In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Brief&nbsp; Van: Neumann, Hanni&nbsp; Aan: dhr. Hendriks te Warnsveld&nbsp; Plaats: Vught, kamp, bara 32 A Datum: 1943-06-16 Onderwerp: met het verzoek haar een pakket levensmiddelen toe te sturen. Ze mogen alle vier een pakket per week per persoon ontvangen.

Brief&nbsp; Van: Neumann, Hanni&nbsp; Aan: dhr. Hendriks te Warnsveld&nbsp; Plaats: Vught, kamp, bara 32 A Datum: 1943-06-16 Onderwerp: met het verzoek haar een pakket levensmiddelen toe te sturen. Ze mogen alle vier een pakket per week per persoon ontvangen.

Brief van Hanni Neumann aan de heer Hendriks vanuit kamp Vught

Van: Roozendaal, Alfred Aan: Cantor, Maurits en Jetti&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-20 Onderwerp: de (potlood) tekening is een onderdeel van een cadeau van het echtpaar Cantor aan het echtpaar Schlesinger op 21-07-1943. Naast de barakken zijn ook de paden, een lichtmast, de tuinen en een bewegwijzering te zien.

Van: Roozendaal, Alfred Aan: Cantor, Maurits en Jetti&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-20 Onderwerp: de (potlood) tekening is een onderdeel van een cadeau van het echtpaar Cantor aan het echtpaar Schlesinger op 21-07-1943. Naast de barakken zijn ook de paden, een lichtmast, de tuinen en een bewegwijzering te zien.

Tekening van Alfred Roozendaal van de barakken 15 en 18 in kamp Westerbork

Van: Roozendaal, Alfred Aan: Cantor, Maurits en Jetti&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-02-28 Onderwerp: de tekening is een onderdeel van een cadeau van het echtpaar Cantor aan het echtpaar Schlesinger op 21-07-1943. Op de tekening (potlood) gaat het om het gebruik van de kachel in een grote woonbarak voor het koken met alle gevolgen van dien (ruzie). Op de achterkant van deze tekening is later dat jaar een tekening van de barakken 15 en 18 gemaakt als onderdeel van een cadeau/relatiegeschenk. het gevolg hiervan was, dat deze tekening tot 2008 onzichtbaar is geweest.

Van: Roozendaal, Alfred Aan: Cantor, Maurits en Jetti&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-02-28 Onderwerp: de tekening is een onderdeel van een cadeau van het echtpaar Cantor aan het echtpaar Schlesinger op 21-07-1943. Op de tekening (potlood) gaat het om het gebruik van de kachel in een grote woonbarak voor het koken met alle gevolgen van dien (ruzie). Op de achterkant van deze tekening is later dat jaar een tekening van de barakken 15 en 18 gemaakt als onderdeel van een cadeau/relatiegeschenk. het gevolg hiervan was, dat deze tekening tot 2008 onzichtbaar is geweest.

Tekening van Alfred Roozendaal van een tafereel bij een kachel in een grote woonbarak in kamp Westerbork

Paarsblauw schrift met op het etiket (2358-01) Dagboek Westerbork, van 1942-09-04 tot en met 1943-09-14 Met potlood geschreven + getypte aanvulling (2358-02) Van 1944-01-01 t/m 1946-09-09 5 blz. Zie voor getypte versie: 2136-1

Paarsblauw schrift met op het etiket (2358-01) Dagboek Westerbork, van 1942-09-04 tot en met 1943-09-14 Met potlood geschreven + getypte aanvulling (2358-02) Van 1944-01-01 t/m 1946-09-09 5 blz. Zie voor getypte versie: 2136-1

Dagboek van Aad van As over kamp Westerbork 1942-1943

Titelblad Titelblad van:' Die Buhne Lager Westerbork spielt unter der leitung von Max Ehrlich: Humor und Melodie'. Kamp Westerbork, 1943-09-27 Betreft foto van het boek 'Humor und Melodie' (Cabaret). Het boek bestaat uit een serie foto's, waarvan de tekst geschreven is door Max Ehrlich; de foto's gemaakt zijn door Werner Rudolf Breslauer en de tekeningen gemaakt zijn door Leo Kok en Hans Margules.

