In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Groep mannen voor de barak waar de kledingwerkplaats gevestigd was.&nbsp; Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1939-1941&nbsp; De zesde van links is dhr. Wiltjer.

Groep mannen voor de barak waar de kledingwerkplaats gevestigd was.&nbsp; Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1939-1941&nbsp; De zesde van links is dhr. Wiltjer.

Groep mannen voor de kledingwerkplaats in Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Foto van Sophia van Gelder-Spetter

Foto van Sophia van Gelder-Spetter

Van: Protestantsche kerken in Nederland&nbsp; Aan: Rijkscommissaris voor bezet Nederland&nbsp; Plaats: Den Haag&nbsp; Datum: 1940-10-24&nbsp; Onderwerp: protest tegen de door de Duitse bezetter uitgevaardigde voorschriften tegen Joden.

Van: Protestantsche kerken in Nederland&nbsp; Aan: Rijkscommissaris voor bezet Nederland&nbsp; Plaats: Den Haag&nbsp; Datum: 1940-10-24&nbsp; Onderwerp: protest tegen de door de Duitse bezetter uitgevaardigde voorschriften tegen Joden.

Brief van de Protestantsche kerken in Nederland aan de Rijkscommissaris voor bezet Nederland

Transport Transport. Mensen met bagage bij de trein Kamp Westerbork, 1942 Mensen met bagage bij de trein. Ze staan op het punt van instappen. Sommigen zitten reeds in de rijtuig.

Transport Transport. Mensen met bagage bij de trein Kamp Westerbork, 1942 Mensen met bagage bij de trein. Ze staan op het punt van instappen. Sommigen zitten reeds in de rijtuig.

Kampgevangenen stappen in een rijtuig van de deportatietrein

Centrale keuken. De centrale keuken van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Het interieur is zichtbaar en grote (kook)ketels staan opgesteld. Op de voorgrond een keukentafel met snijmachine. Op de achtergrond wasbakken; een theedoek hangt over de rand. Kamp Westerbork, 1939-1942. Achter op de foto staat: 'Interieur Centrale Keuken, Vl. kamp'.

Centrale keuken. De centrale keuken van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Het interieur is zichtbaar en grote (kook)ketels staan opgesteld. Op de voorgrond een keukentafel met snijmachine. Op de achtergrond wasbakken; een theedoek hangt over de rand. Kamp Westerbork, 1939-1942. Achter op de foto staat: 'Interieur Centrale Keuken, Vl. kamp'.

van het interieur van de Centrale Keuken van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Van: Meijer, Philips Aan: Rijst, van de, fam. Plaats: Arbeitslager Wlodawa Datum: 1943-08-29 Onderwerp: beschrijving omstandigheden De briefkaart is vanuit Dorohucza geschreven, een buitencommando van Sobibor. Wlodowa is een stad in de buurt. De briefkaart is onder censuur geschreven.&nbsp;

Van: Meijer, Philips Aan: Rijst, van de, fam. Plaats: Arbeitslager Wlodawa Datum: 1943-08-29 Onderwerp: beschrijving omstandigheden De briefkaart is vanuit Dorohucza geschreven, een buitencommando van Sobibor. Wlodowa is een stad in de buurt. De briefkaart is onder censuur geschreven.&nbsp;

Briefkaart van Meijer Philips aan familie van de Rijst vanuit een bij-kamp van Sobibor

Overzichtsfoto.&nbsp; Overzichtsfoto van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork, 1941.&nbsp; De foto geeft een beeld van het kamp gezien vanaf het dak van barak 6. Duidelijk zichtbaar zijn de barakken 7, 11 en 12 en op de achtergrond de schoorsteen van het ketelhuis.

Overzichtsfoto.&nbsp; Overzichtsfoto van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork, 1941.&nbsp; De foto geeft een beeld van het kamp gezien vanaf het dak van barak 6. Duidelijk zichtbaar zijn de barakken 7, 11 en 12 en op de achtergrond de schoorsteen van het ketelhuis.

van barakken van het kamp met op de achtergrond de schoorsteen van het ketelhuis

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: de&nbsp;aanvrager&nbsp; Plaats: Den Haag Datum: 1949-03-28 Onderwerp: inlichtingen over het lot Joseph Vissel.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: de&nbsp;aanvrager&nbsp; Plaats: Den Haag Datum: 1949-03-28 Onderwerp: inlichtingen over het lot Joseph Vissel.

Brief van het Rode Kruis over het lot van Joseph Vissel

Bord Bord uit het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Kamp Westerbork, 1941. Bord met het opschrift 'Kamp Grenze' dat de grens van het kamp markeerde.

Bord Bord uit het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Kamp Westerbork, 1941. Bord met het opschrift 'Kamp Grenze' dat de grens van het kamp markeerde.

van een bordje dat de kampgrens aangeeft van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Tegel De tegel is gemaakt door Aaron van Hoorn (1922) in het Joodse werkkamp Ybenheer. Op de tegel een afbeelding van barakken in kamp Ybenheer.

Tegel De tegel is gemaakt door Aaron van Hoorn (1922) in het Joodse werkkamp Ybenheer. Op de tegel een afbeelding van barakken in kamp Ybenheer.

Een beschilderde tegel uit het Joodse werkkamp Ybenheer

De hond van dhr. Wiltjer voor een barak. Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1939-1941.

De hond van dhr. Wiltjer voor een barak. Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1939-1941.

Hond van dhr. Wiltjer in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Sonder-Ausweis Schlosser, Cornelis, 5-10-03, B21 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 6).&nbsp; Gültig bis: Auf Weiteres

Sonder-Ausweis Schlosser, Cornelis, 5-10-03, B21 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 6).&nbsp; Gültig bis: Auf Weiteres

Sonderausweis van Cornelis Schlosser

Armband Armband van de Joodsche Raad. Kamp Westerbork Datum: 1942-1944 Foto van een armband van een medewerker van de joodsche raad voor Amsterdam afdeling Westerbork. Band no. 0.28.

