart van Elisabeth Visser-Blits vanuit de trein gegooid

Van: Dentz, H. S. Aan: Levit, M (broer Dresden-Levit) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-04-10 Onderwerp: ontving schrijven van de Joodse Raad; telefonisch verzoek vanuit kamp Westerbork documenten en inlichtingen te verzenden in verband met afstamming van Judicje Levit; verzonden reeds een request naar kamp Westerbork; vaststellen Arische afstamming Judicje, hier voor is een maand nodig…

Van: Dentz, H. S. Aan: Levit, M (broer Dresden-Levit) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-04-10 Onderwerp: ontving schrijven van de Joodse Raad; telefonisch verzoek vanuit kamp Westerbork documenten en inlichtingen te verzenden in verband met afstamming van Judicje Levit; verzonden reeds een request naar kamp Westerbork; vaststellen Arische afstamming Judicje, hier voor is een maand nodig…

Brief van H.S. Dentz aan M. Levit vanuit Amsterdam

Van: de gemeente Den Haag Aan: van Cleef, Rozette Plaats: Den Haag Datum: 1942-07-16 Onderwerp: aangifte vermissing persoonsbewijs.

Van: de gemeente Den Haag Aan: van Cleef, Rozette Plaats: Den Haag Datum: 1942-07-16 Onderwerp: aangifte vermissing persoonsbewijs.

Verklaring van vermissing van het persoonsbewijs van Rozette van Cleef

Bericht van overlijden Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06 Onderwerp: personen overleden in juni 1943 in kamp Westerbork.

Bericht van overlijden Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06 Onderwerp: personen overleden in juni 1943 in kamp Westerbork.

Bericht van in kamp Westerbork overleden personen in juni 1943

Foto van drie Duits-Joodse vluchtelingen. Plaats: onbekend Datum: onbekend Links: Werner Alperowitz (waarschijnlijk) Midden: Bloch Rechts: Heineman

Foto van drie Duits-Joodse vluchtelingen. Plaats: onbekend Datum: onbekend Links: Werner Alperowitz (waarschijnlijk) Midden: Bloch Rechts: Heineman

Foto van drie Duits-Joodse vluchtelingen

Kampgeld Lager Westerbork Serie CC no. 3971

Kampgeld Lager Westerbork Serie CC no. 3971

Kampgeld Lager Westerbork 100 cent

Lagerbefehl No. 78 Datum: 1944-04-24 Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Werk gedurende de Pinksterdagen

Lagerbefehl No. 78 Datum: 1944-04-24 Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Werk gedurende de Pinksterdagen

Lagerbefehl No. 78

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1942-12-22 Onderwerp: Joodse Raad in Frankrijk en België; pakketten naar het doorgangskamp in Mechelen; voortzetting Joodse ondernemingen; bezoeken in kamp Westerbork; gemengd-gehuwden…

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1942-12-22 Onderwerp: Joodse Raad in Frankrijk en België; pakketten naar het doorgangskamp in Mechelen; voortzetting Joodse ondernemingen; bezoeken in kamp Westerbork; gemengd-gehuwden…

Bulletin nummer 27 van de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag

Van: Bonewit, Hijman (Henk) Aan: Pekel, Hilbert en Tine Plaats: Sappemeer Datum: 1945-09-28 Onderwerp: Treintijden voor de reis van Hoogeveen naar Leeuwarden. I. Jacobs zal contact opnemen over vervolg.&nbsp;

Van: Bonewit, Hijman (Henk) Aan: Pekel, Hilbert en Tine Plaats: Sappemeer Datum: 1945-09-28 Onderwerp: Treintijden voor de reis van Hoogeveen naar Leeuwarden. I. Jacobs zal contact opnemen over vervolg.&nbsp;

Brief van Hijman Bonewit aan familie Pekel vanuit Sappemeer

Van: van Cleef-Hilversum, M. Aan: de Joodse Coördinatiecommissie in Eindhoven Plaats: Den Haag Datum: 1945-06-11 Onderwerp: verzoek om informatie over haar dochter en echtgenoot. Zelf heeft ze de oorlog in onderduik weten te overleven. Ze schrijft over wat ze van hun weet, ook schrijft ze over de twee brieven die Rozette vanuit kamp Westerbork heeft geschreven. De laatste van 27 juli, daarna niets meer van haar gehoord.

Van: van Cleef-Hilversum, M. Aan: de Joodse Coördinatiecommissie in Eindhoven Plaats: Den Haag Datum: 1945-06-11 Onderwerp: verzoek om informatie over haar dochter en echtgenoot. Zelf heeft ze de oorlog in onderduik weten te overleven. Ze schrijft over wat ze van hun weet, ook schrijft ze over de twee brieven die Rozette vanuit kamp Westerbork heeft geschreven. De laatste van 27 juli, daarna niets meer van haar gehoord.

Brief van M. van Cleef-Hilversum aan de Joodse Coördinatiecommissie in Eindhoven

Van: Mr. Teulings, F. Aan: Dr. Vogel, Kurt Plaats: Vught Datum: 1942-04-28 Onderwerp: contact gehad met Slotemaker de Bruine en prof Dr. Kohnstamm die voor de protestants gedoopte Joden dezelfde rol vervullen als ondergetekende voor de Katholieke Joden; verkeerd ingelicht over de grijze kaart; storting geld op een speciale rekening ten bate van Katholieke Joden; inlichtingen gevraagd bij de commissie geldelijk beheer van de Joodse Raad; aan het informeren over de draagwijdte van een machtiging bij het behandelen van de emigratieformulieren…