Titelblad Titelblad van:' Die Buhne Lager Westerbork spielt unter der leitung von Max Ehrlich: Humor und Melodie'. Kamp Westerbork, 1943-09-27 Betreft foto van het boek 'Humor und Melodie' (Cabaret). Het boek bestaat uit een serie foto's, waarvan de tekst geschreven is door Max Ehrlich; de foto's gemaakt zijn door Werner Rudolf Breslauer en de tekeningen gemaakt zijn door Leo Kok en Hans Margules.

Titelblad van het revueboek Humor und Melodie

Van: Stibbe-de Jong, L.B.&nbsp; Aan: Kruyff, A.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-02-17&nbsp; Onderwerp: Barnevelders; Sperre; Pakketten; Omstandigheden. Moeder is vooral opgelucht nu ze (de schrijfster, haar echtgenoot, moeder en zus) door de commandant op de Barneveld-lijst zijn geplaatst dankzij hun inzet voor het kamp. Zus Loes is ziek geweest.

Van: Stibbe-de Jong, L.B.&nbsp; Aan: Kruyff, A.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-02-17&nbsp; Onderwerp: Barnevelders; Sperre; Pakketten; Omstandigheden. Moeder is vooral opgelucht nu ze (de schrijfster, haar echtgenoot, moeder en zus) door de commandant op de Barneveld-lijst zijn geplaatst dankzij hun inzet voor het kamp. Zus Loes is ziek geweest.

Brief van Lize Bertha Stibbe-de Jong aan A. Kruyff vanuit kamp Westerbork

Van: van de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag (H. Edersheim) Aan: de Voorlichtingsbureaus in Den Haag, Rijswijk, Scheveningen en Voorburg Plaats: Den Haag Datum: 1942-09-16 Onderwerp: opgeven medewerkers (en gezinsgegevens) werkzaam bij de verschillende Voorlichtingsbureaus en voor de Joodse Raad in Den Haag…

Van: van de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag (H. Edersheim) Aan: de Voorlichtingsbureaus in Den Haag, Rijswijk, Scheveningen en Voorburg Plaats: Den Haag Datum: 1942-09-16 Onderwerp: opgeven medewerkers (en gezinsgegevens) werkzaam bij de verschillende Voorlichtingsbureaus en voor de Joodse Raad in Den Haag…

Brief van de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag

Mededeling&nbsp; Datum: 1945-04-12 Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Overdragen van het kamp, onder bescherming van het Internationale Rode Kruis. Vanaf heden heet het kamp ‘Austausch - Internierungslager’. De commandant heeft het kamp verlaten.&nbsp; Ondertekend door Kurt Schlesinger

Mededeling&nbsp; Datum: 1945-04-12 Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Overdragen van het kamp, onder bescherming van het Internationale Rode Kruis. Vanaf heden heet het kamp ‘Austausch - Internierungslager’. De commandant heeft het kamp verlaten.&nbsp; Ondertekend door Kurt Schlesinger

Mededeling betreffende overdracht kamp Westerbork

Mededeling Datum: 1945-04-12 Dienstbereiche; kamporde; arbeidstijden

Mededeling Datum: 1945-04-12 Dienstbereiche; kamporde; arbeidstijden

Mededeling betreffende Dienstbereiche

Van: Cantor, Maurits en Jettie Aan: Schlesinger, echtpaar Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-21 Onderwerp: achterkant voor het kunnen ophangen van een tekening van Alfred Roozendaal van de barakken 15 en 18. Op het stuk karton, oorspronkelijk een onderdeel van een margarinedoos, staat op de achterkant geschreven: Herrn &amp; Frau Schlesingern ‘ Erinnerung an Lager Westerbork’, Ihre dankbaren Maurits en Jetti Cantor, 21/7/1943.

Van: Cantor, Maurits en Jettie Aan: Schlesinger, echtpaar Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-21 Onderwerp: achterkant voor het kunnen ophangen van een tekening van Alfred Roozendaal van de barakken 15 en 18. Op het stuk karton, oorspronkelijk een onderdeel van een margarinedoos, staat op de achterkant geschreven: Herrn &amp; Frau Schlesingern ‘ Erinnerung an Lager Westerbork’, Ihre dankbaren Maurits en Jetti Cantor, 21/7/1943.

