In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Lagersonderbefehl Westerbork, kamp 1943-10-19 Inhoud: bepalingen voor het verkeer tussen het kamp en de buitenwereld; bepalingen voor het interne kampleven.

Lagersonderbefehl Westerbork, kamp 1943-10-19 Inhoud: bepalingen voor het verkeer tussen het kamp en de buitenwereld; bepalingen voor het interne kampleven.

Lagersonderbefehl

Aan de Markt 4 had David Kats bij zijn woning een slagerij. Hij was getrouwd met Rebecca Kropveld en samen hadden ze vier kinderen; Max, Betje, Antonie en Nathan. De kinderen bezochten de openbare lagere school in Beilen. Vader was lid van muziekvereniging Union in Beilen, waar hij trompet speelde. Ook was hij onder andere als kerkbestuurslid actief in de Joodse gemeente. Naast de familie Kats was het café van de familie Padding. Ze hadden goede contacten met elkaar. Op vrijdagavond deed vader Padding altijd het licht aan bij de familie Kats. Ze mochten dit niet zelf doen vanwege de Sabbath. Zoon Bram Padding begreep dat niet echt op jonge leeftijd en vroeg zich wel eens af waarom ze dat niet zelf konden doen. Als dank bakte Rebecca vaak een ‘kippentaartje’ voor de familie Padding; ze gebruikte hierin kippenvet in plaats van boter.&nbsp;

Markt 4, Beilen

De werkverruimingskampen waren in de jaren dertig door de Nederlandse regering gebouwd om werklozen in het kader van de werkverschaffing te huisvesten. Een aantal van deze kampen werd ontruimd om plaats te maken voor door anti-Joodse maatregelen werkloos geworden Joodse mannen.

Joodse werkkampen in Nederland

‘Ik heb bestek uit het Apeldoornsche Bosch. Hebben jullie daar belangstelling voor?’, zo schreef ze mij in een e-mail. Ik belde haar op. Ze kocht regelmatig delen uit vrijgekomen inboedels op, die ze vervolgens in haar huisje vol antiek en curiosa te koop aanbood. ‘Aan dit soort dingen wil ik geen geld verdienen. Meestal geef ik het aan een goed doel. Maar deze bestekdelen, nee, dat is niet zomaar iets.’ Ze zocht een goede bestemming. Of ik even langs wilde komen.

Twee lepels, een vork en een theelepel

<blockquote>‘Mijn liefste Netty, De laatste afscheidskaart ontvang je vanuit de trein. We zitten met ruim 40 mensen + bagage en het is benauwd in veewagen. We zijn vol goeden moed. Tot een spoedig weerziens in ons dierbare Hollandje. Vaarwel en kus, Hertha.’</blockquote>‘Toen ik die kaart had gelezen zei ik tegen mijn moeder : ‘Mam, we zien haar nooit meer terug’, herinnerde Netty Hietkamp-Renès zich. Drie jaar eerder, in 1940, ontmoetten Hertha en Netty elkaar op hun eerste schooldag op de Huishoudschool in Deventer. Ze werden hartsvriendinnen.

Het verhaal van Hertha Aussen

Leo Blumensohn maakte deel uit van de groep Duitse Joden die na de pogrom van 9 op 10 november 1938 besloot naar Nederland te vluchten. Hij &nbsp;werd in oktober 1939 de eerste bewoner van het vluchtelingenkamp Westerbork en speelde een belangrijke rol bij religieuze en culturele activiteiten in het kamp.&nbsp;

Het verhaal van Leo Blumensohn

De&nbsp;opa van Didier Winterstein wist het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau te overleven. Didier, docent aan het Christelijk Gymnasium in Utrecht, vertelde erover tijdens de Nationale Herdenking Vervolging Sinti en Roma op 19 mei 2019 in kamp Westerbork.&nbsp;

"Opa, wat is dat op je arm?"

Evenals Joden werden ook Sinti en Roma door de nazi’s als een ‘gevaar voor de zuiverheid van het Arische ras’ gezien en moesten zij dus vernietigd worden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog behoorde Tatta Hanstein tot één van de honderden in Nederland opgepakte Sinti en Roma.

Het verhaal van Stephanus ‘Tatta’ Hanstein

De Sinto August Grünholz werd in mei 1944 vanuit kamp Westerbork naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau weggevoerd. Hij zou de Tweede Wereldoorlog niet overleven.

