In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Foto's&nbsp; Vier foto's van het Nationaal Monument kamp Westerbork Betreft details Fotograaf: Echten, van, F.

Foto's&nbsp; Vier foto's van het Nationaal Monument kamp Westerbork Betreft details Fotograaf: Echten, van, F.

Foto's van het Nationaal Monument

Van: Dien Aan: Cohen-Bollegraf Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-1944 Onderwerp: Een bedankje voor een ontvangen maaltijd; een verhuizing naar een andere barak; verzoek om brood en papieren zakdoekjes.

Van: Dien Aan: Cohen-Bollegraf Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-1944 Onderwerp: Een bedankje voor een ontvangen maaltijd; een verhuizing naar een andere barak; verzoek om brood en papieren zakdoekjes.

Brief van Dien aan Roza Leonora Cohen-Bollegraf vanuit kamp Westerbork

Transporten&nbsp; Rij van mensen op weg van Hooghalen naar kamp Westerbork. Hooghalen, 1942. Een lange stoet mensen op weg naar het kamp. Op de achtergrond mede-kampgevangenen en een SS'er die toezicht houden.

Transporten&nbsp; Rij van mensen op weg van Hooghalen naar kamp Westerbork. Hooghalen, 1942. Een lange stoet mensen op weg naar het kamp. Op de achtergrond mede-kampgevangenen en een SS'er die toezicht houden.

Een grote groep kampgevangenen begeeft zich met bagage naar de trein

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Kinderen en volwassenen van het (kinder-)koor tijdens een kerkdienst in barak 9 geleid door Srul Tabaksblatt.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Kinderen en volwassenen van het (kinder-)koor tijdens een kerkdienst in barak 9 geleid door Srul Tabaksblatt.

Foto van een still uit de Westerborkfilm

Van: Joustra, J. (pelotonscommandant) Aan:&nbsp; Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-04 Onderwerp: dagindeling met uren voor de bewakers.

Van: Joustra, J. (pelotonscommandant) Aan:&nbsp; Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-04 Onderwerp: dagindeling met uren voor de bewakers.

Lijst met indeling werkzaamheden en pauzes van de bewakers

Kok, L.&nbsp; Portrettekening van Aad van As. Kamp Westerbork, 1944. Aad van As was hoofd van het bijkantoor van het Centraal Distributiekantoor, het CDK in kamp Westerbork. In september 1944 werd hij benoemd tot ambtenaar van de burgerlijke stand van de gemeente Westerbork. In deze hoedanigheid voltrok hij diverse huwelijken in het kamp.&nbsp;

Kok, L.&nbsp; Portrettekening van Aad van As. Kamp Westerbork, 1944. Aad van As was hoofd van het bijkantoor van het Centraal Distributiekantoor, het CDK in kamp Westerbork. In september 1944 werd hij benoemd tot ambtenaar van de burgerlijke stand van de gemeente Westerbork. In deze hoedanigheid voltrok hij diverse huwelijken in het kamp.&nbsp;

Portret van Aad van As getekend door Leo Kok in kamp Westerbork

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-03-21 Onderwerp: bewakers van het binnenkomende transport uit kamp Vught pauzeren.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-03-21 Onderwerp: bewakers van het binnenkomende transport uit kamp Vught pauzeren.

Van: Minister van Oorlog&nbsp; Aan: Minister van Bin. Zaken&nbsp; Plaats: Den Haag&nbsp; Datum: 1951-01-31&nbsp; Onderwerp: crematorium te Westerbork; forceren van dichtgespijkerde deur door bewoners van Schattenberg; bestemming van het gebouw.

Van: Minister van Oorlog&nbsp; Aan: Minister van Bin. Zaken&nbsp; Plaats: Den Haag&nbsp; Datum: 1951-01-31&nbsp; Onderwerp: crematorium te Westerbork; forceren van dichtgespijkerde deur door bewoners van Schattenberg; bestemming van het gebouw.