Verklaring bij een tekening dat als cadeau aan het echtpaar Schlesinger is gegeven

De Westerborker Nieuws uit het kamp Westerbork 1945-04-17 No. 1&nbsp; Inhoud: mededeling Luitenant-Kolonel A.H. Stok, Militair Gezag; &nbsp;kampleiding, adviserende rol door: Speijer, de Jong, Schiff, Schlesinger en van Witsen; kampbevolking, inwoners van Drenthe kunnen zich melden in barak 32; katholieke en protestantse Joden dienen zich te melden in barak 32; watervoorziening is beperkt; opening post- kantoor (barak 32), kantine, barak 9; opgave van juiste naam; oorlogsoverzicht; signaal voor het begin van de dag; afgifte goederen uit de garage en magazijnen; N.M.A.; sport, aanmelden bij Mouw (Bridge) en Askanas (voetbal en handbal).

De Westerborker Nieuws uit het kamp Westerbork 1945-04-17 No. 1&nbsp; Inhoud: mededeling Luitenant-Kolonel A.H. Stok, Militair Gezag; &nbsp;kampleiding, adviserende rol door: Speijer, de Jong, Schiff, Schlesinger en van Witsen; kampbevolking, inwoners van Drenthe kunnen zich melden in barak 32; katholieke en protestantse Joden dienen zich te melden in barak 32; watervoorziening is beperkt; opening post- kantoor (barak 32), kantine, barak 9; opgave van juiste naam; oorlogsoverzicht; signaal voor het begin van de dag; afgifte goederen uit de garage en magazijnen; N.M.A.; sport, aanmelden bij Mouw (Bridge) en Askanas (voetbal en handbal).

De Westerborker nummer 1 van 17 april 1945

Cabaret.&nbsp; Cabaret Bunter Abend Kamp Westerbork, schouwburg, barak 9 Datum: 1944-03 Twee mannen en een knielende vrouw op het toneel (Liesl Frank?) Scene uit Bunter Abend

Cabaret.&nbsp; Cabaret Bunter Abend Kamp Westerbork, schouwburg, barak 9 Datum: 1944-03 Twee mannen en een knielende vrouw op het toneel (Liesl Frank?) Scene uit Bunter Abend

Een scene uit de revue 'Bunter Abend'

Barakken in het kamp Westerbork&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-1944 De schoorsteen van het ketelhuis steekt uit boven een van de daken. De foto is gemaakt achter de zogenaamde vijftiger barakken.

Barakken in het kamp Westerbork&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-1944 De schoorsteen van het ketelhuis steekt uit boven een van de daken. De foto is gemaakt achter de zogenaamde vijftiger barakken.

Zicht op woonbarakken in kamp Westerbork

Westerbork, 12 april 1945&nbsp; Door A. van As jr., die is gevraagd de leiding van het kamp op zich te nemen Betreft wijziging Dienstbereiche, de dienstleiders; werktijden; kamporde en het aanstellen van vertrouwensmannen die samen met Van As de kampleiding zullen vormen. De kampleiding heeft zijn kantoor in barak 33.

Westerbork, 12 april 1945&nbsp; Door A. van As jr., die is gevraagd de leiding van het kamp op zich te nemen Betreft wijziging Dienstbereiche, de dienstleiders; werktijden; kamporde en het aanstellen van vertrouwensmannen die samen met Van As de kampleiding zullen vormen. De kampleiding heeft zijn kantoor in barak 33.

