In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Westerbork, kamp en Secretariaat Westerbork, Lijnbaansgracht Aan: de Joodse Raad voor Amsterdam, Afdeling Kampen Plaats: Westerbork, kamp/Amsterdam Datum: 1943-05/06 Onderwerp: lijst met urnen die vanuit kamp Westerbork naar Amsterdam verstuurd zullen worden.

Van: Westerbork, kamp en Secretariaat Westerbork, Lijnbaansgracht Aan: de Joodse Raad voor Amsterdam, Afdeling Kampen Plaats: Westerbork, kamp/Amsterdam Datum: 1943-05/06 Onderwerp: lijst met urnen die vanuit kamp Westerbork naar Amsterdam verstuurd zullen worden.

Lijst voor urnen van in kamp Westerbork gecremeerde personen die naar Amsterdam worden gestuurd

Brieven Van: Culp, Klara en Richard Aan: zuster Kuiper Aantal briefkaarten in kamp Westerbork geschreven in de periode april/mei 1943. Rode Kruis brief Brief en enveloppe in kamp Westerbork geschreven Het gaat om de ouders Hans Culp (van den Broeke), die in 1944 als onbekend kind in kamp Westerbork terecht komt en de oorlog zal overleven. In de jaren negentig neemt hij het initiatief tot het opsporen van de groep onbekende kinderen.

Brieven Van: Culp, Klara en Richard Aan: zuster Kuiper Aantal briefkaarten in kamp Westerbork geschreven in de periode april/mei 1943. Rode Kruis brief Brief en enveloppe in kamp Westerbork geschreven Het gaat om de ouders Hans Culp (van den Broeke), die in 1944 als onbekend kind in kamp Westerbork terecht komt en de oorlog zal overleven. In de jaren negentig neemt hij het initiatief tot het opsporen van de groep onbekende kinderen.

Briefkaart(en) en een brief van Klara en Richard Culp

Van: Rambonnet, F.L. Aan: Secretaris-Generaal Departement van Justitie Plaats: 's-Gravenhage Datum: 1942-08-29 Onderwerp: Overname van het Vreemdelingenkamp te Westerbork; kosten wasserij; personeelskosten.

Van: Rambonnet, F.L. Aan: Secretaris-Generaal Departement van Justitie Plaats: 's-Gravenhage Datum: 1942-08-29 Onderwerp: Overname van het Vreemdelingenkamp te Westerbork; kosten wasserij; personeelskosten.

Brief van F.L. Rambonnet aan de Secretaris-Generaal Departement van Justitie

Van: Poppers, M.M.&nbsp; Aan: Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1972-07-26&nbsp; Onderwerp: opmerkingen over (on)bereikbaarheid (vanwege de Radiosterrenwacht) en de bewegwijzering naar het herinneringsteken (Nationaal Monument).

Van: Poppers, M.M.&nbsp; Aan: Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1972-07-26&nbsp; Onderwerp: opmerkingen over (on)bereikbaarheid (vanwege de Radiosterrenwacht) en de bewegwijzering naar het herinneringsteken (Nationaal Monument).

Brief van M.M. Poppers aan Staatsbosbeheer

Bewarings- en Verblijfskampen

Bewarings- en Verblijfskamp Fort de Bilt

Van: Simmeren, Zoesman Aan: familie in Groningen Datum: 1942-10 (vrijdag) Plaats: Westerbork, kamp, barak 64 Onderwerp: er is weer een transport vertrokken. De schrijver is voorlopig vrijgesteld, maar vraagt zich af voor hoelang. De transportnacht is een droevig schouwspel in het donker. Zoesman vraagt om spullen uit zijn oude huis. Zij kleren kunnen door andere familieleden gebruikt worden. Zijn zoon Hartog probeert via de Joodse Raad in het kamp dit te regelen. Midden in de nacht werden de mannen gewekt. Ze moesten met bagage en al naar barak 64 B. Er waren andere barakken die werden leeggehaald. De bewoners ervan moesten de hele nacht buiten wachten op een nieuwe slaapplek…De schrijver heeft weinig eetlust. Zijn vrouw Saartje eet helemaal niet. Al gaat het naar omstandigheden goed met haar… &nbsp;

