In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Van: Palache-Rosenberg, Lies Aan: lieve allemaal Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-21 Onderwerp: eindelijk weer een schrijfdag; Siegfried heeft last gehad van zijn maag en ingewanden. Hij is weer opgeknapt; ze proberen elkaar zo vaak mogelijk te zien. 's avonds eet hij zijn boterham bij Lies. lies pruttelt dan nog altijd wat op haar comfort (esbitstelletje); Siegfried kwam net binnen met hun gezamenlijk pakket…

Van: Palache-Rosenberg, Lies Aan: lieve allemaal Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-21 Onderwerp: eindelijk weer een schrijfdag; Siegfried heeft last gehad van zijn maag en ingewanden. Hij is weer opgeknapt; ze proberen elkaar zo vaak mogelijk te zien. 's avonds eet hij zijn boterham bij Lies. lies pruttelt dan nog altijd wat op haar comfort (esbitstelletje); Siegfried kwam net binnen met hun gezamenlijk pakket…

Brief van Lies aan lieve allemaal vanuit kamp Westerbork

Van: Moeder Aan: Hamburg, Flora Plaats: Westerbork&nbsp; Datum: 1942-10 Onderwerp: omstandigheden in het kamp. Over het vertrek van Zutphen naar Westerbork. Bepakt en gezakt. Ook de rugzak van vader die in Vledder zit meegenomen. Een deken is verloren gegaan. Moeder schrijft vanuit haar bed, driehoog. Tegenover haar zit/ligt Lena van Gelder-Leraar, de dochter van Juda met haar drie kinderen. Er is behoefte aan pakketpost.

Van: Moeder Aan: Hamburg, Flora Plaats: Westerbork&nbsp; Datum: 1942-10 Onderwerp: omstandigheden in het kamp. Over het vertrek van Zutphen naar Westerbork. Bepakt en gezakt. Ook de rugzak van vader die in Vledder zit meegenomen. Een deken is verloren gegaan. Moeder schrijft vanuit haar bed, driehoog. Tegenover haar zit/ligt Lena van Gelder-Leraar, de dochter van Juda met haar drie kinderen. Er is behoefte aan pakketpost.

Brief van moeder aan Flora Hamburg vanuit kamp Westerbork

Aan de Markt 4 had David Kats bij zijn woning een slagerij. Hij was getrouwd met Rebecca Kropveld en samen hadden ze vier kinderen; Max, Betje, Antonie en Nathan. De kinderen bezochten de openbare lagere school in Beilen. Vader was lid van muziekvereniging Union in Beilen, waar hij trompet speelde. Ook was hij onder andere als kerkbestuurslid actief in de Joodse gemeente. Naast de familie Kats was het café van de familie Padding. Ze hadden goede contacten met elkaar. Op vrijdagavond deed vader Padding altijd het licht aan bij de familie Kats. Ze mochten dit niet zelf doen vanwege de Sabbath. Zoon Bram Padding begreep dat niet echt op jonge leeftijd en vroeg zich wel eens af waarom ze dat niet zelf konden doen. Als dank bakte Rebecca vaak een ‘kippentaartje’ voor de familie Padding; ze gebruikte hierin kippenvet in plaats van boter.&nbsp;

Markt 4, Beilen

De werkverruimingskampen waren in de jaren dertig door de Nederlandse regering gebouwd om werklozen in het kader van de werkverschaffing te huisvesten. Een aantal van deze kampen werd ontruimd om plaats te maken voor door anti-Joodse maatregelen werkloos geworden Joodse mannen.

Joodse werkkampen in Nederland

‘Ik heb bestek uit het Apeldoornsche Bosch. Hebben jullie daar belangstelling voor?’, zo schreef ze mij in een e-mail. Ik belde haar op. Ze kocht regelmatig delen uit vrijgekomen inboedels op, die ze vervolgens in haar huisje vol antiek en curiosa te koop aanbood. ‘Aan dit soort dingen wil ik geen geld verdienen. Meestal geef ik het aan een goed doel. Maar deze bestekdelen, nee, dat is niet zomaar iets.’ Ze zocht een goede bestemming. Of ik even langs wilde komen.

