In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Binnenkomende transporten kamp Westerbork

Binnenkomende transporten kamp Westerbork uit kamp Amersfoort

Binnenkomende transporten kamp Westerbork uit kamp Vught

Binnenkomende transporten kamp Westerbork uit Amsterdam

Pagina uit het poëziealbum van Gisela Müller. Op de pagina staat een versje van haar vader Hans Müller. Datum: 1941-03-17 Plaats: Westerbork, kamp (Centraal Vluchtelingenkamp-)

Pagina uit het poëziealbum van Gisela Müller. Op de pagina staat een versje van haar vader Hans Müller. Datum: 1941-03-17 Plaats: Westerbork, kamp (Centraal Vluchtelingenkamp-)

Gedicht uit het poëziealbum van Gisela Müller met een versje van haar vader Hans Müller.

Binnenkomende transport kamp Westerbork 15 maart 1944

Foto's uit een pagina van een fotoalbum. De foto linksboven in het album (boven in de rij) is reeds beschreven. Op de andere foto's staan van boven naar beneden: Onderwerp: Bewoners staan voor hun barak en kijken naar een kinderbox Het gaat van links naar rechts om: Rosa Gottschalk-Strauss (1911-1944) Hans Müller (1908) Luise Bogen-Hertz (1904-1944) en een onbekende vrouw. Het jongetje op de voorgrond is ook onbekend Onderwerp: kinderen zittend aan een feestelijk gedekte tafel Van links naar rechts; Onbekend meisje Gisela Müller (1931) Ruth Bogen Inez Spanier (aan het hoofd van de tafel) Renate Spanier Onbekend meisje De vrouw met kind aan de kop van de tafel is Rosa Gottschalk-Strauss met Renee Gottschalk Onderwerp: kinderen en volwassen staan rond en in de buurt van een kinderbox De kinderen zijn onbekend, behalve Renée Gottschalk in de box. De volwassenen van links naar rechts: Martha Julie Müller-Kankelfitz haar echtgenoot Hans Müller Op de rug gezien Luise Bogen-Hertz met naast haar een onbekende vrouw.

Foto's uit een pagina van een fotoalbum. De foto linksboven in het album (boven in de rij) is reeds beschreven. Op de andere foto's staan van boven naar beneden: Onderwerp: Bewoners staan voor hun barak en kijken naar een kinderbox Het gaat van links naar rechts om: Rosa Gottschalk-Strauss (1911-1944) Hans Müller (1908) Luise Bogen-Hertz (1904-1944) en een onbekende vrouw. Het jongetje op de voorgrond is ook onbekend Onderwerp: kinderen zittend aan een feestelijk gedekte tafel Van links naar rechts; Onbekend meisje Gisela Müller (1931) Ruth Bogen Inez Spanier (aan het hoofd van de tafel) Renate Spanier Onbekend meisje De vrouw met kind aan de kop van de tafel is Rosa Gottschalk-Strauss met Renee Gottschalk Onderwerp: kinderen en volwassen staan rond en in de buurt van een kinderbox De kinderen zijn onbekend, behalve Renée Gottschalk in de box. De volwassenen van links naar rechts: Martha Julie Müller-Kankelfitz haar echtgenoot Hans Müller Op de rug gezien Luise Bogen-Hertz met naast haar een onbekende vrouw.

Fotoalbum met impressies uit het dagelijkse leven in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Van: Gompels, Joseph Aan: Jo&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-08-02 Onderwerp: Brief aan zijn geliefde. Dagelijks leven in het kamp, optredens van radiozangers en bokswedstrijden, Amsterdamse gevangenen krijgen straf voor het breken van een plank, vermoedens dat hij snel op transport zal worden gesteld, zijn zusje Mietje is ook in het kamp. De mensen zijn aardig, hij krijgt een extra rantsoen want hij doet alsof hij soldaat is (met de hoop dat hij op verlof mag).&nbsp;

Van: Gompels, Joseph Aan: Jo&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-08-02 Onderwerp: Brief aan zijn geliefde. Dagelijks leven in het kamp, optredens van radiozangers en bokswedstrijden, Amsterdamse gevangenen krijgen straf voor het breken van een plank, vermoedens dat hij snel op transport zal worden gesteld, zijn zusje Mietje is ook in het kamp. De mensen zijn aardig, hij krijgt een extra rantsoen want hij doet alsof hij soldaat is (met de hoop dat hij op verlof mag).&nbsp;

Brief van Joseph Gompels aan Jo vanuit kamp Westerbork

Foto van een voetbalteam Datum: onbekend Plaats: onbekend De man gehurkt in het midden (pijltje links) is Hans Müller. Naast hem zit zijdelings Erich Gottschalk (1912).

Foto van een voetbalteam Datum: onbekend Plaats: onbekend De man gehurkt in het midden (pijltje links) is Hans Müller. Naast hem zit zijdelings Erich Gottschalk (1912).

Foto van een voetbalteam

Van: van Koppelen-Bannet, Mathilde Aan: Smit, familie&nbsp; Plaats: Rotterdam Datum: 1941-04-10 Onderwerp: brief ontvangen, Mathilde schrijft direct terug. Er zijn brieven verloren geraakt; ‘vader is nog steeds zeer ernstig ziek. Hij ligt al een hele tijd in het ziekenhuis’ (was op 21 februari al overleden); het bombardement heeft hem erg aangegrepen; Mathilde is nog steeds bij Maup en Cato; ook oom ben is haar in alles behulpzaam….

Van: van Koppelen-Bannet, Mathilde Aan: Smit, familie&nbsp; Plaats: Rotterdam Datum: 1941-04-10 Onderwerp: brief ontvangen, Mathilde schrijft direct terug. Er zijn brieven verloren geraakt; ‘vader is nog steeds zeer ernstig ziek. Hij ligt al een hele tijd in het ziekenhuis’ (was op 21 februari al overleden); het bombardement heeft hem erg aangegrepen; Mathilde is nog steeds bij Maup en Cato; ook oom ben is haar in alles behulpzaam….

Brief van Mathilde van Koppelen-Bannet aan haar dochter en schoonzoon en kleindochter vanuit Rotterdam

Van: van Cleef, Rozette Aan: moeder Plaats:&nbsp;Libau(?) Datum: 1945-05 Onderwerp: bevrijd, in leven, teruggekeerd tot het leven…, de ontroering na de eerste schreden buiten het hek, het stappen midden in de vrijheid; ‘moeder ik leef en ik kom thuis. Hoor je moeder, thuis in Holland'; ze heeft het niet meer zwaar en geen honger meer; ze hoeft geen angst meer te hebben en ze kan gaan als een vrij mens;…

Van: van Cleef, Rozette Aan: moeder Plaats:&nbsp;Libau(?) Datum: 1945-05 Onderwerp: bevrijd, in leven, teruggekeerd tot het leven…, de ontroering na de eerste schreden buiten het hek, het stappen midden in de vrijheid; ‘moeder ik leef en ik kom thuis. Hoor je moeder, thuis in Holland'; ze heeft het niet meer zwaar en geen honger meer; ze hoeft geen angst meer te hebben en ze kan gaan als een vrij mens;…

Brief van Rozette van Cleef aan haar moeder kort na haar bevrijding uit het kamp Libau

Plaatsen in kamp Westerbork

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Levie PhilippusBendik

Levie Philippus
Bendik