In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Brandon, David en Hillechiena Aan: Familie (waarschijnlijk aan zwager en -schoon-zus Bosklopper in Emmen) Plaats: Ede&nbsp; Datum: 1944-10-11&nbsp; Onderwerp: ´Wij zitten hier vlak achter het front. Dagenlang heeft het huis gedreund van het kanonvuur en ook van de bommen.´ Beschrijving hoe de Slag om Arnhem is beleefd in Ede. Arnhem, Oosterbeek, Renkum, Heelsum en Velp zijn verwoest. Ongelukkigen komen met een beetje geredde huisraad op boerenkarren voorbij. In de Betuwe wordt bar gevochten. ´Gelukkig wonen wij een stukje buiten de kom en hoeven niet zo gauw weg.´ Met levensmiddelen en brandstof redden ze zich nog. In de Hollandse steden moet het veel erger zijn. Hopelijk is met NIeuwjaar alles afgelopen.

Van: Brandon, David en Hillechiena Aan: Familie (waarschijnlijk aan zwager en -schoon-zus Bosklopper in Emmen) Plaats: Ede&nbsp; Datum: 1944-10-11&nbsp; Onderwerp: ´Wij zitten hier vlak achter het front. Dagenlang heeft het huis gedreund van het kanonvuur en ook van de bommen.´ Beschrijving hoe de Slag om Arnhem is beleefd in Ede. Arnhem, Oosterbeek, Renkum, Heelsum en Velp zijn verwoest. Ongelukkigen komen met een beetje geredde huisraad op boerenkarren voorbij. In de Betuwe wordt bar gevochten. ´Gelukkig wonen wij een stukje buiten de kom en hoeven niet zo gauw weg.´ Met levensmiddelen en brandstof redden ze zich nog. In de Hollandse steden moet het veel erger zijn. Hopelijk is met NIeuwjaar alles afgelopen.

Brief van David Brandon aan familie vanuit Ede

Van: Kuipers-Blanche, Hetty&nbsp; Aan: Oudshoorn, Olga en Fred&nbsp; Plaats: Scheveningen Datum: 1947-08-20 Onderwerp: Dank voor opgestuurde foto's. Hoe is het met Ria (Ruth Heller)? (de oudere zus van Ruth, Elsbeth (Betty), was bij haar ondergedoken)

Van: Kuipers-Blanche, Hetty&nbsp; Aan: Oudshoorn, Olga en Fred&nbsp; Plaats: Scheveningen Datum: 1947-08-20 Onderwerp: Dank voor opgestuurde foto's. Hoe is het met Ria (Ruth Heller)? (de oudere zus van Ruth, Elsbeth (Betty), was bij haar ondergedoken)

Brief van Hetty Kuipers uit Scheveningen aan Olga en Fred Oudshoorn

Van: van Bergen, Isaac Aan: van Bergen-Diamant, Nora en kinderen Plaats: Amersfoort, kamp Datum: 1942-02-01 Onderwerp: alweer een maand geleden dat hij voor het laatst kon schrijven; hij is kerngezond; leuk dat Chaja het fijn vindt en broertje te hebben; 10 gulden door Nora opgestuurd en ontvangen. Hij kan er sigaretten en soms etenswaren voor kopen; bezoekt ze haar biologische moeder in Rotterdam ook?; ook een paar woorden voor zijn (schoon) ouders…

Van: van Bergen, Isaac Aan: van Bergen-Diamant, Nora en kinderen Plaats: Amersfoort, kamp Datum: 1942-02-01 Onderwerp: alweer een maand geleden dat hij voor het laatst kon schrijven; hij is kerngezond; leuk dat Chaja het fijn vindt en broertje te hebben; 10 gulden door Nora opgestuurd en ontvangen. Hij kan er sigaretten en soms etenswaren voor kopen; bezoekt ze haar biologische moeder in Rotterdam ook?; ook een paar woorden voor zijn (schoon) ouders…

