In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Aan: Langstadt, Ruth Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-26 Onderwerp: Arbeidskaart

Aan: Langstadt, Ruth Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-26 Onderwerp: Arbeidskaart

Arbeidskaart van Ruth Langstadt in kamp Westerbork

Kinderwagens.&nbsp; Kinderwagens op een rij in de zon in het doorgangskamp.&nbsp; Kamp Westerbork Datum: 1943-1944&nbsp; Kinderwagens op een rij buiten in de zon. De kinderwagens bleven achter na een vertrekkend transport.

Kinderwagens.&nbsp; Kinderwagens op een rij in de zon in het doorgangskamp.&nbsp; Kamp Westerbork Datum: 1943-1944&nbsp; Kinderwagens op een rij buiten in de zon. De kinderwagens bleven achter na een vertrekkend transport.

Lege kinderwagens op een rij

Vooroorlogs Joods leven

Vooroorlogs antisemitisme

Invoering Neurenberger Wetten in Nederland

Kristallnacht

Hachsjara

Joodse vluchtelingen

Orthodoxe stroming Jodendom

Liberale stroming Jodendom

Anschluss

Zionisme

Surinaamse Joden

Marokkaanse Joden

Kampgeld 10 Cent/10 Gutschen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-1945 Serie AA No. 7525

Kampgeld 10 Cent/10 Gutschen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-1945 Serie AA No. 7525

Kampgeld Lager Westerbork 10 cent

Gedicht. Gedicht getiteld: 'Een Reuze Baan!!!'. Kamp Westerbork, jaartal onbekend. Gedicht geschreven door een juffrouw die bij de administratie in het kamp werkte. Zie ook inv.nr. 149.

Gedicht. Gedicht getiteld: 'Een Reuze Baan!!!'. Kamp Westerbork, jaartal onbekend. Gedicht geschreven door een juffrouw die bij de administratie in het kamp werkte. Zie ook inv.nr. 149.

Een reuze baan

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1939-07-26&nbsp; Onderwerp: Bouw barakken, 40 barakken gepland, de eerste barak wordt gebouwd; rond 1 november zal het kamp bewoonbaar zijn; organisatie Vluchtelingenkamp, kampboerderij, bosbouw en tuinbouw, directeur, adviseurs, bedrijfsleiders, uitvoerende werkzaamheden door de kampbewoners, inclusief voormannen.&nbsp;

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1939-07-26&nbsp; Onderwerp: Bouw barakken, 40 barakken gepland, de eerste barak wordt gebouwd; rond 1 november zal het kamp bewoonbaar zijn; organisatie Vluchtelingenkamp, kampboerderij, bosbouw en tuinbouw, directeur, adviseurs, bedrijfsleiders, uitvoerende werkzaamheden door de kampbewoners, inclusief voormannen.&nbsp;

Brief van Houtvester Assen aan de directeur Staatsbosbeheer

Naziconcentratiekampen

Coselkampen

Registratiekaart voor repatriëring, op naam van Rosette Nijstad, 22 juni 1945. Na haar bevrijding in Theresiënstadt is zij o.m. via Metz (Fr.) in het Evacuatiecentrum "Veemgebouw" in Eindhoven gekomen.

Registratiekaart voor repatriëring, op naam van Rosette Nijstad, 22 juni 1945. Na haar bevrijding in Theresiënstadt is zij o.m. via Metz (Fr.) in het Evacuatiecentrum "Veemgebouw" in Eindhoven gekomen.