Lagerbefehl van 12 april 1945

Van: Hilversum-Querido Aan: Querido, Abraham Plaats: Vught, kamp Datum: 1943-07-06 Onderwerp: over pogingen te ontkomen aan deprotatie vanuit de Hollandsche Schouwburg; transport naar Vught, een vak nodig; kon geen uitweg uit de Schouwburg vinden; over kamp Vught, het eten, afzijdigheid en af en toe een dienst; de eerste week in Vught hoorde zij dat haar vader er niet meer was; over opstaan, appel, dagindeling en behandeling; over transporten; over ruilhandel en organiseren van voedsel; werken in het ziekenhuis en afspraak bij nieuwe barakken die worden gebouwd; mannenbezoek op de zondag; naaisters gesperd…

Van: Hilversum-Querido Aan: Querido, Abraham Plaats: Vught, kamp Datum: 1943-07-06 Onderwerp: over pogingen te ontkomen aan deprotatie vanuit de Hollandsche Schouwburg; transport naar Vught, een vak nodig; kon geen uitweg uit de Schouwburg vinden; over kamp Vught, het eten, afzijdigheid en af en toe een dienst; de eerste week in Vught hoorde zij dat haar vader er niet meer was; over opstaan, appel, dagindeling en behandeling; over transporten; over ruilhandel en organiseren van voedsel; werken in het ziekenhuis en afspraak bij nieuwe barakken die worden gebouwd; mannenbezoek op de zondag; naaisters gesperd…

Brief van Sara Hilversum-Querido aan haar broer Abraham vanuit kamp Vught

Van: Grüneberg-Berg, Helena Aan: de Mulder, Piet Plaats: (waarschijnlijk vanuit de trein gegooid of aan iemand meegegeven) Datum: 1943-03 Onderwerp: de schrijfster schrijft dat ze op weg moet naar Polen. (In feite zal ze eerst nog kamp Westerbork aandoen). Ze hoopt dat haar echtgenoot Bernard en Moup (Mozes) er ook bij zullen zijn; Ze vraagt de familie goed voor haar zoontje René te zorgen ('neem hem bij je of breng hem naar Dieks'), stuur hem niet naar kamp Vught of de Crèche (is ook niet safe).

Van: Grüneberg-Berg, Helena Aan: de Mulder, Piet Plaats: (waarschijnlijk vanuit de trein gegooid of aan iemand meegegeven) Datum: 1943-03 Onderwerp: de schrijfster schrijft dat ze op weg moet naar Polen. (In feite zal ze eerst nog kamp Westerbork aandoen). Ze hoopt dat haar echtgenoot Bernard en Moup (Mozes) er ook bij zullen zijn; Ze vraagt de familie goed voor haar zoontje René te zorgen ('neem hem bij je of breng hem naar Dieks'), stuur hem niet naar kamp Vught of de Crèche (is ook niet safe).

Briefkaart van Helena Grüneberg-Berg aan familie (P. de Mulder)

Man.&nbsp; Max Ehrlich gefotografeerd in revuekostuum waarop staat KH (Krankenhaus), Barak 36, FK (Fliegende Kolonne), OD (Ordedienst) 13.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943-09-27. Betreft foto van het boek 'Humor und Melodie' (Cabaret).

Man.&nbsp; Max Ehrlich gefotografeerd in revuekostuum waarop staat KH (Krankenhaus), Barak 36, FK (Fliegende Kolonne), OD (Ordedienst) 13.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943-09-27. Betreft foto van het boek 'Humor und Melodie' (Cabaret).

Max Ehrlich in een revuekostuum van het cabaretprogramma Humor und Melodie

Van: Directie Rijksdienst&nbsp; Aan: Houtvester Assen&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1952-07-31/1952-11-12 Onderwerp: bestemming barak, overdracht stenen gebouw (waterpompgebouw) van het Heidelager. De (waterzuivering) voorzieningsinstallatie is nog aanwezig. Als dit verwijderd is en in Zwolle is opgeslagen kan er verder worden gesproken. De ontmanteling van de inventaris van het gebouwtje is in november 1952 voltooid. Verdere stappen kunnen worden genomen.

Van: Directie Rijksdienst&nbsp; Aan: Houtvester Assen&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1952-07-31/1952-11-12 Onderwerp: bestemming barak, overdracht stenen gebouw (waterpompgebouw) van het Heidelager. De (waterzuivering) voorzieningsinstallatie is nog aanwezig. Als dit verwijderd is en in Zwolle is opgeslagen kan er verder worden gesproken. De ontmanteling van de inventaris van het gebouwtje is in november 1952 voltooid. Verdere stappen kunnen worden genomen.

AnnaErwteman-Scheermes

Anna
Erwteman-Scheermes