In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Lijst met boodschappen voor een pakket naar kamp Westerbork met bijbehorende prijzen. Aan: Acohen, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943

Lijst met boodschappen voor een pakket naar kamp Westerbork met bijbehorende prijzen. Aan: Acohen, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943

Lijst met boodschappen voor een pakket met bijbehorende prijzen

Rechtsherstel

Compensatie

Wet Uitkeringen Vervolgingsslachtoffers 1940-1945

Stichting JOKOS

Van: Mau en Chaja (Waterman) Aan: Mirjam, (Waterman) Plaats: Westerbork, kamp,&nbsp; Datum: 1943-06-18,&nbsp; Onderwerp: dagelijks leven in kamp. Mau heeft dienstvrij vanwege een blaar aan zijn voet; pakketpost, een pot jam gestolen; Flipje (1931) is in het weeshuis en gaat net als de andere kinderen naar school. Meijer en Judith liggen in het ziekenhuis. Vader ligt ook in het ziekenhuis. Het is een voordeel voor hem dat zijn vrouw Henriette er werkzaam is. &nbsp;regelmatig zijn er bijeenkomsten (pioniers). Clara Asscher Pinkhof heeft gesproken over het woord. De keer erna heeft mevrouw Pool gedichten voorgedragen. Zondag gaat Mau misschien naar een concert, hij verheugd zich erop. Een transport ging niet door. Er stonden al 52 wagons klaar. Chaja beschouwt het werken bij de boer als haar opleiding, ze vervelt, zo verbrand was zij.

Van: Mau en Chaja (Waterman) Aan: Mirjam, (Waterman) Plaats: Westerbork, kamp,&nbsp; Datum: 1943-06-18,&nbsp; Onderwerp: dagelijks leven in kamp. Mau heeft dienstvrij vanwege een blaar aan zijn voet; pakketpost, een pot jam gestolen; Flipje (1931) is in het weeshuis en gaat net als de andere kinderen naar school. Meijer en Judith liggen in het ziekenhuis. Vader ligt ook in het ziekenhuis. Het is een voordeel voor hem dat zijn vrouw Henriette er werkzaam is. &nbsp;regelmatig zijn er bijeenkomsten (pioniers). Clara Asscher Pinkhof heeft gesproken over het woord. De keer erna heeft mevrouw Pool gedichten voorgedragen. Zondag gaat Mau misschien naar een concert, hij verheugd zich erop. Een transport ging niet door. Er stonden al 52 wagons klaar. Chaja beschouwt het werken bij de boer als haar opleiding, ze vervelt, zo verbrand was zij.

Brief van Maurits en Chaja Waterman aan zus Mirjam vanuit kamp Westerbork

Van: het Afwikkelingsbureau Concentratiekampen van het Rode Kruis Aan: van Dam, Jacob Plaats: Den Haag Datum: 1946-07-02 Onderwerp: bevestiging van het overlijden van het gezin Abraham van Dam.

Van: het Afwikkelingsbureau Concentratiekampen van het Rode Kruis Aan: van Dam, Jacob Plaats: Den Haag Datum: 1946-07-02 Onderwerp: bevestiging van het overlijden van het gezin Abraham van Dam.

Brief van het Rode kruis over het overlijden van het gezin Abraham van Dam

Van: (Reens) Annie Aan: Rudi&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1943-05-25&nbsp; Onderwerp: beschrijving situatie; de schrijfster heeft geen oproep ontvangen. Ze denkt dat iemand haar heeft geholpen. Om haar heen moeten mensen weg. Het is de grote razzia van eind mei 1943. Zelf helpt ze iemand met pakken die niemand meer om zich heen heeft.

Van: (Reens) Annie Aan: Rudi&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1943-05-25&nbsp; Onderwerp: beschrijving situatie; de schrijfster heeft geen oproep ontvangen. Ze denkt dat iemand haar heeft geholpen. Om haar heen moeten mensen weg. Het is de grote razzia van eind mei 1943. Zelf helpt ze iemand met pakken die niemand meer om zich heen heeft.

