In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Van: Jaap&nbsp; Aan: vrienden Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-05-18&nbsp; Onderwerp: het is 12 uur in de nacht. Menachem zit niet meer in de strafbarak, maar in een andere barak. Met z'n drieën wachten ze op vertrek. Ter wille van de gerechtigheid mogen we niet zwijgen, nooit zwijgen. Heinz is twee dagen geleden in kamp Westerbork terecht gekomen. Menachem en Mirjam hadden niet verwacht hem nog levend te zien. Ook is het wonderlijk dat Mirjam en Menachem samen in Westerbork zijn terecht gekomen en ook samen zullen blijven. Menachem denk de volgende avond weer bij zijn ouders, zusjes en broer te zijn. Westerbork is meegevallen, maar je wordt er mesjogge; Hij is een week in de strafbarakken van kamp Westerbork geweest; Palestina-certificaten, neem geen enkel risico hiervoor. Er gaan ook mensen naar Auschwitz. In de gevangenis staat in de muren gekrast : ‘Houdt moed. Bid veel’.

Van: Jaap&nbsp; Aan: vrienden Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-05-18&nbsp; Onderwerp: het is 12 uur in de nacht. Menachem zit niet meer in de strafbarak, maar in een andere barak. Met z'n drieën wachten ze op vertrek. Ter wille van de gerechtigheid mogen we niet zwijgen, nooit zwijgen. Heinz is twee dagen geleden in kamp Westerbork terecht gekomen. Menachem en Mirjam hadden niet verwacht hem nog levend te zien. Ook is het wonderlijk dat Mirjam en Menachem samen in Westerbork zijn terecht gekomen en ook samen zullen blijven. Menachem denk de volgende avond weer bij zijn ouders, zusjes en broer te zijn. Westerbork is meegevallen, maar je wordt er mesjogge; Hij is een week in de strafbarakken van kamp Westerbork geweest; Palestina-certificaten, neem geen enkel risico hiervoor. Er gaan ook mensen naar Auschwitz. In de gevangenis staat in de muren gekrast : ‘Houdt moed. Bid veel’.

Brief van Menachem Pinkhof aan vrienden vanuit kamp Westerbork

Van: Pinkhof, Menachem Aan: lieve vrienden,&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp,&nbsp; Datum: 1944/05 Onderwerp:&nbsp;arrestatie en zwaar verhoor, strategie tijdens het verhoor; Haaren en Huis van bewaring in Den Bosch. De brief is illegaal verzonden.&nbsp;

Van: Pinkhof, Menachem Aan: lieve vrienden,&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp,&nbsp; Datum: 1944/05 Onderwerp:&nbsp;arrestatie en zwaar verhoor, strategie tijdens het verhoor; Haaren en Huis van bewaring in Den Bosch. De brief is illegaal verzonden.&nbsp;

Brief van Menachem Pinkhof aan zijn vrienden vanuit kamp Westerbork

Van: Pinkhof, Menachem Aan: lieve vrienden,&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp,&nbsp; Datum: 1944/05 Onderwerp:&nbsp;arrestatie en zwaar verhoor, strategie tijdens het verhoor; Haaren en Huis van bewaring in Den Bosch. De brief is illegaal verzonden.&nbsp; Zie handgeschreven versie 3591-51

Van: Pinkhof, Menachem Aan: lieve vrienden,&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp,&nbsp; Datum: 1944/05 Onderwerp:&nbsp;arrestatie en zwaar verhoor, strategie tijdens het verhoor; Haaren en Huis van bewaring in Den Bosch. De brief is illegaal verzonden.&nbsp; Zie handgeschreven versie 3591-51

Van: Menachem (Pinkhof) en Mirjam Waterman Aan: Barend Waterman) Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-05-18&nbsp; Onderwerp: beschrijving situatie; van Todtmann de bevestiging gekregen dat ze uit de strafbarak zullen worden ontslagen en dat ze niet met het transport van 19 mei mee zullen gaan. Echter Fischer, Aus der Fünten en Slottke zijn in het kamp. Er kan nu van alles worden verwacht. Alle Diamant joden (120.000 stempels) zullen naar Celle (Bergen-Belsen) gaan.&nbsp; Afzenderadres is zuster E. Beerenborg, barak 1.

