In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Sonder-Ausweis Druijf-Pronk, Elisabeth, 6-9-08, B5 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig bis: nur in O.D. Begleitung.

Sonder-Ausweis Druijf-Pronk, Elisabeth, 6-9-08, B5 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig bis: nur in O.D. Begleitung.

Sonderausweis van Elisabeth Druijf-Pronk

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Estella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-07-12 Onderwerp: weer een hele dag kampleven achter de rug; reis terug naar Hooghalen duurde lang, vervolgens lopend naar het kamp; iedereen wilde weten hoe het in Amsterdam is; ongeveer 400 mensen zullen de volgende dag naar Amsterdam gaan, alle gemengd-gehuwden; 160 Joden uit Groningen gearriveerd (transport van 10 juli 1942). Zij zullen tewerkgesteld worden in het kamp. Woensdag zullen de Amsterdammers arriveren (15 juli). Wij oud-kampbewoners blijven nog; Werner heeft een baantje gekregen als beheerder van het rioleringsgebouw buiten het kamp; terugblik bezoek Amsterdam; 'Ik ben weer in Drenthe en ik kijk over de vlakte en zoek in de verte van den heuvel of niet de zon opgaat, die ons een beter leven beschijnt'.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Estella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-07-12 Onderwerp: weer een hele dag kampleven achter de rug; reis terug naar Hooghalen duurde lang, vervolgens lopend naar het kamp; iedereen wilde weten hoe het in Amsterdam is; ongeveer 400 mensen zullen de volgende dag naar Amsterdam gaan, alle gemengd-gehuwden; 160 Joden uit Groningen gearriveerd (transport van 10 juli 1942). Zij zullen tewerkgesteld worden in het kamp. Woensdag zullen de Amsterdammers arriveren (15 juli). Wij oud-kampbewoners blijven nog; Werner heeft een baantje gekregen als beheerder van het rioleringsgebouw buiten het kamp; terugblik bezoek Amsterdam; 'Ik ben weer in Drenthe en ik kijk over de vlakte en zoek in de verte van den heuvel of niet de zon opgaat, die ons een beter leven beschijnt'.

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Waterzuivering kamp Westerbork

Oude waterzuivering

Van: Emden, van, Heijman Aan: Emden, van,&nbsp;(vrouw en kinderen) Plaats: Arbeitslager Birkenau Datum: 1944 Onderwerp: gezondheid; felicitaties met verjaardag.&nbsp;

Van: Emden, van, Heijman Aan: Emden, van,&nbsp;(vrouw en kinderen) Plaats: Arbeitslager Birkenau Datum: 1944 Onderwerp: gezondheid; felicitaties met verjaardag.&nbsp;

Briefkaart van Heijman van Emden aan van Emden vanuit Birkenau

Van: Muller, Joseph Aan: wie het betreft Plaats: Groningen Datum: 1999-10-08 Onderwerp: zoon uit een gemengd-huwelijk; nieuwbouwwijk Zaagmuldersweg opgegroeid; meestal was hij te vinden in het gebied rond het Gedempte Zuiderdiep, waar veel Joden woonachtig waren; verhuizing en dagelijkse leven in de stad; Joods leven en feestdagen, Sabath met z'n allen, met opa, oma en ook tantes Grietje en Esther, de kippen voor de soep werden gekocht op het Kattendiep; over de familie Muller; de firma van de gebroeders Levie waar kleermaker Israel zijn latere vrouw Aleida leerde kennen; de tantes Grietje en Esther werkten ook bij de firma Levie; Israel was een belezen persoon; het leven na 1940; anti-Joodse maatregelen; werken in Havelte; wonen in de Coehoornsingel en later Petrus Campersingel; gemengd-huwelijk en verhuizingen; &nbsp;leefomstandigheden van een arme groep Joden; Folkingestraat en Synagoge; Joodse buurt; de oorlog; anti-Joodse maatregelen, vader vond het dragen van een ster verschrikkelijk; onderduiken was geen optie; ouderlijke woning wordt in beslag genomen, onderdak bij schoonfamilie; vader moet in Havelte werken en later voor de Organisatie Todt; arrestatie vader, verblijf onder andere in het Scholtenshuis en overbrenging naar kamp Westerbork; over Mo Kisch die als machinist voor de treinverbinding tussen Groningen en kamp Westerbork zorgde; werken in het kamp, de laatste maanden en de bevrijding; weer thuis…; leven na de oorlog; vader getuigt in Canada tijdens het proces tegen Luitjens; antisemitisme direct na de oorlog; rechtsherstel; leven na de oorlog, de invloed van de oorlog op dit leven; over tante Grietje en Esther…opa en oma…vertrek naar het Centraal Station en deportatie naar kamp Westerbork…; nadat Joseph zijn opa heeft weggebracht (hij gaat naar het Joodse werkkamp ' t Schut), krijgt hij een trap van politieman Philip Blank; oma en de tantes Grietje en Esther werden begin oktober 1942 opgepakt…eindigt met de brief die Grietje Muller vanuit kamp Westerbork heeft geschreven.