Het verhaal van August Grünholz

TURKSMA, Hulda Elisabeth (geb. Rotterdam 11-5-1917 – gest. Antwerpen 21-9-1987), verzetsvrouw, Engelandvaarster en hoofdrolspeelster in de zaak-Weinreb. Dochter van David Simon Turksma (1889-1933), koopman in manufacturen, en Sara Israël Katan (1892-1943). Bep Turksma bleef ongehuwd. Hulda Elisabeth (Bep) Turksma groeide op in Rotterdam, als oudste in een joods gezin met twee kinderen. Haar vader stierf toen ze zestien jaar oud was. Na het bombardement van Rotterdam (mei 1940) verhuisde ze met haar moeder naar Den Haag. Al snel raakte Bep Turksma betrokken bij het Delftse studentenverzet, waarvoor ze onder meer vervalste persoonsbewijzen leverde. In augustus 1942 werd ze opgepakt en overgebracht naar het doorgangskamp Westerbork. Ze werkte er overdag in de boekhouding en ’s nachts als verpleegster. Door een list kon ze eind november ongehinderd de poort uitwandelen en onderduiken. Op 8 februari 1943 reisde ze via Turnhout en Antwerpen naar Parijs. Op 27 maart bereikte ze het ‘vrije’ Zuid-Frankrijk, maar daar werd ze op 1 april gearresteerd. Eind mei wist ze opnieuw te ontsnappen – nu naar Lyon, vanwaar ze met valse papieren via het ‘neutrale’ Spanje naar Portugal reisde. Op 17 april 1944 vloog ze van Lissabon naar Engeland. In Londen werd ze gastvrouw van de club voor Engelandvaarders ‘Oranjehaven’. Na de oorlog hoorde ze dat haar moeder in Sobibor was vermoord en haar broer Salomon (1922-1943), patiënt in de Joodse psychiatrische inrichting Het Apeldoornse Bosch, in Auschwitz. Na de bevrijding werkte Turksma als secretaresse bij het Nederlands-Indische Rubberfonds en daarna voor Buitenlandse Zaken in Peru, Polen, Kenia en Den Haag. In 1965 introduceerde ze in Nederland een in Peru ontwikkelde onderwijsmethode voor het ontwerpen en maken van maatkleding of ‘haute couture’. Op haar eigen instituut Miraflores in Baarn gaf ze hierin met enig succes les – totdat ze betrokken raakte bij de affaire Weinreb en ze door ziekte genoodzaakt was het te sluiten. Weinreb was in 1947 en 1949 veroordeeld voor verraad in bezettingstijd. Turksma had zelf nooit van hem gehoord, maar in zijn memoires beweerde Weinreb dat zij hem na haar aanhouding in 1942 zou hebben verraden. Zodra Turksma hiervan hoorde, belde ze de bezorgster van Weinrebs memoires, Renate Rubinstein, maar deze scheepte haar af. Toen Rubinstein kort daarna in Groningen deelnam aan een forum over de affaire Weinreb, mengde Turksma zich in het debat en eiste rechtzetting van Weinrebs beschuldigingen. Rubinstein weigerde. Hierop spande Turksma een kort geding tegen haar aan wegens laster. De aanklacht werd niet-ontvankelijk verklaard, maar het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie kondigde wel een diepgaand onderzoek naar de zaak aan. In de opiniepers en in zijn boek Van Wittgenstein tot Weinreb (1970) nam de schrijver W.F. Hermans het inmiddels voor Turksma op. Met hulp van oud-Engelandvaarder en Vrij Nederland-redacteur Mathieu Smedts gaf ze in 1971 haar eigen oorlogsverhaal uit. Het rapport van het Rijksinstituut pleitte Turksma in 1976 vrij van alle aantijgingen. Weinreb had alles over haar verzonnen. Turksma leefde inmiddels van haar AOW en een klein verzetspensioen. Dat ze een bekende Nederlander was geworden, bewees De Telegraaf, die op 18 februari 1977 per abuis haar overlijden meldde. Met karakteristieke nuchterheid liet ze de volgende dag weten dat ze erom kon lachen. Bep Turksma was niet het weerloze slachtoffer dat Hermans in interviews en opiniestukken van haar maakte, maar een koelbloedige en ondernemende verzetsvrouw die, waar ze kon, haar leven in eigen handen nam: van haar goed voorbereide vlucht uit Westerbork en haar tweede ontsnapping uit Lyon tot haar kordate optreden tegenover Weinreb en Rubinstein. Haar laatste jaren woonde ze in een flat in Antwerpen-Berchem, waar ze in 1987 overleed. bron: http://resources.huygens.knaw.nl/vrouwenlexicon/lemmata/data/Bep%20Turksma

Grietje Lea PhilippusCohen-van Bergen

Grietje Lea Philippus
Cohen-van Bergen