Van: Menachem (Pinkhof) en Mirjam Waterman Aan: Barend Waterman) Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-05-18&nbsp; Onderwerp: beschrijving situatie; van Todtmann de bevestiging gekregen dat ze uit de strafbarak zullen worden ontslagen en dat ze niet met het transport van 19 mei mee zullen gaan. Echter Fischer, Aus der Fünten en Slottke zijn in het kamp. Er kan nu van alles worden verwacht. Alle Diamant joden (120.000 stempels) zullen naar Celle (Bergen-Belsen) gaan.&nbsp; Afzenderadres is zuster E. Beerenborg, barak 1.

Brief van Menachem Pinkhof aan Barend Waterman vanuit kamp Westerbork

Ingang van het kamp met afrastering, mensen zijn op weg naar de trein. Getekend&nbsp;door Werner Löwenhardt &nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01-19&nbsp;

Ingang van het kamp met afrastering, mensen zijn op weg naar de trein. Getekend&nbsp;door Werner Löwenhardt &nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01-19&nbsp;

Foto van een tekening van kampgevangenen op weg naar de trein buiten het kamp Westerbork

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels van barak nr. 4.&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1965-03-10 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben. &nbsp;

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels van barak nr. 4.&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1965-03-10 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben. &nbsp;

Plattegrond met riolering en gevels van barak 4 in het woonoord Schattenberg

Ontstaan Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Opening Herinneringscentrum Kamp Westerbork 1983

Van: (Waterman) Chaja,&nbsp; Aan: Allerliefsten, Mirjam (Waterman) en Jaap (Menachem Pinkhof) Plaats: Westerbork, kamp,&nbsp; Datum: 1943 Onderwerp: dagelijks leven in kamp; je moet hard vechten om niet te zakken, iedereen wordt naar beneden getrokken. Chaja haat de mensen, omdat iedereen zich laat gaan. Chaja heeft verschillende familieleden van Jaap ontmoet. Jaap bevalt haar tot nu toe het beste; uitkijken voor verraad, ondervragingen door de SD in Beekbergen van een net in kamp Westerbork gearriveerd gezin.

Van: (Waterman) Chaja,&nbsp; Aan: Allerliefsten, Mirjam (Waterman) en Jaap (Menachem Pinkhof) Plaats: Westerbork, kamp,&nbsp; Datum: 1943 Onderwerp: dagelijks leven in kamp; je moet hard vechten om niet te zakken, iedereen wordt naar beneden getrokken. Chaja haat de mensen, omdat iedereen zich laat gaan. Chaja heeft verschillende familieleden van Jaap ontmoet. Jaap bevalt haar tot nu toe het beste; uitkijken voor verraad, ondervragingen door de SD in Beekbergen van een net in kamp Westerbork gearriveerd gezin.

Brief van Chaja Waterman aan allerliefsten vanuit kamp Westerbork

Van: Waterman, Chaja&nbsp; Aan: Mir (Mirjam Waterman) en Jaap&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum:&nbsp;1943 Onderwerp: dagelijks leven in kamp. Vader ligt in het ziekenhuis, hij heeft het moeilijk; over bezoeken aan hem; moeder is ouder geworden en een rots in de branding voor velen in de barak. Maurits werkte eerst op het land, ging klagen bij de dokter en doet nu niets meer. Hij slaapt in de mannenbarak. De omstandigheden in Westerbork zijn zwaar. Je wordt hard, het raakt je niet meer. Je went er bijna aan. Veel mensen onder elkaar, slapen en eten in dezelfde ruimte. Het binnenwerk bestaat uit vegen en zakken uithalen, vieze Jute zakken (matrassen). Een half uur per dag wandelen onder leiding van OD'ers of langer, rekken door w.c bezoek. Kan alleen met aardige OD'ers. Chaja zegt tussen de regels door hier iets over. Als meisje leer je veel in het kamp. Je hoort en ziet dingen waarvan je het bestaan niet kende…. In de vrouwenzaal van de barak is een weeshuis ondergebracht met veel kinderen. De meesten zijn jonger dan Chaja. Ze heeft het ook over een eventueel vertrek…