Van: Simmeren, Zoesman Aan: familie in Groningen Datum: 1942-10 (vrijdag) Plaats: Westerbork, kamp, barak 64 Onderwerp: er is weer een transport vertrokken. De schrijver is voorlopig vrijgesteld, maar vraagt zich af voor hoelang. De transportnacht is een droevig schouwspel in het donker. Zoesman vraagt om spullen uit zijn oude huis. Zij kleren kunnen door andere familieleden gebruikt worden. Zijn zoon Hartog probeert via de Joodse Raad in het kamp dit te regelen. Midden in de nacht werden de mannen gewekt. Ze moesten met bagage en al naar barak 64 B. Er waren andere barakken die werden leeggehaald. De bewoners ervan moesten de hele nacht buiten wachten op een nieuwe slaapplek…De schrijver heeft weinig eetlust. Zijn vrouw Saartje eet helemaal niet. Al gaat het naar omstandigheden goed met haar… &nbsp;

Brief van Zoesman Simmeren aan familieleden vanuit kamp Westerbork

Stand der Ruckstandskartei. Am 31 dezember 1943 Ubersicht der Entlassungen 15 juli 1942 - 31 dezember 1943

Stand der Ruckstandskartei. Am 31 dezember 1943 Ubersicht der Entlassungen 15 juli 1942 - 31 dezember 1943

Statistiek

RSHA

Zenstralstelle für Judische Auswanderung

Brochure ‘Landverraders’ Geschreven door: Max Blokzijl

Brochure ‘Landverraders’ Geschreven door: Max Blokzijl

Brochure 'Landverraders' door Max Blokzijl

Sonder-Ausweis Fried-Schmulewitz, Lotte, 29-4-11, B11 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: Bauernhof arbeiten zu verrichten. Gültig bis: Auf Weiteres Bijz.: geldig voor 3 personen. Op het ausweis staat vermeld 'und zwei Kinder'.

Sonder-Ausweis Fried-Schmulewitz, Lotte, 29-4-11, B11 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: Bauernhof arbeiten zu verrichten. Gültig bis: Auf Weiteres Bijz.: geldig voor 3 personen. Op het ausweis staat vermeld 'und zwei Kinder'.

Sonderausweis van Lotte Fried-Schmulewitz

Van: Hoorn, van, H. Aan: Medema, fam. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01-10 Onderwerp: vraag om kleding te wassen, beschrijving situatie, oom Simon is opgepakt.

Van: Hoorn, van, H. Aan: Medema, fam. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01-10 Onderwerp: vraag om kleding te wassen, beschrijving situatie, oom Simon is opgepakt.

Brief van Henriette van Hoorn aan familie Medema vanuit kamp Westerbork

Foto van dwangarbeiders in een barak in het Joods werkkamp Conrad tijdens het schrijven van brieven Plaats: Conrad, Joods werkkamp Datum: 1942-06 Onderwerp: ‘ In de barak, juni 1942, Vlijtweg’; tijd om brieven te schrijven…; rechts Salomon van Cleef.

Foto van dwangarbeiders in een barak in het Joods werkkamp Conrad tijdens het schrijven van brieven Plaats: Conrad, Joods werkkamp Datum: 1942-06 Onderwerp: ‘ In de barak, juni 1942, Vlijtweg’; tijd om brieven te schrijven…; rechts Salomon van Cleef.

Foto van dwangarbeiders in een barak in het Joods werkkamp Conrad tijdens het schrijven van brieven

Vrijstellingen van deportatie vanuit kamp Westerbork

Weinreb vrijstelling

Van: Brilleslijper, H. Aan: Wildschut, familie Plaats: Amsterdam, Huis van Bewaring Datum: 1944-05

Van: Brilleslijper, H. Aan: Wildschut, familie Plaats: Amsterdam, Huis van Bewaring Datum: 1944-05

Enveloppe beschreven door H. Brilleslijper en gericht aan de familie Wildschut vanuit het Huis van Bewaring in Amsterdam

Van: onbekend Aan: Bamberger, Louis Plaats: Amsterdam Datum: 1943-04 Onderwerp: het pakketje wordt naar Den Bosch gestuurd, terwijl Louis Bamberger zich in kamp Vught bevindt.

