In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 279 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Hertz, Simon geb. 01-08-70 overleden te Westerbork op 11-05-1943 op: 14-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 279 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Hertz, Simon geb. 01-08-70 overleden te Westerbork op 11-05-1943 op: 14-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Simon Hertz

Sonder-Ausweis van Amerongen, Clara, 29-10-16, B5 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: Bauernhof Arbeiten zu verrichten (DB 2).&nbsp; Gültig bis: nur in O.D. Begleitung

Sonder-Ausweis van Amerongen, Clara, 29-10-16, B5 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: Bauernhof Arbeiten zu verrichten (DB 2).&nbsp; Gültig bis: nur in O.D. Begleitung

Ausweiskarte

Cabaret.&nbsp; cabaret (Humor und Melodie) Kamp Westerbork, schouwburg, barak 9 Datum: 1943-09.&nbsp; Twee toneelspelers op toneel. Als decor een koets met twee paarden (postkoets scene) Tekst: Immer langsam !! Decorontwerp: Hans Margules

Cabaret.&nbsp; cabaret (Humor und Melodie) Kamp Westerbork, schouwburg, barak 9 Datum: 1943-09.&nbsp; Twee toneelspelers op toneel. Als decor een koets met twee paarden (postkoets scene) Tekst: Immer langsam !! Decorontwerp: Hans Margules

'Postkutschenzeit', een scene uit de revue Humor und Melodie

Van: (Koekoek) Joseph&nbsp; Aan: Beste moeder en andere bekenden&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942&nbsp; Onderwerp: beschrijving van situatie; vertrek bij Staatsspoor (Den Haag); aankomst; begeleiding bewakers en voettocht van anderhalf uur; ontvangst in kamp Westerbork; verdere reis 56 uur. Bijz.: brief is overgeschreven van het origineel.&nbsp;&nbsp;

Van: (Koekoek) Joseph&nbsp; Aan: Beste moeder en andere bekenden&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942&nbsp; Onderwerp: beschrijving van situatie; vertrek bij Staatsspoor (Den Haag); aankomst; begeleiding bewakers en voettocht van anderhalf uur; ontvangst in kamp Westerbork; verdere reis 56 uur. Bijz.: brief is overgeschreven van het origineel.&nbsp;&nbsp;

Brief van Joseph Koekoek aan zijn moeder en bekenden vanuit kamp Westerbork

Van: Der Beauftragte des Pol. Of. Aan: Nieuwkerk, Karel Land: Zwitserland Datum: 1945-02-21 Onderwerp: bewijs van in het bezit gekomen van een persoonsbewijs.

Van: Der Beauftragte des Pol. Of. Aan: Nieuwkerk, Karel Land: Zwitserland Datum: 1945-02-21 Onderwerp: bewijs van in het bezit gekomen van een persoonsbewijs.

Bewijs van ontvangst van een persoonsbewijs als vluchteling in Zwitserland

Van: Gruppe Musik Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-07 Onderwerp: Kammermusikabend met een sopraan, klavier, cello en viool; muziek van Joodse componisten.

Van: Gruppe Musik Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-07 Onderwerp: Kammermusikabend met een sopraan, klavier, cello en viool; muziek van Joodse componisten.

Programma (avond) van de Gruppe Musik in kamp Westerbork

Plaatsen in kamp Westerbork

Crematorium

(protestantse) kerkbarak van het Interneringskamp.&nbsp; Plaats: Interneringskamp Westerbork Datum: 1945.&nbsp; De zijde van de barak dat was ingericht als een Protestante kerk.&nbsp; In de katheder een microfoon ingebouwd, zodat de dienst in de barakken te volgen was.

(protestantse) kerkbarak van het Interneringskamp.&nbsp; Plaats: Interneringskamp Westerbork Datum: 1945.&nbsp; De zijde van de barak dat was ingericht als een Protestante kerk.&nbsp; In de katheder een microfoon ingebouwd, zodat de dienst in de barakken te volgen was.

Foto van de kerkbarak voor protestante gedetineerden in Interneringskamp Westerbork

Van: Verduin, Herman&nbsp; Aan: Verduin, Jacques&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-05-11&nbsp; Onderwerp: dagelijkse gang van zaken; Herman is op 4 mei in kamp Westerbork terecht gekomen en in het weeshuis ondergebracht, de anderen zijn al doorgestuurd, behalve Beate; Herman is ordonnans. Hij moet allerlei stukken laten tekenen in de barakken. Hij mag dagelijks naar het badhuis. Er wordt gevoetbald, gehandbald en Johnny en Jones zijn er ook. Hij heeft zich opgegeven voor school. Hij weet dat hij niet kan blijven, in tegenstelling tot het gezin Egyedi, waarvan hij Peter goed kent.

