In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Contact

Oproep voor Carel Hedeman in Theresienstadt om zich, in verband met zijn indeling bij een transport naar Zwitserland op 5 februari 1945, de voorafgaande dag uiterlijk om 23.00 uur met bagage te melden op de verzamelplaats.

Oproep voor transport naar Zwitserland voor Carel Hedeman

Programma van Buhne Lager Westerbork&nbsp; Datum: 1943-09-04&nbsp; Humor und Melodie was een grootst opgezet cabaretprogramma dat in september 1943 in het kamp werd uitgevoerd. Zie ook de foto's en van de uitvoeringen en de decors.

Programma van Buhne Lager Westerbork&nbsp; Datum: 1943-09-04&nbsp; Humor und Melodie was een grootst opgezet cabaretprogramma dat in september 1943 in het kamp werd uitgevoerd. Zie ook de foto's en van de uitvoeringen en de decors.

van het cabaretprogramma Humor und Melodie

Foto van de schouwburg, jeugdlokaal en de woning van de conciërge Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1955-1965

Foto van de schouwburg, jeugdlokaal en de woning van de conciërge Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1955-1965

Foto van barak met het nummer 9 in de sneeuw in woonoord Schattenberg

Gebedsdiensten in het kamp Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-1944 Onderwerp: de diensten staan onder leiding van de rabbijnen van G. Frank en Dr. Augapfel in barak 35.&nbsp;

Gebedsdiensten in het kamp Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-1944 Onderwerp: de diensten staan onder leiding van de rabbijnen van G. Frank en Dr. Augapfel in barak 35.&nbsp;

Bericht over gebedsdiensten in barak 35 in kamp Westerbork

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam (Brandon, J.) Aan: Bonn, S. Plaats: Amsterdam Datum: 1942-08-13 Onderwerp: behoud van een telefoonaansluiting; verklaring is bij de autoriteiten ingediend, maar nog geen akkoord…&nbsp;

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam (Brandon, J.) Aan: Bonn, S. Plaats: Amsterdam Datum: 1942-08-13 Onderwerp: behoud van een telefoonaansluiting; verklaring is bij de autoriteiten ingediend, maar nog geen akkoord…&nbsp;

Brief van de Joodse Raad voor Amsterdam aan S. Bonn in verband met behoud van zijn telefoonaansluiting

Van: Presser, Louise Aan: Huizinga-Swaluw, Christine (moeder) en Huizinga, Mietje (halfzus) Plaats: Hollandsche Schouwburg Datum: 1943-6-12 Onderwerp: Pakketje in goede orde ontvangen; vrijdagnacht binnengekomen, slapen op een strozak en vraag of ze een deken en kleding kan krijgen; er is mogelijkheid tot wassen, driemaal daags luchten; contacten met anderen die door de situatie snel intiem worden; hoop op vrijstelling door papieren over status gemengd gehuwd

Van: Presser, Louise Aan: Huizinga-Swaluw, Christine (moeder) en Huizinga, Mietje (halfzus) Plaats: Hollandsche Schouwburg Datum: 1943-6-12 Onderwerp: Pakketje in goede orde ontvangen; vrijdagnacht binnengekomen, slapen op een strozak en vraag of ze een deken en kleding kan krijgen; er is mogelijkheid tot wassen, driemaal daags luchten; contacten met anderen die door de situatie snel intiem worden; hoop op vrijstelling door papieren over status gemengd gehuwd

Brief van Louise Presser aan Christine Huizinga-Swaluw en Mietje Huizinga

Van: Mr. Nauta, H.H. Aan: Teixeira de Mattos, A. Plaats: Rotterdam Datum: 1966-12-02 Onderwerp: een kopie van de verklaring en declaratie.

Van: Mr. Nauta, H.H. Aan: Teixeira de Mattos, A. Plaats: Rotterdam Datum: 1966-12-02 Onderwerp: een kopie van de verklaring en declaratie.

Brief van notaris Mr. H.H. Nauta aan A. Teixeira de Mattos vanuit Rotterdam

Van: van Dam, Mozes Aan: lieve allen (van Dam, Aron en zijn gezin) Plaats: ' t Wijde Gat, kamer 5 Datum: 1942-08-07 Onderwerp: het kan wel beter; 'ik zal je schrijven, wie weet voor de laatste maal; gisteren de namen genoteerd van de mannen tussen de 18 en 40 jaar oud; bang voor deportatie; probeer uit deze rot boel te blijven; hard sappelen en niks verdienen; over de indeling van de dag en voeding; verzoek om broodbonnen en rokerij; en eventueel wat geld; weer nieuwe regels…

Van: van Dam, Mozes Aan: lieve allen (van Dam, Aron en zijn gezin) Plaats: ' t Wijde Gat, kamer 5 Datum: 1942-08-07 Onderwerp: het kan wel beter; 'ik zal je schrijven, wie weet voor de laatste maal; gisteren de namen genoteerd van de mannen tussen de 18 en 40 jaar oud; bang voor deportatie; probeer uit deze rot boel te blijven; hard sappelen en niks verdienen; over de indeling van de dag en voeding; verzoek om broodbonnen en rokerij; en eventueel wat geld; weer nieuwe regels…

Brief van Mozes van Dam aan lieve allen vanuit het Joodse Werkkamp ' t Wijde Gat

Foto van Jankiel (Jacob) Edelsztein Plaats: Amsterdam Datum: 1938-05

Foto van Jankiel (Jacob) Edelsztein Plaats: Amsterdam Datum: 1938-05

Foto van Jankiel (Jacob) Edelsztein

Van: N.V. Nederlandse Spoorwegen Aan: Hswigr. Groningen Plaats: Utrecht Datum: 1942-07-24 Onderwerp: spooraansluiting van Hooghalen naar kamp Westerbork.

Van: N.V. Nederlandse Spoorwegen Aan: Hswigr. Groningen Plaats: Utrecht Datum: 1942-07-24 Onderwerp: spooraansluiting van Hooghalen naar kamp Westerbork.

Brief van N.V. Nederlandse Spoorwegen aan Hswigr. Groningen

Van: Beckers, Lies Aan: Boas-Prins, Seraphina Plaats: Amsterdam Datum: 1943-09-30 Onderwerp: schrijfster heeft lakens en dekens opgestuurd naar Westerbork.

Van: Beckers, Lies Aan: Boas-Prins, Seraphina Plaats: Amsterdam Datum: 1943-09-30 Onderwerp: schrijfster heeft lakens en dekens opgestuurd naar Westerbork.

Brief van Lies Beckers aan S. Boas-Prins in kamp Westerbork vanuit Amsterdam

Uittreksel uit het persoonsbewijs Van: de Jong, Marcus Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-02-24 Met pasfoto

Uittreksel uit het persoonsbewijs Van: de Jong, Marcus Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-02-24 Met pasfoto

Uittreksel uit het persoonsbewijs van Marcus de Jong

Van: Departement van Binnenlandse Zaken, secretaris-generaal Aan: Boas, Esther Ruth Plaats: Apeldoorn Datum: 1943-10-14 Onderwerp: de Beauftragte des Reichskommisars heeft beslist dat Esther tot de groep Barneveld behoort.

Van: Departement van Binnenlandse Zaken, secretaris-generaal Aan: Boas, Esther Ruth Plaats: Apeldoorn Datum: 1943-10-14 Onderwerp: de Beauftragte des Reichskommisars heeft beslist dat Esther tot de groep Barneveld behoort.

IsaacDasberg

Isaac
Dasberg