Brief van Isaac van Bergen aan zijn vrouw vanuit kamp Amersfoort

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Estella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-07-16 Onderwerp: de ontslagen gemengd-gehuwden zijn maandag vertrokken; dinsdag kregen de bewoners te horen dat de jaargangen vanaf 1902 voor een keuring moesten verschijnen met als resultaat dat 229 kampbewoners klaar moesten staan om de volgende dag te vertrekken, een deel van de anderen is teruggesteld voor werkzaamheden in het kamp, een of voor andere redenen, de rest is ouder. De hele nacht is doorgewerkt om de personen voor het transport van de volgende dag zo goed mogelijk op reis te laten gaan; de mensen waren bijna allen nerveus en overstuur; de volgende ochtend vroeg afscheid nemen, het eerste transport kwam binnen. Het was een optocht van nood en ellende, de mensen die gewoon opgekomen waren zagen er keurig uit in tegenstelling tot degene die uit de gevangenis kwamen of waren opgepakt, zonder bagage. De binnengekomen mensen (ongeveer 950) kregen eten en drinken, werden geregistreerd en gingen weer terug naar het station; vandaag (de 16de) zijn de mensen per auto binnengekomen vanaf het station; op woensdag de 15de een aankondiging van een keuring voor de jaargangen 1898-190, ongeveer 100 personen, waaronder binnengekomen Groningers van 10 juli. Op de 16de weer een groep uit Amsterdam, waaronder een broer van Stella en zijn vrouw. Werner heeft ze kunnen spreken. Ze waren zonder eten en drinken binnengekomen. Werner heeft ze nog boterhammen kunnen meegeven. Met de auto gingen ze samen terug naar de trein. De Grüne Polizei begeleide het transport. Ze waren terughoudend en fatsoenlijk. Werner denkt zelf ook niet lang meer in kamp Westerbork te kunnen verblijven.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Estella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-07-16 Onderwerp: de ontslagen gemengd-gehuwden zijn maandag vertrokken; dinsdag kregen de bewoners te horen dat de jaargangen vanaf 1902 voor een keuring moesten verschijnen met als resultaat dat 229 kampbewoners klaar moesten staan om de volgende dag te vertrekken, een deel van de anderen is teruggesteld voor werkzaamheden in het kamp, een of voor andere redenen, de rest is ouder. De hele nacht is doorgewerkt om de personen voor het transport van de volgende dag zo goed mogelijk op reis te laten gaan; de mensen waren bijna allen nerveus en overstuur; de volgende ochtend vroeg afscheid nemen, het eerste transport kwam binnen. Het was een optocht van nood en ellende, de mensen die gewoon opgekomen waren zagen er keurig uit in tegenstelling tot degene die uit de gevangenis kwamen of waren opgepakt, zonder bagage. De binnengekomen mensen (ongeveer 950) kregen eten en drinken, werden geregistreerd en gingen weer terug naar het station; vandaag (de 16de) zijn de mensen per auto binnengekomen vanaf het station; op woensdag de 15de een aankondiging van een keuring voor de jaargangen 1898-190, ongeveer 100 personen, waaronder binnengekomen Groningers van 10 juli. Op de 16de weer een groep uit Amsterdam, waaronder een broer van Stella en zijn vrouw. Werner heeft ze kunnen spreken. Ze waren zonder eten en drinken binnengekomen. Werner heeft ze nog boterhammen kunnen meegeven. Met de auto gingen ze samen terug naar de trein. De Grüne Polizei begeleide het transport. Ze waren terughoudend en fatsoenlijk. Werner denkt zelf ook niet lang meer in kamp Westerbork te kunnen verblijven.

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit kamp Westerbork

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1943-01-01 Onderwerp: nieuwjaarsgroet, zal 1943 al onze wensen vervullen?; Stella blijft zo lang mogelijk in Amsterdam, mocht het gebeuren dat zij in kamp Westerbork terecht komt, dan gaan zij trouwen; uitbreiding van het schoolwezen en nijverheidsonderwijs in het kamp, Stella zou misschien een baan kunnen krijgen en samen zouden ze misschien in aanmerking voor een kamertje kunnen komen; oud en nieuw met vrienden in het kamp gevierd, niet echt sprake van een feest.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1943-01-01 Onderwerp: nieuwjaarsgroet, zal 1943 al onze wensen vervullen?; Stella blijft zo lang mogelijk in Amsterdam, mocht het gebeuren dat zij in kamp Westerbork terecht komt, dan gaan zij trouwen; uitbreiding van het schoolwezen en nijverheidsonderwijs in het kamp, Stella zou misschien een baan kunnen krijgen en samen zouden ze misschien in aanmerking voor een kamertje kunnen komen; oud en nieuw met vrienden in het kamp gevierd, niet echt sprake van een feest.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum:&nbsp;1943-02 Onderwerp: iemand namens de bagageafdeling komt Werner zeggen dat er een pakket voor Lea Pach-Matteman is aangekomen. De kleren zullen retour gaan. Dit kan niet wat betreft de levensmiddelen. Deze zullen met toestemming van Werner worden verspreid onder een aantal strafgevallen. Stella moet Werner op de hoogte houden of de leren inderdaad weer retour komen. (Lea is kennelijk al doorgestuurd).