Brief van Annie Reens vanuit Amsterdam aan Rudi in Aalsmeer

Boek geschreven door Theun de Vries over kamp Amersfoort

Zicht op het interneringskamp Plaat: Kamp Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945 Zicht vanuit huis nr. 7 op de voorgrond een wacht-patrouille en barak 77.&nbsp;

Zicht op het interneringskamp Plaat: Kamp Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945 Zicht vanuit huis nr. 7 op de voorgrond een wacht-patrouille en barak 77.&nbsp;

Foto met zicht op het Interneringskamp genomen vanuit Dienstwoning nummer 7

Van: Polak-van Gelder, Vera Aan: Beste vader en moeder Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-31 Onderwerp: Sal heeft griep en eet niets; over verschil tussen Wehrmachtstempels (60.000&gt;) en Joodse Raad stempels (80.000&gt;). Ze hebben zelf de nummers 88745 en 88746; onzekerheid over de waarde van hun stempel.

Van: Polak-van Gelder, Vera Aan: Beste vader en moeder Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-31 Onderwerp: Sal heeft griep en eet niets; over verschil tussen Wehrmachtstempels (60.000&gt;) en Joodse Raad stempels (80.000&gt;). Ze hebben zelf de nummers 88745 en 88746; onzekerheid over de waarde van hun stempel.

Brief van Vera Polak-van Gelder aan haar ouders vanuit kamp Westerbork

Bewaking kamp Westerbork

Binnenbewaking kamp Westerbork

Van: Wertheim, Philip en Ina (Rosina) Aan: Wertheim, Willem Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-11 Onderwerp: Dank voor de brieven. Pakketten nog niet ontvangen, maar wellicht vandaag want er is veel binnengekomen. Stuur geen telegrammen, want die komen ongeregeld aan vanwege de enorme drukte. Zijn pa en moe al wat geruster? Misschien zijn we Oudejaarsavond weer bij elkaar.&nbsp;&nbsp;

Van: Wertheim, Philip en Ina (Rosina) Aan: Wertheim, Willem Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-11 Onderwerp: Dank voor de brieven. Pakketten nog niet ontvangen, maar wellicht vandaag want er is veel binnengekomen. Stuur geen telegrammen, want die komen ongeregeld aan vanwege de enorme drukte. Zijn pa en moe al wat geruster? Misschien zijn we Oudejaarsavond weer bij elkaar.&nbsp;&nbsp;

Brief van Philip Wertheim aan zijn broer Willem vanuit kamp Westerbork

Opbouw Uitgegeven voor het ziekenhuis 1ste Jaargang, No. 5 Westerbork, Interneringskamp Datum:&nbsp;1946-11-17 Onderwerp: slagzin van de week; gebrek aan belangstelling voor het maken van tekeningen en schilderijen voor de tentoonstelling?; roken; een voetreis door Europa; het menselijke lichaam; onze sigaar; gedicht in de smidse; ons boerenhoekje; wetenschappelijke vraag van de week.

Opbouw Uitgegeven voor het ziekenhuis 1ste Jaargang, No. 5 Westerbork, Interneringskamp Datum:&nbsp;1946-11-17 Onderwerp: slagzin van de week; gebrek aan belangstelling voor het maken van tekeningen en schilderijen voor de tentoonstelling?; roken; een voetreis door Europa; het menselijke lichaam; onze sigaar; gedicht in de smidse; ons boerenhoekje; wetenschappelijke vraag van de week.

Orgaan met de titel 'Opbouw' uitgegeven voor het ziekenhuis van het Interneringskamp Westerbork

Van: Walg, familie Aan: Reens, familie Datum: 1943-09-14 Plaats: Assen Onderwerp: We zitten nu in de trein op weg naar Theresienstadt en daarom schrijf ik zo slecht. Bedankt voor wat jullie hebben gedaan… Op de achterkant staat: Als Hollander doe ik mijn plicht deze kaart te versturen. Doe uw plicht ook. Dit transport doet eerst Bergen-Belsen aan.

Van: Walg, familie Aan: Reens, familie Datum: 1943-09-14 Plaats: Assen Onderwerp: We zitten nu in de trein op weg naar Theresienstadt en daarom schrijf ik zo slecht. Bedankt voor wat jullie hebben gedaan… Op de achterkant staat: Als Hollander doe ik mijn plicht deze kaart te versturen. Doe uw plicht ook. Dit transport doet eerst Bergen-Belsen aan.

Briefkaart van het gezin Walg aan de familie A. Reens vanuit de trein gegooid

1945

Februari 1945

Bernard Arie Cohen was onder meer koopman en grossier in luxe papierwaren van beroep. Tot november 1942 woonde hij in de Heerestraat 98a in Groningen.

Bernard ArieCohen

Bernard Arie
Cohen