Brief van de minister van Oorlog aan de minister van Binnenlandse Zaken

Van: Norel, D. (in werkelijkheid J. Kroonenberg)&nbsp; Aan: Blazer, J.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-04-26&nbsp; Onderwerp: omstandigheden; Pasen; vraag om kleding&nbsp; 'Vervalste brief'

Van: Norel, D. (in werkelijkheid J. Kroonenberg)&nbsp; Aan: Blazer, J.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-04-26&nbsp; Onderwerp: omstandigheden; Pasen; vraag om kleding&nbsp; 'Vervalste brief'

Brief van Johanna Kroonenberg aan J. Blazer vanuit kamp Westerbork

Calendarium kamp Westerbork

1940

April 1940

Maart 1940

Februari 1940

Januari 1940

Juni 1940

Mei 1940

Juli 1940

December 1940

November 1940

Oktober 1940

September 1940

Augustus 1940

Plaatsen in kamp Westerbork

Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Kinderen.&nbsp; Kinderen spelen bij een trein op de Boulevard des Misères in Kamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork: 1943-1944 Kinderen spelen argeloos bij de deportatietrein. De barakken rechts zijn de nummers 99 en 100. Op de achtergrond links is de Centrale keuken te zien.

Kinderen.&nbsp; Kinderen spelen bij een trein op de Boulevard des Misères in Kamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork: 1943-1944 Kinderen spelen argeloos bij de deportatietrein. De barakken rechts zijn de nummers 99 en 100. Op de achtergrond links is de Centrale keuken te zien.

Kinderen spelen bij de deportatietrein op de centrale weg van het kamp

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Rijksgebouwendienst&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1947-11-01 Onderwerp: Lozing afvalwater, hoeveelheid en kosten.

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Rijksgebouwendienst&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1947-11-01 Onderwerp: Lozing afvalwater, hoeveelheid en kosten.

Brief van Houtvester Assen aan Rijksgebouwendienst

Portretfoto Walker, Henry, Gordon Hij was als geestelijke verzorger betrokken bij de bevrijding van kamp Westerbork.

Portretfoto Walker, Henry, Gordon Hij was als geestelijke verzorger betrokken bij de bevrijding van kamp Westerbork.

Foto van Henry Gordon Walker

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Onderwerp: kampgevangenen werkzaam in de speelgoedmakerij.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Onderwerp: kampgevangenen werkzaam in de speelgoedmakerij.

Van: Amstleven N.V. Amsterdamsche Maatschappij van Levensverzekeringen Aan: Polak, K. Plaats: Amsterdam Datum: 1951-02-27 Onderwerp: ontvangst schrijven, alsmede stukken m.b.t. uitkering

Van: Amstleven N.V. Amsterdamsche Maatschappij van Levensverzekeringen Aan: Polak, K. Plaats: Amsterdam Datum: 1951-02-27 Onderwerp: ontvangst schrijven, alsmede stukken m.b.t. uitkering

Brief van Amstleven aan K. Polak

Bouw Bouw Vluchtelingenkamp Westerbork, 1939 Interieur van een barak

Bouw Bouw Vluchtelingenkamp Westerbork, 1939 Interieur van een barak

van de binnenkant van een barak in aanbouw van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Ziekenhuisbarakken

Tandarts

Diëtiek

Orthopedische instrumentenmakerij

Pedicure

Apotheek

Medisch laboratorium

Polikiniek

Kinderafdeling

Barak 27

Van: Hoorn, van, H. Aan: Medema, fam. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01-14 Onderwerp: Wasgoed, vraag om gekookte aardappelen, beschrijving situatie

Van: Hoorn, van, H. Aan: Medema, fam. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01-14 Onderwerp: Wasgoed, vraag om gekookte aardappelen, beschrijving situatie

Briefkaart van Henriette van Hoorn aan fam. Medema vanuit kamp Westerbork

Bewijs van crematie Datum: 23-06-1943 Nr. 365 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Keijzer, Naatje geb. 24-01-61 overleden te Westerbork op 16-06-1943 op 16-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 23-06-1943 Nr. 365 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Keijzer, Naatje geb. 24-01-61 overleden te Westerbork op 16-06-1943 op 16-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Naatje Keijzer

Lagersonderbefehl Westerbork, kamp 1943-08-04 Inhoud: Door het doorslaan van een transformator moet het stroomverbruik in het kamp tot het uiterste beperkt worden.

Lagersonderbefehl Westerbork, kamp 1943-08-04 Inhoud: Door het doorslaan van een transformator moet het stroomverbruik in het kamp tot het uiterste beperkt worden.