Van: Verduin, Herman&nbsp; Aan: Verduin, Jacques&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-05-11&nbsp; Onderwerp: dagelijkse gang van zaken; Herman is op 4 mei in kamp Westerbork terecht gekomen en in het weeshuis ondergebracht, de anderen zijn al doorgestuurd, behalve Beate; Herman is ordonnans. Hij moet allerlei stukken laten tekenen in de barakken. Hij mag dagelijks naar het badhuis. Er wordt gevoetbald, gehandbald en Johnny en Jones zijn er ook. Hij heeft zich opgegeven voor school. Hij weet dat hij niet kan blijven, in tegenstelling tot het gezin Egyedi, waarvan hij Peter goed kent.

Brief van Herman Verduin aan Jacques Verduin vanuit kamp Westerbork

Gebeurtenissen kamp Westerbork

Sterilisatie-actie kamp Westerbork

Ontvluchtingen kamp Westerbork

Mishandelingen kamp Westerbork

Joelfeesten

Dolle Dinsdag kamp Westerbork

Vertrek Molukkers kamp Westerbork

Vertrek Indische Nederlanders kamp Westerbork

Bevrijdingsacties kamp Westerbork

Westerborkfilm

Bevrijding kamp Westerbork

Overname kamp Westerbork door de nazi's

Ingebruikneming Westerbork

Sabotage en verzet kamp Westerbork

Conflicten tussen Duitse en Nederlandse Joden kamp Westerbork

Proclamatie RMS kamp Westerbork

Bezetting postkantoor door de groep Leasa

Komst Molukkers kamp Westerbork

Komst Indische Nederlanders kamp Westerbork

Sluiting Interneringskamp Westerbork

Komst eerste NSB'ers Interneringskamp Westerbork

Polio epidemie kamp Westerbork

Verjaardagen kamp Westerbork

Leeghalen Joodse werkkampen

Branden kamp Westerbork

Vliegtuigaanvallen kamp Westerbork

Huwelijken kamp Westerbork

Joodse feestdagen kamp Westerbork

Executies verzetsstrijders in Westerbork

Mislukt evacuatieplan Westerbork

Landelijke razzia op Nederlandse Sinti en Roma

Opheffing kamp Westerbork

Vrouwenmars van Westerbork

Van: ds. Bardeloos, pater Haafkes Aan: Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-07-27 Onderwerp: keuzevrijheid van gedetineerden om godsdienstoefeningen e.d. bij te wonen. De eerste keuze is wel bindend.

Van: ds. Bardeloos, pater Haafkes Aan: Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-07-27 Onderwerp: keuzevrijheid van gedetineerden om godsdienstoefeningen e.d. bij te wonen. De eerste keuze is wel bindend.

Toelichting van Ds. Bardeloos en pater Haafkes over keuzevrijheid van de gedetineerden in Interneringskamp Westerbork

Memoires Van: Stertzenbach, Werner Onderwerp: Westerbork een bericht, de geschiedenis van kamp Westerbork van Centraal Vluchtelingenkamp tot doorgangskamp. Een beschrijving door de ogen van Werner Stertzenbach, die vanaf februari 1941 tot zijn vlucht op 21 september 1943 in kamp Westerbork verbleef.

Memoires Van: Stertzenbach, Werner Onderwerp: Westerbork een bericht, de geschiedenis van kamp Westerbork van Centraal Vluchtelingenkamp tot doorgangskamp. Een beschrijving door de ogen van Werner Stertzenbach, die vanaf februari 1941 tot zijn vlucht op 21 september 1943 in kamp Westerbork verbleef.

Memoires geschreven door Werner Stertzenbach

Van: Buijvoets, J.G. Aan: de Vries, Anne, plaatselijke commandant der B.S. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-04-17 Onderwerp: vervanging van de geallieerde wacht. Anne de Vries was verzetsman en bekend als schrijver van Bartje en de kroniek van kamp Westerbork.

Van: Buijvoets, J.G. Aan: de Vries, Anne, plaatselijke commandant der B.S. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-04-17 Onderwerp: vervanging van de geallieerde wacht. Anne de Vries was verzetsman en bekend als schrijver van Bartje en de kroniek van kamp Westerbork.

Verzoek van J.G. Buijvoets aan Anne de Vries voor vervanging van de geallieerde wacht

Van: van As, A. (chef hulpsecretarie Lager Westerbork)&nbsp; Aan: Gudema, Benjamin Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-12-05 Onderwerp: uittreksel persoonsbewijs.