Van: Waterman, Chaja&nbsp; Aan: Mir (Mirjam Waterman) en Jaap&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum:&nbsp;1943 Onderwerp: dagelijks leven in kamp. Vader ligt in het ziekenhuis, hij heeft het moeilijk; over bezoeken aan hem; moeder is ouder geworden en een rots in de branding voor velen in de barak. Maurits werkte eerst op het land, ging klagen bij de dokter en doet nu niets meer. Hij slaapt in de mannenbarak. De omstandigheden in Westerbork zijn zwaar. Je wordt hard, het raakt je niet meer. Je went er bijna aan. Veel mensen onder elkaar, slapen en eten in dezelfde ruimte. Het binnenwerk bestaat uit vegen en zakken uithalen, vieze Jute zakken (matrassen). Een half uur per dag wandelen onder leiding van OD'ers of langer, rekken door w.c bezoek. Kan alleen met aardige OD'ers. Chaja zegt tussen de regels door hier iets over. Als meisje leer je veel in het kamp. Je hoort en ziet dingen waarvan je het bestaan niet kende…. In de vrouwenzaal van de barak is een weeshuis ondergebracht met veel kinderen. De meesten zijn jonger dan Chaja. Ze heeft het ook over een eventueel vertrek…

Brief van Chaja Waterman aan Mir en Jaap vanuit kamp Westerbork

Van: Chaja&nbsp;(Waterman)&nbsp; Aan: Jaap (Menacham) en Marietje (Mirjam, zus) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-31 Onderwerp: dagelijks leven in kamp. Chaja is verliefd op een jongen geworden. De groep pioniers van Keppel zijn doorgestuurd. In de barak wordt gevochten om de achtergebleven buit. Het zionisme is voor Chaja de enige uitweg. Mensen hebben een oordeel over Joden, terwijl ze zelf Joods zijn; tegenstelling tussen Duitsers en Nederlanders, ondanks dezelfde achtergrond; &nbsp;Chaja heeft een vriendin (Eef Levin) aan wie ze alles kwijt kan, aan haar vader heeft ze niet zoveel, hij moet het kamp uit…

Van: Chaja&nbsp;(Waterman)&nbsp; Aan: Jaap (Menacham) en Marietje (Mirjam, zus) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-31 Onderwerp: dagelijks leven in kamp. Chaja is verliefd op een jongen geworden. De groep pioniers van Keppel zijn doorgestuurd. In de barak wordt gevochten om de achtergebleven buit. Het zionisme is voor Chaja de enige uitweg. Mensen hebben een oordeel over Joden, terwijl ze zelf Joods zijn; tegenstelling tussen Duitsers en Nederlanders, ondanks dezelfde achtergrond; &nbsp;Chaja heeft een vriendin (Eef Levin) aan wie ze alles kwijt kan, aan haar vader heeft ze niet zoveel, hij moet het kamp uit…

Brief van Chaja Waterman aan Jaap en Marietje vanuit kamp Westerbork

Van: de Gemeente Amsterdam ((J.F. Franken) Aan: de hoofden van de Diensten Plaats: Amsterdam Datum: 1941-06-24 Onderwerp: gedragingen in diensttijd, welke uiting geven aan solidariteit met ontslagen Joods personeel of gestaakt hebbend Joodse personeel is ontoelaatbaar.

Van: de Gemeente Amsterdam ((J.F. Franken) Aan: de hoofden van de Diensten Plaats: Amsterdam Datum: 1941-06-24 Onderwerp: gedragingen in diensttijd, welke uiting geven aan solidariteit met ontslagen Joods personeel of gestaakt hebbend Joodse personeel is ontoelaatbaar.