Twee lepels, een vork en een theelepel

<blockquote>‘Mijn liefste Netty, De laatste afscheidskaart ontvang je vanuit de trein. We zitten met ruim 40 mensen + bagage en het is benauwd in veewagen. We zijn vol goeden moed. Tot een spoedig weerziens in ons dierbare Hollandje. Vaarwel en kus, Hertha.’</blockquote>‘Toen ik die kaart had gelezen zei ik tegen mijn moeder : ‘Mam, we zien haar nooit meer terug’, herinnerde Netty Hietkamp-Renès zich. Drie jaar eerder, in 1940, ontmoetten Hertha en Netty elkaar op hun eerste schooldag op de Huishoudschool in Deventer. Ze werden hartsvriendinnen.

Het verhaal van Hertha Aussen

Leo Blumensohn maakte deel uit van de groep Duitse Joden die na de pogrom van 9 op 10 november 1938 besloot naar Nederland te vluchten. Hij &nbsp;werd in oktober 1939 de eerste bewoner van het vluchtelingenkamp Westerbork en speelde een belangrijke rol bij religieuze en culturele activiteiten in het kamp.&nbsp;

Het verhaal van Leo Blumensohn

De&nbsp;opa van Didier Winterstein wist het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau te overleven. Didier, docent aan het Christelijk Gymnasium in Utrecht, vertelde erover tijdens de Nationale Herdenking Vervolging Sinti en Roma op 19 mei 2019 in kamp Westerbork.&nbsp;

"Opa, wat is dat op je arm?"

Evenals Joden werden ook Sinti en Roma door de nazi’s als een ‘gevaar voor de zuiverheid van het Arische ras’ gezien en moesten zij dus vernietigd worden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog behoorde Tatta Hanstein tot één van de honderden in Nederland opgepakte Sinti en Roma.

Het verhaal van Stephanus ‘Tatta’ Hanstein

De Sinto August Grünholz werd in mei 1944 vanuit kamp Westerbork naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau weggevoerd. Hij zou de Tweede Wereldoorlog niet overleven.

Het verhaal van August Grünholz

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Specifieke groepen kampbewoners

Protestante Joden kamp Westerbork

Van: de Joodse Raad in Den Haag Aan: een medewerker van de Joodse Raad in Den Haag Plaats: Den Haag Datum: 1942 Onderwerp: afwikkeling bagageberichten

Van: de Joodse Raad in Den Haag Aan: een medewerker van de Joodse Raad in Den Haag Plaats: Den Haag Datum: 1942 Onderwerp: afwikkeling bagageberichten

Mededeling over bagageberichten voor de Joodse Raad in Den Haag

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag Aan: wie het betreft Plaats: Amsterdam/ Den Haag Datum: 1942-11 Onderwerp: Instructie over registratie als Jood met vermelding van de bureaus van de Joodse Raad in Den Haag waar het plaats kan vinden.

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag Aan: wie het betreft Plaats: Amsterdam/ Den Haag Datum: 1942-11 Onderwerp: Instructie over registratie als Jood met vermelding van de bureaus van de Joodse Raad in Den Haag waar het plaats kan vinden.

Instructie over registratie als Jood met vermelding van de bureaus van de Joodse Raad waar het plaats kan vinden

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Afdeling Joodsche Centrale Beroepsopleiding Aan: wie het betreft Plaats: Amsterdam/Den Bosch Datum: 1942-05 Onderwerp: mogelijkheid voor beroepsopleidingen, ook in Den Bosch is er belangstelling: timmeren/meubelmaker; stoffeerder/behanger; elektrotechniek; horlogemaker…

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Afdeling Joodsche Centrale Beroepsopleiding Aan: wie het betreft Plaats: Amsterdam/Den Bosch Datum: 1942-05 Onderwerp: mogelijkheid voor beroepsopleidingen, ook in Den Bosch is er belangstelling: timmeren/meubelmaker; stoffeerder/behanger; elektrotechniek; horlogemaker…