Van: van As, A. (chef hulpsecretarie Lager Westerbork)&nbsp; Aan: Gudema, Benjamin Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-12-05 Onderwerp: uittreksel persoonsbewijs.

Uittreksel persoonsbewijs Benjamin Gudema in kamp Westerbork

Pasfoto Abraham Sommerfeld

Van: Bestuur Ontspanningscommissie Aan:&nbsp; Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-08-11 Onderwerp: instelling ontspanningscommissie t.b.v. tewerkgesteld personeel. Met onder andere een lezing van Anne de Vries over de illegaliteit in de provincie Drenthe en een fuif op Koninginnedag. op die dag zal ook een voetbalwedstrijd tussen een kampelftal en een NSB-elftal….&nbsp;

Van: Bestuur Ontspanningscommissie Aan:&nbsp; Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-08-11 Onderwerp: instelling ontspanningscommissie t.b.v. tewerkgesteld personeel. Met onder andere een lezing van Anne de Vries over de illegaliteit in de provincie Drenthe en een fuif op Koninginnedag. op die dag zal ook een voetbalwedstrijd tussen een kampelftal en een NSB-elftal….&nbsp;

Mededeling van het bestuur van de Ontspanningscommissie in Interneringskamp Westerbork

Sonder-Ausweis van de Stam, Luis, 16-5-18, B21 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig bis: nur in O.D. Begleitung.

Sonder-Ausweis van de Stam, Luis, 16-5-18, B21 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig bis: nur in O.D. Begleitung.

Sonderausweis van Louis van der Stam

De gevangenis van het interneringskamp.&nbsp; Interneringskamp Westerbork, 1945.&nbsp; Barak 51, de cellenbarakken (waar S.D. functionarissen zaten, onder andere kamp commandant Gemmeker was hier opgesloten en is hier ondervraagd) met bewakers.

De gevangenis van het interneringskamp.&nbsp; Interneringskamp Westerbork, 1945.&nbsp; Barak 51, de cellenbarakken (waar S.D. functionarissen zaten, onder andere kamp commandant Gemmeker was hier opgesloten en is hier ondervraagd) met bewakers.

Foto van de gevangenis in Interneringskamp Westerbork

Van: Heijman-Levie, N.&nbsp; Aan: Lackrooy, Fam.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-07-02&nbsp; Onderwerp: pakket ontvangen, omstandigheden.

Van: Heijman-Levie, N.&nbsp; Aan: Lackrooy, Fam.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-07-02&nbsp; Onderwerp: pakket ontvangen, omstandigheden.

Briefkaart van Naatje Heijman-Levie aan de familie Lackrooy vanuit kamp Westerbork

Van: Hefting, N.R. Plaats: Westerbork, Centraal vluchtelingenkamp Datum: 1941-03-30 Onderwerp: preek van dominee Hefting. Hefting woonde destijds in Assen. Hij werd in de periode van het Vluchtelingenkamp benaderd om af en toe een dienst over te nemen van dominee Benfey, die uit Amsterdam moest overkomen. De vertaling van de preken in het Duits werd wel door deze dominee gedaan. Dominee Hefting was niet meer welkom toen de Duitse bezetter het kamp kwam overnemen en de deportaties begonnen. Hij had goede contacten met Heinz Todtmann en smokkelde voor deze een lijst met gedeporteerde en nog aanwezige gedoopte Joden het kamp uit om de kerkleiders hiervan op de hoogte te stellen.

Van: Hefting, N.R. Plaats: Westerbork, Centraal vluchtelingenkamp Datum: 1941-03-30 Onderwerp: preek van dominee Hefting. Hefting woonde destijds in Assen. Hij werd in de periode van het Vluchtelingenkamp benaderd om af en toe een dienst over te nemen van dominee Benfey, die uit Amsterdam moest overkomen. De vertaling van de preken in het Duits werd wel door deze dominee gedaan. Dominee Hefting was niet meer welkom toen de Duitse bezetter het kamp kwam overnemen en de deportaties begonnen. Hij had goede contacten met Heinz Todtmann en smokkelde voor deze een lijst met gedeporteerde en nog aanwezige gedoopte Joden het kamp uit om de kerkleiders hiervan op de hoogte te stellen.

Preek van Ds. N.R. Hefting in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Documenten voor het lesgeven aan de hand van afbeeldingen, enkelvoud en meervoud.

Documenten voor het lesgeven aan de hand van afbeeldingen, enkelvoud en meervoud.

FrymetWainstock-Lewkowicz

Frymet
Wainstock-Lewkowicz