Registratiekaart

Van: van Bergen-Nora Aan: Chaja Plaats: Amsterdam Datum: 1946-08-13 Onderwerp: kort brief; gisteren de wekelijks brief verstuurd met vier antwoordcoupons; als Chaja thuis was geweest, dan had ze de volgende dag weer naar school moeten gaan; is Engeland een mooi land?….&nbsp;

Van: van Bergen-Nora Aan: Chaja Plaats: Amsterdam Datum: 1946-08-13 Onderwerp: kort brief; gisteren de wekelijks brief verstuurd met vier antwoordcoupons; als Chaja thuis was geweest, dan had ze de volgende dag weer naar school moeten gaan; is Engeland een mooi land?….&nbsp;

Brief van Nora van Bergen-Diamant aan Chaja

Foto van Jozef en Reintje de Groot, rechts en in het midden.

Foto van Jozef en Reintje de Groot, rechts en in het midden.

Foto van Jozef en Reintje de Groot

Tinus van Mullem was negen jaar toen de oorlog uitbrak.&nbsp;‘Veel familieleden werden opgepakt. Mijn moeder wilde zich uit angst voor de vervolging niet als Sinti laten registreren, wat onze redding is geweest.'

Het verhaal van Tinus van Mullem

Josef Freiwald werd geboren op 6 december 1912 in Chalais, Zwitserland. Zijn moeder was Katharina Freiwald, een Sintezza, zijn vader was Alfred Joseph Nobel, die uit de nomadische stam Jenisch kwam. Josefs ouders waren niet gehuwd, waardoor aan Josef voor en tijdens de oorlog het Zwitsers staatsburgerschap geweigerd werd. Daardoor werd hij, als enige van het gezin dat hij had gesticht, met het ‘Zigeunertransport’ van 19 mei 1944 naar Auschwitz gedeporteerd. Hij wist de oorlog te overleven en keerde nadien terug bij zijn familie.&nbsp;

Het verhaal van Josef Freiwald

Op 19 mei 1944 worden 245 Sinti en Roma vanuit kamp Westerbork naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau gedeporteerd. Slechts 31 overleven de oorlog. Tot de slachtoffers behoort Settela Steinbach, die bij het vertrek van de deportatietrein uit Westerbork door de Joodse fotograaf Werner Rudolf Breslauer (1903) met een filmcamera op beeld wordt vastgelegd.&nbsp;

Het verhaal van Settela Steinbach

Dolfina Greef kwam op 14 februari 1939 in Veghel ter wereld. Haar broertje Soni Henricus Greef werd geboren op 28 mei 1941 in Tilburg. Dolfina en Soni waren vijf en twee jaar oud toen zij tijdens de ‘Zigeunerrazzia’ van 16 mei 1944 met hun vader Heinrich Wiegand uit hun huis aan de Koningstraat 62 in Arnhem opgehaald werden.&nbsp;

Het verhaal van Dolfina Greef

De Sinto August Grünholz werd in mei 1944 vanuit kamp Westerbork naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau weggevoerd. Hij zou de Tweede Wereldoorlog niet overleven.

Het verhaal van August Grünholz

In 2024 werd in de gemeente Midden-Drenthe een monument onthuld voor de daar in 1944 opgepakte en naar kamp Westerbork weggevoerde Sinti en Roma. De kunstenaar achter dit bijzondere monument was Ayla Corstanje-Uncu, die zelf ook een Sinti achtergrond heeft.&nbsp;

Het verhaal van Ayla Corstanje-Uncu

Evenals Joden werden ook Sinti en Roma door de nazi’s als een ‘gevaar voor de zuiverheid van het Arische ras’ gezien en moesten zij dus vernietigd worden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog behoorde Tatta Hanstein tot één van de honderden in Nederland opgepakte Sinti en Roma.

Het verhaal van Stephanus ‘Tatta’ Hanstein

Yvonne Vos beschrijft het korte leven van Harry Pumt, een Sinti jongen uit Den Haag. Hij werd begin augustus 1944 in de gaskamer van het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau door de nazi’s vermoord.&nbsp;

Het verhaal van Harry Pumt

De&nbsp;opa van Didier Winterstein wist het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau te overleven. Didier, docent aan het Christelijk Gymnasium in Utrecht, vertelde erover tijdens de Nationale Herdenking Vervolging Sinti en Roma op 19 mei 2019 in kamp Westerbork.&nbsp;

"Opa, wat is dat op je arm?"