Van: Mr. Teulings, F. Aan: Dr. Vogel, Kurt Plaats: Vught Datum: 1942-04-28 Onderwerp: contact gehad met Slotemaker de Bruine en prof Dr. Kohnstamm die voor de protestants gedoopte Joden dezelfde rol vervullen als ondergetekende voor de Katholieke Joden; verkeerd ingelicht over de grijze kaart; storting geld op een speciale rekening ten bate van Katholieke Joden; inlichtingen gevraagd bij de commissie geldelijk beheer van de Joodse Raad; aan het informeren over de draagwijdte van een machtiging bij het behandelen van de emigratieformulieren…

Brief van Mr. Frans Teulings aan Kurt Vogel vanuit Vught

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: Simon-Moses, Stella Plaats: Den Haag Datum: 1951-05-05 Onderwerp: over het lot van Ludwig Ferdinand Simon.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: Simon-Moses, Stella Plaats: Den Haag Datum: 1951-05-05 Onderwerp: over het lot van Ludwig Ferdinand Simon.

Brief(afschrift) van het Rode Kruis aan Stella over het lot van haar echtgenoot Ludwig Simon

Aan de Diepswal nummer 19 in Scheemda was de slagerij van David Bamberg. Hij woonde daar met zijn vrouw Carolina en hun kinderen Anna, Louisa en Izaäk. Meestal ging David op maandag bij de aanzienlijke burgers langs om de bestelling op te nemen. Vrijdags werd alles bezorgd. Een slager aan de deur werd namelijk als zeer sjiek ervaren. Op zaterdag bleef de slagerij open. De kinderen, die naar de openbare school in de Torenstraat gingen, kregen thuis eens in de week Hebreeuwse les door een Joodse leraar. Op 1 oktober 1941 mochten de joodse kinderen niet meer naar een openbare school en niet veel later moest David zijn slagerij sluiten. Het gezin Bamberg overwoog te gaan onderduiken, maar ze konden als gezin geen geschikte plek vinden. Alleen voor de blonde Louisa, die er niet echt joods uitzag, was dat geen probleem. Maar ze wilde niet van haar familie worden gescheiden. Toen deportatie dreigde heeft de familie geld en goederen bij kennissen in bewaring gegeven, hier zaten onder andere foto's van de familie bij die in de zomer van 1942 werden genomen.&nbsp; Op 15 augustus 1942 kreeg vader David een oproep zich te melden voor de 'Arbeitseinsatz'. Vier dagen later zou hij onder politiebegeleiding naar het station van Scheemda gebracht worden voor transport naar kamp Westerbork. Maar om onbekende redenen is David die ochtend niet op het station verschenen. Op 11 november 1942 kreeg de familie te horen dat ze diezelfde avond naar kamp Westerbork zouden vertrekken. Ze kregen de gelegenheid om kleren, levensmiddelen en persoonlijke bezittingen bij elkaar te zoeken. Louisa mocht nog even naar de kruidenierswinkel van Kraster om wat levensmiddelen te kopen en afscheid te nemen. Ze vertrok hier met de woorden 'Het is niet erg dat we daar moeten werken, als we maar weer terugkomen…'. Laat in de avond is het gezin Bamberg met de bodewagen van de familie Wol naar Winschoten gebracht.&nbsp; Die avond werden ook de andere joodse gezinnen van huis gehaald. Via het gymnastieklokaal aan de Engelse weg in Winschoten en de losplaats van de NS aan de Emmastraat, werden ze de volgende dag per trein naar kamp Westerbork gebracht. Hiervandaan zijn ze op 16 februari 1943 naar Auschwitz gedeporteerd. David, Carolina, Anna en Louisa zijn direct na aankomst om het leven gebracht. Izaäk werd tewerkgesteld. Slechts een paar dagen voor de bevrijding van Auschwitz is hij overleden.

Repatriëringskaart van Ronald Waterman Plaats: Theresienstadt Datum: 1945-06-06

Repatriëringskaart van Ronald Waterman Plaats: Theresienstadt Datum: 1945-06-06

Repatriëringskaart van Ronald Waterman in Theresienstadt

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels van barak 5 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak.

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels van barak 5 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak.

Plattegrond met riolering en gevels van barak 5 in het woonoord Schattenberg

Van: Cohen, I. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-05-22 Rapport over een bezoek aan Assen om aan voedsel voor het Interneringskamp Westerbork te kunnen komen.

Van: Cohen, I. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-05-22 Rapport over een bezoek aan Assen om aan voedsel voor het Interneringskamp Westerbork te kunnen komen.

Rapport van J. Cohen over het verkrijgen van voedsel voor Interneringskamp Westerbork

Foto van Walter Suskind met zijn dochter Yvonne.

Foto van Walter Suskind met zijn dochter Yvonne.

Foto van Walter Suskind met zijn dochter Yvonne

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Afdeling Joodsche Centrale Beroepsopleiding Aan: wie het betreft Plaats: Amsterdam/Den Bosch Datum: 1942-05 Onderwerp: mogelijkheid voor beroepsopleidingen, ook in Den Bosch is er belangstelling: timmeren/meubelmaker; stoffeerder/behanger; elektrotechniek; horlogemaker…

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Afdeling Joodsche Centrale Beroepsopleiding Aan: wie het betreft Plaats: Amsterdam/Den Bosch Datum: 1942-05 Onderwerp: mogelijkheid voor beroepsopleidingen, ook in Den Bosch is er belangstelling: timmeren/meubelmaker; stoffeerder/behanger; elektrotechniek; horlogemaker…

Mededeling van de Joodse Raad voor Amsterdam over de mogelijkheid van beroepsopleidingen

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944

Foto van een still uit de Westerborkfilm

Overzicht van toewijzing rantsoenen Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945

Overzicht van toewijzing rantsoenen Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945

JakobFrank

Jakob
Frank