In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Veldkamp, J.W. Aan: Kuiper, J. Plaats: Groningen Datum: 1970-01-23 Onderwerp: kamer 16 in barak 38, door J. Kuiper bewoond; hij heeft achterstand huisvestingskosten…; hij heeft nog geen huur betaald sinds hij er woont (oktober 1969).

Van: Veldkamp, J.W. Aan: Kuiper, J. Plaats: Groningen Datum: 1970-01-23 Onderwerp: kamer 16 in barak 38, door J. Kuiper bewoond; hij heeft achterstand huisvestingskosten…; hij heeft nog geen huur betaald sinds hij er woont (oktober 1969).

Brief van J. W. Veldkamp aan J. Kuiper vanuit Groningen betreffende huurachterstand

Van: Jewish Agency, Jerusalem (via het Internationale Rode Kruis) Aan: Gassmann, Heinrich en zijn vrouw Datum: 1943-08-11 Onderwerp: het echtpaar is op de uitwisselingslijst voor Palestina geregistreerd.&nbsp;

Van: Jewish Agency, Jerusalem (via het Internationale Rode Kruis) Aan: Gassmann, Heinrich en zijn vrouw Datum: 1943-08-11 Onderwerp: het echtpaar is op de uitwisselingslijst voor Palestina geregistreerd.&nbsp;

Brief van de Jewish Agency, Jerusalem aan het echtpaar Gassmann-Baumann

Van: Gassmann- Baumann, Inge Datum: 1944-07-06 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: werken in het naaiatelier

Van: Gassmann- Baumann, Inge Datum: 1944-07-06 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: werken in het naaiatelier

Arbeitskarte van Inge Gassmann-Baumann in kamp Westerbork

Foto van Barend Cozijn en dochter Sinie

Van: Joodsche Raad voor Amsterdam Aan: Gassmann, Heinrich Datum: 1942-05-27 Plaats: Amsterdam Onderwerp: Vertrek naar kamp Westerbork vanaf het Centraal Station om 13.30 op 28 mei 1942.&nbsp;

Van: Joodsche Raad voor Amsterdam Aan: Gassmann, Heinrich Datum: 1942-05-27 Plaats: Amsterdam Onderwerp: Vertrek naar kamp Westerbork vanaf het Centraal Station om 13.30 op 28 mei 1942.&nbsp;

Oproep voor Heinrich Gassmann voor vertrek naar kamp Westerbork

Van: Cohen, Jules Aan: wie het betreft Plaats: 't Wijde Gat, Joods werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: vertrek vanuit Groningen naar 't Wijde Gat; verblijf; werken (ontginningen); omstandigheden; omstanders; geen elektriciteit; wantsen; bezoek; reisvergunning vader, op uitkijk naar zijn trein; hulpactie vanuit Groningen; aardappeloogst; vier dagen verlof op 2 oktober 1942…

Van: Cohen, Jules Aan: wie het betreft Plaats: 't Wijde Gat, Joods werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: vertrek vanuit Groningen naar 't Wijde Gat; verblijf; werken (ontginningen); omstandigheden; omstanders; geen elektriciteit; wantsen; bezoek; reisvergunning vader, op uitkijk naar zijn trein; hulpactie vanuit Groningen; aardappeloogst; vier dagen verlof op 2 oktober 1942…

Verslag van Jules Cohen over zijn vertrek naar en verblijf in het Joods werkkamp 't Wijde Gat

Foto van Sinie Cozijn

Van: Jewish Agency, Jerusalem Aan: Gassmann, Heinrich en familie (via de Joodsche Raad voor Amsterdam) Datum: 1944-01-14 Onderwerp: het echtpaar Gassmann-Baumann komt in aanmerking voor uitwisseling naar Palestina (lijst 7).

Van: Jewish Agency, Jerusalem Aan: Gassmann, Heinrich en familie (via de Joodsche Raad voor Amsterdam) Datum: 1944-01-14 Onderwerp: het echtpaar Gassmann-Baumann komt in aanmerking voor uitwisseling naar Palestina (lijst 7).

Brief Jewish Agency in Jerusalem aan Heinrich Gassmann en zij vrouw

Van: Joodsche Raad voor Amsterdam, Afdeling Bijstand aan niet-Nederlandse Joden Aan: Gassmann, Heinrich Datum: 1942-05-21 Onderwerp: oproep voor medische keuring op 26 mei 1942 in het gebouw ‘de Leeuw’.

Van: Joodsche Raad voor Amsterdam, Afdeling Bijstand aan niet-Nederlandse Joden Aan: Gassmann, Heinrich Datum: 1942-05-21 Onderwerp: oproep voor medische keuring op 26 mei 1942 in het gebouw ‘de Leeuw’.

Oproep voor medische keuring voor Heinrich Gassmann

Joodse werkkampen

Joods werkkamp het Wijde Gat

Mededeling Arbeitseinsatz Aan: Polak, Henriëtte Plaats: Theresienstadt Datum: 1945-01-25 Onderwerp: Henriette moet zich aanstaande donderdag melden in BV/248 omdat ze speciale arbeid moet verrichten (bouw van barakken).

Mededeling Arbeitseinsatz Aan: Polak, Henriëtte Plaats: Theresienstadt Datum: 1945-01-25 Onderwerp: Henriette moet zich aanstaande donderdag melden in BV/248 omdat ze speciale arbeid moet verrichten (bouw van barakken).

Mededeling dat Henriëtte Polak zich moet melden voor speciaal werk in Theresienstadt

Boek met de titel 'Dikampung' Plaats: Groningen/Djakarta Datum: 1949

Boek met de titel 'Dikampung' Plaats: Groningen/Djakarta Datum: 1949

Boek met de titel 'Dikampung'

Foto van een etentje van onderwijzend personeel in woonoord Schattenberg met als gast dominee Samuel Metiarij, tweede van rechts. Naast hem het hoofd van de school Kuhuwael en aan de kop van de tafel juf Koelewijn.

Foto van een etentje van onderwijzend personeel in woonoord Schattenberg met als gast dominee Samuel Metiarij, tweede van rechts. Naast hem het hoofd van de school Kuhuwael en aan de kop van de tafel juf Koelewijn.

Johanna HenriëtteAbas-Polak

Johanna Henriëtte
Abas-Polak