In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Naziconcentratiekampen

Kamp Sonnenburg

Kamp Majdanek

Van: van Keizer, B (Bep)&nbsp; Aan: Franken, H. Plaats: Westerbork, kamp, barak 85 Datum: 1943-06-18 Onderwerp: de eerste drie dagen in het kamp was de schrijfster verdoofd; kracht om het te verwerken; chef keuken van een ziekenbarak (tekening), waar 260 patiënten liggen; de keuken is primitief, zonder gootsteen, aanrecht of watervoorziening; het water halen ze aan het einde van de zaal. Hier zijn waslokalen met kranen; in de keuken maken ze het brood klaar, wassen af; halen alles wat men nodig heeft en delen het eten uit; van 7 uur in de ochtend tot 7 uur in de avond is ze hier werkzaam; gezellig werk samen met dokters en verpleegsters…

Van: van Keizer, B (Bep)&nbsp; Aan: Franken, H. Plaats: Westerbork, kamp, barak 85 Datum: 1943-06-18 Onderwerp: de eerste drie dagen in het kamp was de schrijfster verdoofd; kracht om het te verwerken; chef keuken van een ziekenbarak (tekening), waar 260 patiënten liggen; de keuken is primitief, zonder gootsteen, aanrecht of watervoorziening; het water halen ze aan het einde van de zaal. Hier zijn waslokalen met kranen; in de keuken maken ze het brood klaar, wassen af; halen alles wat men nodig heeft en delen het eten uit; van 7 uur in de ochtend tot 7 uur in de avond is ze hier werkzaam; gezellig werk samen met dokters en verpleegsters…

Briefkaart van B. Keizer aan Ds. H. Franken vanuit kamp Westerbork

Van: Knap, Charles Aan: Spetter, Jacques en Nel Plaats: Amsterdam Datum: 1943-06 Onderwerp: condoleances naar aanleiding van het overlijden van Lenie Spetter; hij had een persoonlijk willen opzoeken, maar dat kan pas na de oorlog…

Van: Knap, Charles Aan: Spetter, Jacques en Nel Plaats: Amsterdam Datum: 1943-06 Onderwerp: condoleances naar aanleiding van het overlijden van Lenie Spetter; hij had een persoonlijk willen opzoeken, maar dat kan pas na de oorlog…

Brief van Charles Knap aan Jacques en Nel Spetter

Van: Simons, D. Aan: Medema, Mej. Plaats: Amsterdam Datum: 1943-01-16 Onderwerp: bericht over opgepakt familielid. Deze zit nog op het politiebureau in Winschoten. David kan nu nog niets voor hem doen. De stamkaarten van de twee meisjes die in Bourtange waren achtergebleven kunnen worden verbrand. anders hadden zij de kaarten in kamp Westerbork moeten &nbsp;inleveren.

Van: Simons, D. Aan: Medema, Mej. Plaats: Amsterdam Datum: 1943-01-16 Onderwerp: bericht over opgepakt familielid. Deze zit nog op het politiebureau in Winschoten. David kan nu nog niets voor hem doen. De stamkaarten van de twee meisjes die in Bourtange waren achtergebleven kunnen worden verbrand. anders hadden zij de kaarten in kamp Westerbork moeten &nbsp;inleveren.

Brief van David Simons aan Mej. Medema vanuit Amsterdam

Breslauer, W.R. Werken op het land. Kampgevangene bindt schoven in het korenveld.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943.&nbsp;

Breslauer, W.R. Werken op het land. Kampgevangene bindt schoven in het korenveld.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943.&nbsp;

Het binden van schoven door een kampgevangene

Sonder-Ausweis&nbsp; Cohen, Ernst, 21-4-07, B5 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig nur in O.D. Begleitung

Sonder-Ausweis&nbsp; Cohen, Ernst, 21-4-07, B5 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig nur in O.D. Begleitung

Sonderausweis van Ernst Cohen

Van: Jewish Agency Jerusalem Aan: Snoek, Hermine Plaats: Palestina Datum: 1943-08-16 Onderwerp: registratie op de Palestinalijst

Van: Jewish Agency Jerusalem Aan: Snoek, Hermine Plaats: Palestina Datum: 1943-08-16 Onderwerp: registratie op de Palestinalijst

Brief van Jewish Agency Jerusalem aan Hermine Snoek

Van: (Waterman)-Lopes Cardozo, Henriette Aan: Loes (zus) Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-05-18 Onderwerp: dagelijks leven in kamp. Veel contact met bekenden in de barak zelf. Met haar man Barend gaat het iets beter. Hij is vrolijker. Chaja werkt in het ‘weeshuis’, dat in de barak is ondergebracht. Pakketjes zijn altijd welkom. Al zijn het houtjes om op te bijten.