Mededeling over gedragingen ten opzichte van ontslagen Joods personeel

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Eerstaanwezend ingenieur der genie Groningen&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1949-10-24&nbsp; Onderwerp: huurovereenkomst kamp Schattenberg. Ingang contract 26 juli.

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Eerstaanwezend ingenieur der genie Groningen&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1949-10-24&nbsp; Onderwerp: huurovereenkomst kamp Schattenberg. Ingang contract 26 juli.

Brief Houtvester Assen aan de Ingenieur der Genie

Plaatsen in kamp Westerbork

Dienstwoningen kamp Westerbork

Lagersonderbefehl&nbsp; Datum: 1943-10-19&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Besmettelijke ziekten; verkeer tussen kamp en buitenwereld; bepalingen interne kampleven Blz.: 5 Gelijk aan inv.nr.: 20-64

Lagersonderbefehl&nbsp; Datum: 1943-10-19&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Besmettelijke ziekten; verkeer tussen kamp en buitenwereld; bepalingen interne kampleven Blz.: 5 Gelijk aan inv.nr.: 20-64

Lagersonderbefehl betreffende besmettelijke ziekten

Van: Militair gezag Drenthe Kamp Westerbork&nbsp; Aan: Burgemeester te Vierhouten&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp/ Interneringskamp&nbsp; Datum: 1945-05-17&nbsp; Onderwerp: Terugkeer van Vries, de, Irma Sophie vanuit kamp Westerbork naar gemeente Vierhouten.

Van: Militair gezag Drenthe Kamp Westerbork&nbsp; Aan: Burgemeester te Vierhouten&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp/ Interneringskamp&nbsp; Datum: 1945-05-17&nbsp; Onderwerp: Terugkeer van Vries, de, Irma Sophie vanuit kamp Westerbork naar gemeente Vierhouten.

Brief van het Militair Gezag aan de Burgemeester van Vierhouten over de terugkeer van Irma de Vries

Van: Chaja,&nbsp; Aan: Jaap (Menachem Pinkhof) en Marietje (Mirjam Waterman),&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp,&nbsp; Datum:&nbsp;1943 Onderwerp: Dagelijks leven in kamp, volle barakken. De schrijfster probeert de barak te ontvluchten; vriendin Eef Levin heeft rondvonk gekregen. Het lukte Chaja niet het ook te krijgen. Het zou zomaar zes weken uitstel van transport kunnen betekenen. Ze heeft nu ze alleen buiten moet wandelen, ondertussen geleerd met wie ze wel en niet moet praten. De schrijfster heeft problemen met het niets kunnen doen. In het kamp is het suf en eentonig. Voor haar broer Mau is het nog erger, misschien krijgt hij werk; Chaja is blij dat ze langer kunnen blijven, de rest interesseert haar niet…; aardige OD' er die je naar buiten laat gaan om te wandelen…

Van: Chaja,&nbsp; Aan: Jaap (Menachem Pinkhof) en Marietje (Mirjam Waterman),&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp,&nbsp; Datum:&nbsp;1943 Onderwerp: Dagelijks leven in kamp, volle barakken. De schrijfster probeert de barak te ontvluchten; vriendin Eef Levin heeft rondvonk gekregen. Het lukte Chaja niet het ook te krijgen. Het zou zomaar zes weken uitstel van transport kunnen betekenen. Ze heeft nu ze alleen buiten moet wandelen, ondertussen geleerd met wie ze wel en niet moet praten. De schrijfster heeft problemen met het niets kunnen doen. In het kamp is het suf en eentonig. Voor haar broer Mau is het nog erger, misschien krijgt hij werk; Chaja is blij dat ze langer kunnen blijven, de rest interesseert haar niet…; aardige OD' er die je naar buiten laat gaan om te wandelen…

GrethaDotsch-van Kolm

Gretha
Dotsch-van Kolm