Mededeling van de Joodse Raad voor Amsterdam over de mogelijkheid van beroepsopleidingen

Van: Joodsche Raad voor Amsterdam Betreft het vertrek van de familie Polak, S.&nbsp; Datum van vertrek naar kamp Westerbork: 1942-07-23 Datum schrijven: 1942-11-01

Van: Joodsche Raad voor Amsterdam Betreft het vertrek van de familie Polak, S.&nbsp; Datum van vertrek naar kamp Westerbork: 1942-07-23 Datum schrijven: 1942-11-01

Bericht van de Joodse Raad over het vertrek van de familie Polak

Heinrich Schulmann werd op 30 januari 1918 geboren in Wenen als zoon van Chaim (roepnaam Joachim) Schulmann (1887) en Jettka Rappaport (1888). Hij had een ouder zusje, Czeslawa (2 mei 1910). Vader Chaim was geboren in Stanislav in Oekraïne. Hij behoorde tot de twee miljoen joden die tussen 1880 en 1920 het Russische Rijk ontvluchtten vanwege het toenemende antisemitisme dat gepaard ging met grote pogroms. Hij woonde in het zogenoemde Vestigingsgebied (Pale of Settlement), het westelijkste gebied van het Russische Rijk waar het joden was toegestaan zich permanent te vestigen, een besluit uit 1791 van tsarina Catharina de Grote. Zijn echtgenote, Jettka Rappaport kwam uit Drohobycz, een plaatsje gelegen op dertig kilometer van Stryi. Samen met hun dochter Czeslawa (Cesia) vluchtten ze naar Wenen. Onbekend is in welk jaar. In Wenen bevonden zich veel joodse vluchtelingen die in enclaves bij elkaar woonden en de traditionele Oost-Europese riten en levenswijze in stand hielden. De familie Schulmann was religieus. Misschien dat Heinrich (roepnaam Heini) mede daardoor geïnspireerd raakte door het zionisme. Verder onderzoek in Oostenrijk moet meer inzicht geven over leven en werk van de familie Schulmann aldaar.&nbsp; Heini kwam op 8 maart 1939 bij Venlo Nederland binnen. Vanwege zijn joods-zijn was zijn nationaliteit hem ontnomen en was hij stateloos. Het was geen sinecure om met de trein via Duitsland naar Nederland te reizen en de grens over te komen. Er vonden veel controles plaats en ongewenste passagiers konden door de politie uit de trein worden gehaald. Heini had echter een bewijs op zak waarin stond dat hij was toegelaten tot de Vereniging tot Vakopleiding van Palestina Pioniers in Deventer. Hij zou een opleiding tot schoenmaker te volgen.Het was zijn plan om naar Palestina te emigreren, en de Jewish Agency als erkend vertegenwoordiger van het Joodse Volk liet met name mensen toe die met de handen konden werken om op die manier bij te dragen aan de opbouw van het land. Hij vestigde zich eerst in Voorst om na een maand naar Deventer te verhuizen. Hij verbleef daar in de Papenstraat 45. Begin november 1939 vertrok hij naar Amsterdam omdat er een stageplaats voor hem gevonden was bij de Lederfabriek van Weinrieb aan de Recht Boomssloot 20. Hersch Weinrieb, fabrikant van lederwaren en vader van vier zonen, was eveneens afkomstig uit Rusland. Na zijn huwelijk met een Pools-joodse vrouw en de geboorte van zijn vier kinderen – allen in Sagoze in Polen - waren zij al in februari 1935 het antisemitisme in dat land ontvlucht en naar Nederland gekomen.