Lagersonderbefehl

Breslauer, R.W.&nbsp; Koren maaien.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943.&nbsp; Midden foto tweespan voor boerenwagen voert gemaaide koren af, op de achtergrond tweespan korenmaaier.&nbsp; &nbsp;

Breslauer, R.W.&nbsp; Koren maaien.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943.&nbsp; Midden foto tweespan voor boerenwagen voert gemaaide koren af, op de achtergrond tweespan korenmaaier.&nbsp; &nbsp;

Korenoogst op het land van de kampboerderij

Mevrouw Schliesser wandelend langs de barakken. Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1940-1942.

Mevrouw Schliesser wandelend langs de barakken. Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1940-1942.

Mevrouw Schliesser in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Lagerbefehl No. 55 &nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11-04&nbsp; Verbod tot bezoek aan het ziekenhuis.

Lagerbefehl No. 55 &nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11-04&nbsp; Verbod tot bezoek aan het ziekenhuis.

Lagerbefehl No. 55

Bericht over overlijden Van: Büro Dr. Wachtel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-02 Onderwerp: overlijden van zeven personen op 31 mei en 1 juni 1943.

Bericht over overlijden Van: Büro Dr. Wachtel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-02 Onderwerp: overlijden van zeven personen op 31 mei en 1 juni 1943.

Bericht nummer 21 over het overlijden van een zevental personen in kamp Westerbork in mei en juni 1943

Van: Nieuwkerk-van den Bergh, Henriëtte en familie Aan: Tilly Plaats: Adliswil&nbsp; Datum: 1945-03-18 Onderwerp: blij in Zwitserland te zijn na een verblijf in kamp Westerbork en in Theresienstadt; zoveel te vertellen; over ziekte en het overlijden van de moeder van Tilly in kamp Westerbork; mevrouw Nieuwkerk lag in dezelfde ziekenzaal; Dr. J. Goudsmit en Dr. A. Querido hebben alles voor haar gedaan; de fotoportretten die zij van de familie had heeft mevrouw Nieuwkerk aan tante Marie weten te geven. Na het overlijden van een kampgevangene worden alle bezittingen van deze persoon in kamp Westerbork in beslag genomen. Zelf lag Henriëtte meer dan een jaar in het kampziekenhuis, pleuritis als gevolg van roodvonk, in Barneveld opgelopen; over de gezondheidsproblemen van de rest van de familie in de verschillende kampen; over werken, leven in Theresienstadt; quarantaine in Zwitserland…&nbsp;

Van: Nieuwkerk-van den Bergh, Henriëtte en familie Aan: Tilly Plaats: Adliswil&nbsp; Datum: 1945-03-18 Onderwerp: blij in Zwitserland te zijn na een verblijf in kamp Westerbork en in Theresienstadt; zoveel te vertellen; over ziekte en het overlijden van de moeder van Tilly in kamp Westerbork; mevrouw Nieuwkerk lag in dezelfde ziekenzaal; Dr. J. Goudsmit en Dr. A. Querido hebben alles voor haar gedaan; de fotoportretten die zij van de familie had heeft mevrouw Nieuwkerk aan tante Marie weten te geven. Na het overlijden van een kampgevangene worden alle bezittingen van deze persoon in kamp Westerbork in beslag genomen. Zelf lag Henriëtte meer dan een jaar in het kampziekenhuis, pleuritis als gevolg van roodvonk, in Barneveld opgelopen; over de gezondheidsproblemen van de rest van de familie in de verschillende kampen; over werken, leven in Theresienstadt; quarantaine in Zwitserland…&nbsp;

Brief van de familie Nieuwkerk aan Tilly vanuit Adliswil (Zwitserland)

Informatie uit andere archieven

Plattegrond van Lager Westerbork Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944

Plattegrond van Lager Westerbork Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944

Foto van een plattegrond van kamp Westerbork

Van: Kockx, Th. Aan:&nbsp; Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-06-22 Onderwerp: regeling vervoer van gedetacheerde geïnterneerden naar Kamp Westerbork en goederen.

Van: Kockx, Th. Aan:&nbsp; Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-06-22 Onderwerp: regeling vervoer van gedetacheerde geïnterneerden naar Kamp Westerbork en goederen.

Instructie van Th. Kockx ten aanzien van vervoer van buiten het kamp werkzame gedetineerden en goederen voor het kamp

Breslauer, W.R. Kampgevangenen werken op het land in de korenvelden.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943.&nbsp;

Breslauer, W.R. Kampgevangenen werken op het land in de korenvelden.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943.&nbsp;

Robert Bernard HenriAussen (Rob)

Robert Bernard Henri
Aussen (Rob)