Van: onbekend Aan: Bamberger, Louis Plaats: Amsterdam Datum: 1943-04 Onderwerp: het pakketje wordt naar Den Bosch gestuurd, terwijl Louis Bamberger zich in kamp Vught bevindt.

Bewijs van verzending van een pakketje aan Louis Bamberger in kamp Vught

Ausweiskarte Van: Vles, Henri Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-04 (binnenkomst)

Ausweiskarte Van: Vles, Henri Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-04 (binnenkomst)

Ausweiskarte van Henri Vles

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 13-05-1943 Nr. 252 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Tertaas, Mozes geb. 02-02-13 overleden te Westerbork op 03-05-1943 op: 06-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 13-05-1943 Nr. 252 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Tertaas, Mozes geb. 02-02-13 overleden te Westerbork op 03-05-1943 op: 06-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Mozes Tertaas

Van: Moeder, Bets Aan: Hamburg, Flora Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-29 Onderwerp: afscheidsbrief. Over een uur gaan ze weg.

Van: Moeder, Bets Aan: Hamburg, Flora Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-29 Onderwerp: afscheidsbrief. Over een uur gaan ze weg.

Brief van moeder en Bets aan Flora Hamburg vanuit kamp Westerbork

Dienstbereiche

Dienstbereich Frauendienst

Van: Gewestelijke Rundveecentrale Groningen Aan: Sleutelberg, Meijer Plaats: Groningen Datum: 1934-01-31 Onderwerp: toelating van Meijer Sleutelberg als erkend handelaar in vee.

Van: Gewestelijke Rundveecentrale Groningen Aan: Sleutelberg, Meijer Plaats: Groningen Datum: 1934-01-31 Onderwerp: toelating van Meijer Sleutelberg als erkend handelaar in vee.

Bewijs van toelating van Meijer Sleutelberg als erkend handelaar in vee

Groeten aan Jet, Bram en familie Daaronder een aantekening (…) laatste woorden John.&nbsp;

Groeten aan Jet, Bram en familie Daaronder een aantekening (…) laatste woorden John.&nbsp;

Brief met de eerste woorden: 'Op verzoek geen antwoord, ...'

Van: Max&nbsp; Aan: Gelder, van, S.&nbsp; Plaats: Datum: 1942-09-23&nbsp; Onderwerp: afscheidsbrief, uit de trein gegooid

Van: Max&nbsp; Aan: Gelder, van, S.&nbsp; Plaats: Datum: 1942-09-23&nbsp; Onderwerp: afscheidsbrief, uit de trein gegooid

Briefkaart van Max aan S. van Gelder vanuit de trein gegooid

Foto is gemaakt door Breslauer, Werner, Rudolf Portretfoto van A. K. Gemmeker.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-1944

Foto is gemaakt door Breslauer, Werner, Rudolf Portretfoto van A. K. Gemmeker.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-1944

Foto van kampcommandant A.K. Gemmeker in burgerkleding

Reisvergunning&nbsp; Betreft een vergunning om Meijer Stad, die zwaar ziek uit Buchenwald is teruggekomen, te kunnen bezoeken.

Reisvergunning&nbsp; Betreft een vergunning om Meijer Stad, die zwaar ziek uit Buchenwald is teruggekomen, te kunnen bezoeken.

Vergunning om Meijer Stad te kunnen bezoeken

Izaäk Cohen heeft na het overlijden van zijn vrouw in 1928 zijn achternaam laten wijzigen. Bij Koninklijk Besluit van 9 november 1929 werd zijn geslachtsnaam officieel Cohen Bendiks.&nbsp;

Van: Levie, P.J. Aan: Cohen-de Haaff, echtpaar Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-22 Onderwerp: pakket ontvangen

Van: Levie, P.J. Aan: Cohen-de Haaff, echtpaar Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-22 Onderwerp: pakket ontvangen

Mozesvan Emden

Mozes
van Emden