&nbsp; Heini vond een onderkomen aan de Nieuwe Kerkstraat 104-II, die als bijnaam het ‘Jodenstraatje’ had, in een huis waar de doorstroming van joden uit Berlijn en Wenen heel groot was. Vanaf 18 april 1940 werkte Heinrich bij de Plaatwerkerij van W. van Bommel aan de Baarsjesweg 248. Als stagevergoeding kreeg hij fl. 2,- per week. Ondanks de verschillende advertenties voor leerlingen in de plaatwerkerij was Heini vanaf 15 juli 1940 werkloos, zo staat vermeld op zijn vreemdelingenkaart. Op 10 oktober 1940 verhuisde hij naar het Waterlooplein 62-III en woonde hij in bij een zekere Stolles. Dit huis stond recht tegenover de Mozes en Aäronkerk in het hartje van de Jodenbuurt. Vader Chaim, moeder Jetti en zusje Czeslawa verbleven nog steeds in Wenen, in de Wiedner Haupstrasse 40-III, later in de Rembrandtstrasse 34.&nbsp; Heini werd op zondag 23 februari 1941 opgepakt tijdens de tweede dag van de razzia. Zijn huis lag midden in het door de Duitse grüne Polizei belegerde gebied. Er was geen ontsnappen mogelijk. Het kan ook zijn dat hij in de ochtend de Joodse markt op Uilenburg bezocht of iemand een handje hielp achter de kraam. Diezelfde dag werd hij samen met meer dan honderd andere mannen overgebracht naar kamp Schoorl waar de dag ervoor al ongeveer 280 opgepakte Joodse mannen waren aangekomen. Op 27 februari werd hij van daaruit samen met 388 anderen naar Buchenwald gedeporteerd. Daar kreeg hij als Politische Jude kampnummer 1371 toebedeeld. In Buchenwald konden de gevangenen op allerlei plaatsen tewerkgesteld worden, in de keuken, bij schoonmaakploeg of op het land. Polen en joden moesten het zwaarste werk doen en kwamen vaak in het Bau- of Steinkommando terecht: bij de barakkenbouw of in de steengroeve. Niet bekend is waar Heini werd ingedeeld. Op 22 mei werd hij tezamen met 690 andere gevangenen naar Mauthausen overgebracht: 341 van hen waren de bij de razzia opgepakte joodse mannen, de overige 350 gedeporteerde mannen waren Poolse steenhouwers. Omdat veel van de in Amsterdam opgepakte mannen door het zware werk en het slechte eten in Buchenwald waren verzwakt, kregen zij het in Mauthausen nog zwaarder. Ook daar moesten ze regelmatig in de steengroeve werken. Een steeds groter percentage van de mannen raakte 'arbeidsongeschikt’, door ziektes en totale uitputting. Omdat zij wel aanspraak maakten op een bed en voedsel – beide werden door de kampautoriteiten liever ter beschikking gesteld aan mensen die nog wel konden werken – was de SS hen liever kwijt dan rijk. Via de geheim opgezette operatie 14f13 werden in ieder geval 109 (maar waarschijnlijk 150) mannen in geblindeerde bussen overgebracht naar Slot Hartheim. Daar waren in de anderhalf jaar ervoor al meer dan 10.000 mensen omgebracht in de geheime gaskamer die in het kasteel was aangelegd. De gevangenen was voorgespiegeld dat zij vanwege hun slechte gezondheid naar Sanatorium Dachau zouden gaan om aan te sterken. In werkelijkheid reden zij in geblindeerde bussen linea recta naar de gaskamer van Hartheim. Heinrich werd daar op 13 augustus 1941 vermoord. Hij was 23 jaar oud.&nbsp; bron: https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/themasites/razzia/heinrich-schulmann/

Informatie uit andere archieven

Van: Visser, E. Aan: Visser, A. Plaats: Amsterdam Datum: 1942-08-08 Onderwerp: Omstandigheden thuis, pogingen om vrijlating uit Westerbork te bewerkstelligen. (Asser Visser zit in barak 3a in kamp Westerbork)

Van: Visser, E. Aan: Visser, A. Plaats: Amsterdam Datum: 1942-08-08 Onderwerp: Omstandigheden thuis, pogingen om vrijlating uit Westerbork te bewerkstelligen. (Asser Visser zit in barak 3a in kamp Westerbork)

Isacvan Bergen

Isac
van Bergen