In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Stranders-Hartog, Rosette, de Aan: Gosschalk, familie, Corrie, Jo en de kinderen Datum: 1942-12-01 (2 en 3) Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: brief is clandestien het kamp uitgekomen. In het Joods tehuis hebben ze het goed gehad. De reis naar Hooghalen ging voorspoedig. ‘s Morgens om 5 uur naar het station gebracht, waar een gereserveerde trein stond te wachten. Prachtige wagens met royale zitmogelijkheden. De marechaussee was voor de bewaking aanwezig. In Utrecht overgestapt. De bewaking werd overgenomen door marechaussee uit kamp Westerbork en enkele Duitsers. Om 12 uur kwam de trein aan in Hooghalen. Na het kamp was het nog 1.5 km lopen. Oude van dagen en kinderen konden er heen rijden, registratie, inleveren persoonsbewijzen. Daarna onderzoek op hoofdluis. Zij die hoofdluis hadden werden kaalgeknipt, vervolgens naar Lippmann-Rosenthal. Geld, postzegels, briefkaarten en horloges werden door medewerkers van deze bank in beslag genomen. Sommige mensen moesten zich helemaal ontkleden. Mocht er vervolgens iets gevonden worden, dan kregen deze mensen slaag en een scheldpartij over zich heen. Daarna naar de barakken met een paar honderd mensen en bedden driehoog. Het gezin van de schrijfster lijdt honger. Gelukkig hebben ze nog iets bij zich. De kinderen vinden het eten in het kamp niet lekker. Louis heeft van de eerste dag (vanaf 26 november) geprobeerd een baantje in het ziekenhuis te krijgen. Tot heden nog geen resultaat. Op maandag is een transport naar Polen vertrokken van ongeveer 1000 personen. Vrijdag vertrekt er weer een transport. Elke maandag en vrijdag gaat er een trein weg. Op 3 december is dochter Stelly jarig. Verzoek om pakketjes en bedankt voor het toezenden van het een en ander. Ook behoefte aan vorken en lepels (verzocht via een telegram). Louis is op 3 december in het ziekenhuis aangenomen. De schrijfster hoopt nog een poosje te kunnen blijven. Morgen ga ik met de kinderen verhuizen naar barak 36, dat is een kleine barak met alleen moeders en kinderen. Er staat een flinke kachel. Louis blijft in een barak voor alleen personeel.'

Van: Stranders-Hartog, Rosette, de Aan: Gosschalk, familie, Corrie, Jo en de kinderen Datum: 1942-12-01 (2 en 3) Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: brief is clandestien het kamp uitgekomen. In het Joods tehuis hebben ze het goed gehad. De reis naar Hooghalen ging voorspoedig. ‘s Morgens om 5 uur naar het station gebracht, waar een gereserveerde trein stond te wachten. Prachtige wagens met royale zitmogelijkheden. De marechaussee was voor de bewaking aanwezig. In Utrecht overgestapt. De bewaking werd overgenomen door marechaussee uit kamp Westerbork en enkele Duitsers. Om 12 uur kwam de trein aan in Hooghalen. Na het kamp was het nog 1.5 km lopen. Oude van dagen en kinderen konden er heen rijden, registratie, inleveren persoonsbewijzen. Daarna onderzoek op hoofdluis. Zij die hoofdluis hadden werden kaalgeknipt, vervolgens naar Lippmann-Rosenthal. Geld, postzegels, briefkaarten en horloges werden door medewerkers van deze bank in beslag genomen. Sommige mensen moesten zich helemaal ontkleden. Mocht er vervolgens iets gevonden worden, dan kregen deze mensen slaag en een scheldpartij over zich heen. Daarna naar de barakken met een paar honderd mensen en bedden driehoog. Het gezin van de schrijfster lijdt honger. Gelukkig hebben ze nog iets bij zich. De kinderen vinden het eten in het kamp niet lekker. Louis heeft van de eerste dag (vanaf 26 november) geprobeerd een baantje in het ziekenhuis te krijgen. Tot heden nog geen resultaat. Op maandag is een transport naar Polen vertrokken van ongeveer 1000 personen. Vrijdag vertrekt er weer een transport. Elke maandag en vrijdag gaat er een trein weg. Op 3 december is dochter Stelly jarig. Verzoek om pakketjes en bedankt voor het toezenden van het een en ander. Ook behoefte aan vorken en lepels (verzocht via een telegram). Louis is op 3 december in het ziekenhuis aangenomen. De schrijfster hoopt nog een poosje te kunnen blijven. Morgen ga ik met de kinderen verhuizen naar barak 36, dat is een kleine barak met alleen moeders en kinderen. Er staat een flinke kachel. Louis blijft in een barak voor alleen personeel.'