Van: Muller, Joseph Aan: wie het betreft Plaats: Groningen Datum: 1999-10-08 Onderwerp: zoon uit een gemengd-huwelijk; nieuwbouwwijk Zaagmuldersweg opgegroeid; meestal was hij te vinden in het gebied rond het Gedempte Zuiderdiep, waar veel Joden woonachtig waren; verhuizing en dagelijkse leven in de stad; Joods leven en feestdagen, Sabath met z'n allen, met opa, oma en ook tantes Grietje en Esther, de kippen voor de soep werden gekocht op het Kattendiep; over de familie Muller; de firma van de gebroeders Levie waar kleermaker Israel zijn latere vrouw Aleida leerde kennen; de tantes Grietje en Esther werkten ook bij de firma Levie; Israel was een belezen persoon; het leven na 1940; anti-Joodse maatregelen; werken in Havelte; wonen in de Coehoornsingel en later Petrus Campersingel; gemengd-huwelijk en verhuizingen; &nbsp;leefomstandigheden van een arme groep Joden; Folkingestraat en Synagoge; Joodse buurt; de oorlog; anti-Joodse maatregelen, vader vond het dragen van een ster verschrikkelijk; onderduiken was geen optie; ouderlijke woning wordt in beslag genomen, onderdak bij schoonfamilie; vader moet in Havelte werken en later voor de Organisatie Todt; arrestatie vader, verblijf onder andere in het Scholtenshuis en overbrenging naar kamp Westerbork; over Mo Kisch die als machinist voor de treinverbinding tussen Groningen en kamp Westerbork zorgde; werken in het kamp, de laatste maanden en de bevrijding; weer thuis…; leven na de oorlog; vader getuigt in Canada tijdens het proces tegen Luitjens; antisemitisme direct na de oorlog; rechtsherstel; leven na de oorlog, de invloed van de oorlog op dit leven; over tante Grietje en Esther…opa en oma…vertrek naar het Centraal Station en deportatie naar kamp Westerbork…; nadat Joseph zijn opa heeft weggebracht (hij gaat naar het Joodse werkkamp ' t Schut), krijgt hij een trap van politieman Philip Blank; oma en de tantes Grietje en Esther werden begin oktober 1942 opgepakt…eindigt met de brief die Grietje Muller vanuit kamp Westerbork heeft geschreven.

Manuscript (levensverhaal) van Joseph Muller

Van: Kan-Kaufmann, Johanna Aan: Feldman, T. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-03 Onderwerp: mamma vraagt naar Lages, toen A. hier was, was Aus der Fünten er ook voor de gemengd-gehuwden; teleurstelling; vrijlating en persoonsbewijs, verkorting van de leveringstijd, via eventueel Van Donselaar, burgemeester van het dorp Westerbork; van Donselaar is de dinsdag en de vrijdag in het kamp of anders te bereiken in het dorp; desnoods gaat de schrijfster zelf naar kampcommandant Gemmeker; bang te weinig tijd te hebben om alles te kunnen regelen; Polak van de Joodse Raad is een…; bedankt voor het pakje; verhuizing is uitgesteld, moeder woont nu en heek eindje van de schrijfster af; hoop op post…

Van: Kan-Kaufmann, Johanna Aan: Feldman, T. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-03 Onderwerp: mamma vraagt naar Lages, toen A. hier was, was Aus der Fünten er ook voor de gemengd-gehuwden; teleurstelling; vrijlating en persoonsbewijs, verkorting van de leveringstijd, via eventueel Van Donselaar, burgemeester van het dorp Westerbork; van Donselaar is de dinsdag en de vrijdag in het kamp of anders te bereiken in het dorp; desnoods gaat de schrijfster zelf naar kampcommandant Gemmeker; bang te weinig tijd te hebben om alles te kunnen regelen; Polak van de Joodse Raad is een…; bedankt voor het pakje; verhuizing is uitgesteld, moeder woont nu en heek eindje van de schrijfster af; hoop op post…

HeijmanEdersheim

Heijman
Edersheim