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum:&nbsp;1943-02 Onderwerp: iemand namens de bagageafdeling komt Werner zeggen dat er een pakket voor Lea Pach-Matteman is aangekomen. De kleren zullen retour gaan. Dit kan niet wat betreft de levensmiddelen. Deze zullen met toestemming van Werner worden verspreid onder een aantal strafgevallen. Stella moet Werner op de hoogte houden of de leren inderdaad weer retour komen. (Lea is kennelijk al doorgestuurd).

Met echtgenote Esther Presser-Sluijter en dochter Louise Esther Presser

Met echtgenote Esther Presser-Sluijter en dochter Louise Esther Presser

Foto van Maurits Presser

Gedicht geschreven in kamp Westerbork Aan: Heynemann, Liesel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-1-13 Onderwerp: overzicht van aankomst en verblijf; werken in Velp; Joodse Raad; Fliegende Kolonne; sokken wassen in barak 37; cursus Engels in barak 41; revue en sport; hopelijk het volgende jaar in vrede bij elkaar…

Gedicht geschreven in kamp Westerbork Aan: Heynemann, Liesel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-1-13 Onderwerp: overzicht van aankomst en verblijf; werken in Velp; Joodse Raad; Fliegende Kolonne; sokken wassen in barak 37; cursus Engels in barak 41; revue en sport; hopelijk het volgende jaar in vrede bij elkaar…

Gedicht geschreven in kamp Westerbork aan Liesel Heynemann

Buitencommando's kamp Westerbork

SD-Hoofdkwartier Velp

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Afdeling Groningen Aan: de Groot, Samuel&nbsp; Plaats: Groningen Datum: 1943-06-23 Onderwerp: Samuel heeft verlof om vier dagen in de kwekerij van zijn zwager te werken.

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Afdeling Groningen Aan: de Groot, Samuel&nbsp; Plaats: Groningen Datum: 1943-06-23 Onderwerp: Samuel heeft verlof om vier dagen in de kwekerij van zijn zwager te werken.

Verklaring van de Joodse Raad dat aan Samuel de Groot verlof is verleend om vier dagen in de week in de tuin van zijn zwager te werken in Eelde

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam Aan: medewerkers van de Joodse Raad Plaats: Amsterdam Datum: 1942-09-16 Onderwerp: invullen van een formulier door medewerkers van de Joodse Raad.

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam Aan: medewerkers van de Joodse Raad Plaats: Amsterdam Datum: 1942-09-16 Onderwerp: invullen van een formulier door medewerkers van de Joodse Raad.

Instructie van de Joodse Raad voor Amsterdam voor het invullen van een formulier voor medewerkers

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: Samuel mag met verlof, hij moet een borg hebben van de mensen die een week later met verlof gaan; ze willen proberen de auto van de vorige keer weer te krijgen, lukt dat dan kan hij om 8 uur al thuis zijn; als hij met de trein gaat dan stuurt hij een telegram…; ze mogen misschien met de laatste trein terug; voor de machines was geen olie, tot 13.00 uur konden ze niet draaien; een tante met haar man is in kamp Westerbork terecht gekomen…

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: Samuel mag met verlof, hij moet een borg hebben van de mensen die een week later met verlof gaan; ze willen proberen de auto van de vorige keer weer te krijgen, lukt dat dan kan hij om 8 uur al thuis zijn; als hij met de trein gaat dan stuurt hij een telegram…; ze mogen misschien met de laatste trein terug; voor de machines was geen olie, tot 13.00 uur konden ze niet draaien; een tante met haar man is in kamp Westerbork terecht gekomen…

Brief van Samuel de Groot aan zijn vrouw en kinderen vanuit het Joods werkkamp Havelte

Ontvluchten uit Nederland

Zwitserse Weg

Van: Verstappen, J.&nbsp; Aan: Herinneringscentrum kamp Westerbork Plaats: Eindhoven&nbsp; Datum: 1987-07-18&nbsp; Onderwerp: herziening verslag inv.nr. 2353-1., binnenkomende transporten via Assen-Beilen-Hooghalen of via Assen naar Hooghalen over verkeerd spoor naar kamp Westerbork.

Van: Verstappen, J.&nbsp; Aan: Herinneringscentrum kamp Westerbork Plaats: Eindhoven&nbsp; Datum: 1987-07-18&nbsp; Onderwerp: herziening verslag inv.nr. 2353-1., binnenkomende transporten via Assen-Beilen-Hooghalen of via Assen naar Hooghalen over verkeerd spoor naar kamp Westerbork.

RozetteBrilleman

Rozette
Brilleman