Dit gemeenteverhaal is opgetekend door de afdeling educatie van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp; Foto struikelstenen: TracesOfWar.nl / Nico Nienhuis

Bram speelde altijd met Max. Hij herinnerde zich dat ze van onder de toonbank in de slagerij de binnenkomende Duitse soldaten zagen. Toen de kinderen Kats vanaf september 1941 niet meer op hun eigen school mochten blijven, gingen zij naar de Joodse school in Assen. Het gezin heeft van het hoofd van de politie in Beilen, Viëtor, twee onderduikadressen aangeboden gekregen, maar heeft daar geen gebruik van gemaakt.

Op 20 juli 1942 moest vader zich melden in werkkamp Orvelte, waar de mannen zich bezig hielden met het ontginnen van heide en rooien van aardappels. Begin oktober 1942 kwam vader in kamp Westerbork terecht. Moeder en de kinderen werden in de nacht van 2 op 3 oktober uit hun huis gehaald. Bram herinnert zich nog heel goed het lawaai en geschreeuw. &nbsp;De huizen waren aan elkaar vast gebouwd en de slaapkamers op de bovenverdieping grensden aan elkaar. Jongste zoon Nathan is ontsnapt door uit het slaapkamerraam te springen.&nbsp;

Zijn moeder en de andere kinderen zijn naar kamp Westerbork gebracht. Nathan is de volgende dag alsnog opgepakt op het terrein van Beileroord en ook naar kamp Westerbork overgebracht. &nbsp;De hele familie is op 5 oktober 1942 op transport gezet naar Auschwitz, waar zij direct na aankomst zijn vermoord.&nbsp;

Aan de Markt 4 had David Kats bij zijn woning een slagerij. Hij was getrouwd met Rebecca Kropveld en samen hadden ze vier kinderen; Max, Betje, Antonie en Nathan. De kinderen bezochten de openbare lagere school in Beilen. Vader was lid van muziekvereniging Union in Beilen, waar hij trompet speelde. Ook was hij onder andere als kerkbestuurslid actief in de Joodse gemeente. Naast de familie Kats was het café van de familie Padding. Ze hadden goede contacten met elkaar. Op vrijdagavond deed vader Padding altijd het licht aan bij de familie Kats. Ze mochten dit niet zelf doen vanwege de Sabbath. Zoon Bram Padding begreep dat niet echt op jonge leeftijd en vroeg zich wel eens af waarom ze dat niet zelf konden doen. Als dank bakte Rebecca vaak een ‘kippentaartje’ voor de familie Padding; ze gebruikte hierin kippenvet in plaats van boter.&nbsp;

Markt 4, Beilen

Verzamelplaatsen voor deportatie naar kamp Westerbork

Joodse werkkampen

Vluchtelingenkampen

Gevangenissen

Zieken-, verpleeg- en verzorgingstehuizen

Opvangtehuizen in Barneveld

Joodse weeshuizen

Joodse wijken

Hachsjara opleidingscentra

Loods 24

Hollandia Kattenburgfabriek

Hollandsche Schouwburg

Koning Willem III Kazerne

Van: Het Nederlandsche Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1947-12-01 Onderwerp: lot van Karel Lam.

Van: Het Nederlandsche Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1947-12-01 Onderwerp: lot van Karel Lam.