Van: (Waterman)-Lopes Cardozo, Henriette Aan: Loes (zus) Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-05-18 Onderwerp: dagelijks leven in kamp. Veel contact met bekenden in de barak zelf. Met haar man Barend gaat het iets beter. Hij is vrolijker. Chaja werkt in het ‘weeshuis’, dat in de barak is ondergebracht. Pakketjes zijn altijd welkom. Al zijn het houtjes om op te bijten.

Briefkaart van Henriette Waterman-Lopes Cardozo aan Loes vanuit kamp Westerbork

Van: de gemeente Groningen Aan: Gudema, Benjamin Plaats: Groningen Datum: 1941-04-08 Onderwerp: aanmelden in verband met Joodse achtergrond.&nbsp;

Van: de gemeente Groningen Aan: Gudema, Benjamin Plaats: Groningen Datum: 1941-04-08 Onderwerp: aanmelden in verband met Joodse achtergrond.&nbsp;

Bewijs van aanmelding door Benjamin Gudema in verband met aanmeldingsplicht wel of niet van Joods bloed te zijn

De Westerborker Nieuws uit Kamp Westerbork 1945-05-03 No. 15&nbsp; Inhoud: inlichtingbureau, Lijst van ruim vijftig personen die in Palestina zijn terecht gekomen, inlichtingen over Bergen-Belsen; rectificatie; godsdienstoefeningen; reparaties; Scheffelaar, onderduiknaam; oorlogsoverzicht; ledige flesjes naar de apotheek; Joden in Palestina en elders in de wereld en de Joodse Brigade.

De Westerborker Nieuws uit Kamp Westerbork 1945-05-03 No. 15&nbsp; Inhoud: inlichtingbureau, Lijst van ruim vijftig personen die in Palestina zijn terecht gekomen, inlichtingen over Bergen-Belsen; rectificatie; godsdienstoefeningen; reparaties; Scheffelaar, onderduiknaam; oorlogsoverzicht; ledige flesjes naar de apotheek; Joden in Palestina en elders in de wereld en de Joodse Brigade.

De Westerborker nummer 15 van 3 mei 1945

PK Amsterdam vermeldt overlijden in 1965 te Amsterdam. Echtgenoot Abraham Hoepelman is overleden in 1939. Zij is in 1946 hertrouwd met Salomon Winnik https://archief.amsterdam/indexen/archiefkaarten_1939-1994/zoek/query.nl.pl?i1=1&v1=Judith&a1=Beesemer&x=1&z=b#A05907_0135_0319

Van: Gemmeker, A.K. Aan: Burgemeester Westerbork Plaats: Westerbork Datum: 1944-01-24 Onderwerp: toestand rijwielpad &nbsp;van het doorgangskamp naar het Oranjekanaal. In Duits opgesteld

Van: Gemmeker, A.K. Aan: Burgemeester Westerbork Plaats: Westerbork Datum: 1944-01-24 Onderwerp: toestand rijwielpad &nbsp;van het doorgangskamp naar het Oranjekanaal. In Duits opgesteld

Brief van A. K. Gemmeker aan de burgemeester van Westerbork

Helena Abram was met haar moeder ondergedoken bij een familie aan de Heiweg in Nijmegen onder de schuilnaam Lettie Vermeer. Af en toe kwam haar vader op bezoek, die ze dan oom Gerard moest noemen. Helena/Lettie mocht met buurkinderen spelen en ze kon heel goed met het buurmeisje overweg, waarmee ze dagelijks speelde. Zo is ook de foto ontstaan, een foto die door het buurmeisje altijd is bewaard. Want tot haar grote verdriet was haar vriendinnetje Lettie op een dag verdwenen, volgens de buurvrouw terug naar Amsterdam. Dat verhaal bleek na de oorlog niet te kloppen: moeder en dochter zijn verraden en via kamp Westerbork naar Auschwitz gedeporteerd.

Helena Abram (Lenie)