Brief van Rosette Stranders-de Hartog aan de familie Gosschalk vanuit kamp Westerbork

Van: Magnus, Josef Geboren: 1897-01-12 Datum: 1944-12-20 Plaats: Theresienstadt Onderwerp: Arbeitsausweis (werkkaart)

Van: Magnus, Josef Geboren: 1897-01-12 Datum: 1944-12-20 Plaats: Theresienstadt Onderwerp: Arbeitsausweis (werkkaart)

Arbeitsausweis van Josef Magnus in Theresienstadt

Van: Afwik. Bur. Conc.kampen Ned. Rode Kruis Aan: Matteman, Joseph Plaats: 's Gravenhage Datum: 1946-01-12 Onderwerp: informatie betreffende Matteman, Joel, geb. 1889-06-27

Van: Afwik. Bur. Conc.kampen Ned. Rode Kruis Aan: Matteman, Joseph Plaats: 's Gravenhage Datum: 1946-01-12 Onderwerp: informatie betreffende Matteman, Joel, geb. 1889-06-27

Brief van het Afwikkelingsbureau Rode Kruis aan Joseph Matteman

Uittreksel uit het persoonsbewijs Van: Bosman, Alexander Datum: 1944-06-14 Plaats: Westerbork, kamp Met pasfoto, stempels, leges en stempel J

Uittreksel uit het persoonsbewijs Van: Bosman, Alexander Datum: 1944-06-14 Plaats: Westerbork, kamp Met pasfoto, stempels, leges en stempel J

Uittreksel uit het persoonsbewijs van Alexander Bosman

Het gezin Poppers is in september 1929 in de P.J. Lomanlaan in Bussum ingeschreven. Tobias is stempelmaker. Hij heeft een bedrijf in Amsterdam. In 1942 worden de Joodse inwoners van het Gooi gedwongen om naar Amsterdam te verhuizen, waar ze in daartoe aangewezen wijken worden gehuisvest. In september 1942 wordt de stempelmaker Tobias Poppers genoemd in een politierapport. Er is bij hem aan Oude Schans 3 hoog ingebroken. Uit de gezinskaart van de gemeente Amsterdam blijkt dat hij daar met zijn vrouw Frederika, zoon Jacob Tobias en dochter Eleonora ingeschreven stond. Tobias werkt na het gedwongen vertrek naar Amsterdam voor de Joodse Raad als medewerker evacuatie. In de loop van 1943 komt de deportatie van Joden uit Amsterdam op gang. Tobias en Frederika worden na de grote razzia in Amsterdam op 26 mei 1943 in kamp Westerbork ingeschreven. Nog geen week later gaan ze op 1 juni op transport naar Sobibor. De trein die bestaat uit veewagens brengt 3006 mannen, vrouwen en kinderen naar het vernietigingskamp. Drie dagen, drie nachten duurt de reis. Bij aankomst wordt een douche beloofd: ‘leg de kleding netjes op stapeltjes en onthoudt het nummer dat je krijgt’. De doucheruimte blijkt een gaskamer. Van dit transport overleeft één man, Jules Schelvis die tot zijn dood blijft vertellen over wat met zijn familie en reisgenoten is gebeurd. Bron: "Struikelstenen Hilversum Bussum", geschreven door Kees Bestebreurtje.&nbsp;

Machtiging opgesteld door Wijnberg, A.&nbsp; Betreft machtiging aan zijn dochter Meta Wijnberg tot behartiging van alle zijnen verlangen en incasseren van gelden te zijnen behoeven. Door Lippmann/Rosenthal in beslag genomen bezittingen. Datum: 1942-10-25&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp

Machtiging opgesteld door Wijnberg, A.&nbsp; Betreft machtiging aan zijn dochter Meta Wijnberg tot behartiging van alle zijnen verlangen en incasseren van gelden te zijnen behoeven. Door Lippmann/Rosenthal in beslag genomen bezittingen. Datum: 1942-10-25&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp

IzakCohen

Izak
Cohen