Armband Armband van de Joodsche Raad. Kamp Westerbork Datum: 1942-1944 Foto van een armband van een medewerker van de joodsche raad voor Amsterdam afdeling Westerbork. Band no. 0.28.

Armband van de Joodse Raad

Personeel van de schilderwerkplaats.&nbsp; Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1940-06-07.&nbsp; iterst links de heren Cremers en Chuna Fajgenblat . Rechts staande Werner Heinau en zittend Hans Margules. Op het bord aan de deur &nbsp;van de werkplaats staat: 'Eintritt verboten, Malerei'.

Personeel van de schilderwerkplaats.&nbsp; Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1940-06-07.&nbsp; iterst links de heren Cremers en Chuna Fajgenblat . Rechts staande Werner Heinau en zittend Hans Margules. Op het bord aan de deur &nbsp;van de werkplaats staat: 'Eintritt verboten, Malerei'.

Personeel van de schilderwerkplaats in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Smid.&nbsp; Smid in smederij.&nbsp; De smid is joods en draagt een ster op zijn overall.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943-1944.&nbsp; De smid heeft een scharlakenrood stuk op de schouder van de overall. Hieraan kan een strafgeval worden herkend.&nbsp;

Smid.&nbsp; Smid in smederij.&nbsp; De smid is joods en draagt een ster op zijn overall.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943-1944.&nbsp; De smid heeft een scharlakenrood stuk op de schouder van de overall. Hieraan kan een strafgeval worden herkend.&nbsp;

Een strafgeval aan het werk in de smederij

Transport Transport. Een grote rij wagons.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943 Eén van de deuren van een wagon staat open; er zijn in de wagon geen mensen te zien.

Transport Transport. Een grote rij wagons.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943 Eén van de deuren van een wagon staat open; er zijn in de wagon geen mensen te zien.

Een lege deportatietrein in kamp Westerbork

Sonder-Ausweis&nbsp; Graetz, Karl, 28-4-92, ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig nur in O.D. Begleitung

Sonder-Ausweis&nbsp; Graetz, Karl, 28-4-92, ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig nur in O.D. Begleitung

Sonderausweis van Karl Graetz

Barakken.&nbsp; Barakken in aanbouw, administratiebarakken en de directeurswoning. Op de voorgrond wordt het fundament voor de synagoge, de latere schouwburg en registratiezaal aangelegd. Westerbork, Vluchtelingenkamp&nbsp; Kamp Westerbork, 1939.&nbsp;

Barakken.&nbsp; Barakken in aanbouw, administratiebarakken en de directeurswoning. Op de voorgrond wordt het fundament voor de synagoge, de latere schouwburg en registratiezaal aangelegd. Westerbork, Vluchtelingenkamp&nbsp; Kamp Westerbork, 1939.&nbsp;

van de bouw van de administratiebarakken en de directeurswoning in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Onderwerp: kampgevangenen aan het werk in het Asserbos.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Onderwerp: kampgevangenen aan het werk in het Asserbos.

Foto van een still uit de Westerborkfilm

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 16-06-1943 Nr. 348 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Van der Horst, Joseph Hartog geb. 29-08-42 overleden te Westerbork op&nbsp; 07-06-1943 op 07-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 16-06-1943 Nr. 348 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Van der Horst, Joseph Hartog geb. 29-08-42 overleden te Westerbork op&nbsp; 07-06-1943 op 07-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Joseph Hartog van der Horst

Onderduikplek in de Oude Wille Getekend door: Roelfsema, Tineke Plaats: Oude Wille Datum: 1944-1945 Onderduik in de 'Oude Wille', tussen Appelscha en Smilde, in een bosrijke omgeving. De onderduik vond plaats in een werkkeet van de Heidemij in de winter van 1944/1945. Het bovengrondse gedeelte van de keet was bedekt met bladeren. Tineke Roelfsema moest onderduiken vanwege verzetsactiviteiten van haar ouders. Van de vier medeonderduikers waren 3 Joods: Peter Mazur, Arnold van Gelder en Nico Polak. &nbsp;

Onderduikplek in de Oude Wille Getekend door: Roelfsema, Tineke Plaats: Oude Wille Datum: 1944-1945 Onderduik in de 'Oude Wille', tussen Appelscha en Smilde, in een bosrijke omgeving. De onderduik vond plaats in een werkkeet van de Heidemij in de winter van 1944/1945. Het bovengrondse gedeelte van de keet was bedekt met bladeren. Tineke Roelfsema moest onderduiken vanwege verzetsactiviteiten van haar ouders. Van de vier medeonderduikers waren 3 Joods: Peter Mazur, Arnold van Gelder en Nico Polak. &nbsp;

Tekening van een onderduikplek in Oude Wille getekend door Tineke Roelfsema

Barakken in het kamp Westerbork&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-1944. De schoorsteen van het ketelhuis steekt uit boven een van de daken. De foto is gemaakt achter de zogenaamde vijftiger barakken.

Barakken in het kamp Westerbork&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-1944. De schoorsteen van het ketelhuis steekt uit boven een van de daken. De foto is gemaakt achter de zogenaamde vijftiger barakken.

Zicht op woonbarakken in kamp Westerbork

Sonder-Ausweis Roettgen, Alfred, 13-3-16, B7 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2).&nbsp; Gültig bis: Auf Weiteres

Sonder-Ausweis Roettgen, Alfred, 13-3-16, B7 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2).&nbsp; Gültig bis: Auf Weiteres

IsaäcLessing

Isaäc
Lessing