Verklaring van het Rode Kruis over het lot van Karel Lam

Van: Brilleslijper, H. Aan: Wildschut, familie Plaats: Amsterdam, Huis van Bewaring Datum: 1944-05

Van: Brilleslijper, H. Aan: Wildschut, familie Plaats: Amsterdam, Huis van Bewaring Datum: 1944-05

Enveloppe beschreven door H. Brilleslijper en gericht aan de familie Wildschut vanuit het Huis van Bewaring in Amsterdam

Dit gemeenteverhaal is opgetekend door de afdeling educatie van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp; Foto struikelstenen: Digitaal Joods Monument / Leen Boer

Eind 1941 kreeg het gezin vanwege het werk van Louis een Sperre, waardoor ze voorlopig vrijgesteld werden van deportatie. In 1943 werd dochter Esther door Mimi (een dochter van buurvrouw Vosters) regelmatig naar en van de Joodse school aan het Pieterskerkhof gebracht. &nbsp;Omdat ze een ster droeg, moest ze op het trottoir blijven en mocht ze niet door het plantsoen lopen, dat voor Joden verboden was verklaard. De steppen van Esther en Izaäk werden bij de buren ondergebracht, voor het geval de familie Van Tijn toch opgehaald zou worden.

Op 17 maart 1943 vierde buurvrouw Vosters haar verjaardag. Laat op die avond hoorde men gestommel bij de buren. De aanwezigen gingen naar buiten en waren getuige van het gedwongen vertrek de familie van Tijn. Onder begeleiding van een paar Leidse politieagenten werd het gezin weggevoerd. Op het laatste moment liep Esther nog naar haar buurvrouw en zei: “Juffrouw Mimi, mogen we, als we terugkomen, weer met je mee naar school?”

Het gezin kwam in barak 68 van Kamp Westerbork terecht. Vanuit het kamp correspondeerden ze met familie en kennissen in Leiden. Op 23 maart 1943 meldde Louis dat ze goed waren aangekomen en dat het hen naar omstandigheden goed ging. &nbsp;Ze hadden ondertussen afscheid genomen van vele bekenden en voelden zich een beetje eenzaam.&nbsp;

Op 15 mei 1943 werd er in kamp Westerbork een pakket voor de familie van Tijn bezorgd. Deze heeft de familie echter nooit ontvangen. Op de briefkaart die retour werd gestuurd naar de afzender van het pakket stond vermeld: “Geadr. is vetrokken, wij hebben pakket aan afdeeling uitgereikt.”

Het gezin werd op dinsdag 11 mei 1943 naar Sobibor gedeporteerd. Rachel, Esther en Izaäk zijn direct na aankomst vermoord. Vader Louis werd tewerkgesteld in Dorohucza, waar gevangenen turf uit de moerassen in de omgeving wonnen. Vanuit Polen schreef hij nog twee briefkaarten. Vermoedelijk is Louis vlakbij Trawniki in november 1943 geëxecuteerd tijdens wat later bekend werd als de Aktion Erntefest.

Aan de Tiboel Siegenbeekstraat 7 in Leiden woonden Louis Van Tijn en zijn vrouw Rachel van Tijn-Lubinski met hun twee kinderen Esther en Izaäk. Louis was chef van het modemagazijn Gerzon en was daarnaast vanaf 1940 administrateur in het begrafeniswezen.&nbsp;

Tiboel Siegenbeekstraat 7, Leiden

Sterfte kamp Westerbork

Kindersterfte kamp Westerbork

A.V.R.O. Persdienst Holland - Belgie 11 maart 1928 - 7 april 1968 Op 11 maart 1968 was het veertig jaar geleden, dat het eerste radio-sportverslag door Han Hollander voor de A.V.R.O. werd verzorgd vanuit het oude stadion te Amsterdam. In dit boekje halen een vijftal bekende radio- en sportfiguren herinneringen op.

A.V.R.O. Persdienst Holland - Belgie 11 maart 1928 - 7 april 1968 Op 11 maart 1968 was het veertig jaar geleden, dat het eerste radio-sportverslag door Han Hollander voor de A.V.R.O. werd verzorgd vanuit het oude stadion te Amsterdam. In dit boekje halen een vijftal bekende radio- en sportfiguren herinneringen op.

Emanuelvan Abbe

Emanuel
van Abbe