In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Foto van Alfred en Eva Schnell-Jolowicz&nbsp; Huurders/Onderduikers op de Kapelweg 108 in Amersfoort samen met de moeder van Alfred. In mei 1945 werden onder andere de stoffelijke overschotten van Alfred en Eva bij kamp Westerbork opgegraven. Ze waren in de omgeving van Zwolle (Engelse Werk) vermoord. Het echtpaar Schnell heeft een eigen graf gekregen op de oude begraafplaats in het dorp Westerbork.&nbsp; Na hun verblijf aan de Kapelweg zijn ze ondergedoken bij Oldebroek, waar zij al snel verraden werden. Zij werden op 3 oktoker 1944 gearresteerd in het buurtschap Winkeldorp.

Foto van Alfred en Eva Schnell-Jolowicz&nbsp; Huurders/Onderduikers op de Kapelweg 108 in Amersfoort samen met de moeder van Alfred. In mei 1945 werden onder andere de stoffelijke overschotten van Alfred en Eva bij kamp Westerbork opgegraven. Ze waren in de omgeving van Zwolle (Engelse Werk) vermoord. Het echtpaar Schnell heeft een eigen graf gekregen op de oude begraafplaats in het dorp Westerbork.&nbsp; Na hun verblijf aan de Kapelweg zijn ze ondergedoken bij Oldebroek, waar zij al snel verraden werden. Zij werden op 3 oktoker 1944 gearresteerd in het buurtschap Winkeldorp.

Foto van Alfred en Eva Schnell-Jolowicz

Deportatie naar kamp Westerbork

Aankomst in kamp Westerbork

Joodse gemeenten in Friesland

Joodse gemeente Drachten

Manuel Mok is in 1902 in Amsterdam geboren. In maart 1942 wordt hij in Sanatorium Zonnestraal aan het Loosdrechtsche Bos ingeschreven. Tot die tijd woont hij in de Blasiusstraat in Amsterdam. Een paar maanden nadat Manuel in Zonnestraal is opgenomen, trouwt hij in Amsterdam met Sara Levisson. Na het huwelijk wordt Manuel ingeschreven bij zijn vrouw, die in Amsterdam aan de Willemsparkweg woont. Sara was onderwijzeres. Ze gaf les aan de Joodse Lagere School aan de Oude Schans in Amsterdam. Eind september 1943 komen Manuel en Sara in kamp Westerbork. Ze worden ondergebracht in barak 68. Op het kaartje van de Joodse Raad staat dat Manuel autohandelaar is, en reeds geruimen tijd verpleegd in Zonnestraal en adres de Blasiusstraat in Amsterdam. Op dinsdag 8 februari 1944 vertrekt de trein met 1015 mannen, vrouwen en kinderen naar Auschwitz. Onder hen zijn Manuel Mok en Sara Mok-Levisson. Philip Mechanicus is getuige van het vertrek. In zijn dagboek noteert hij: De amputatie is weer geschied: de schurftige slang is vanmorgen weggeschuifeld met zijn volle pens. Een dag later schrijft hij: Het transport van de zieken naar de trein gisteren tart elke beschrijving. Om twee uur in de nacht zijn de verplegers al begonnen met het aankleden van de voor transport aangewezenen. In het donker van de wintermorgen, terwijl de natte sneeuw uit de donkere hemel droop, zijn ze naar de beestenwagen gereden. Kinderen met roodvonk en difterie zijn huilend naar de slang gedragen. Ouderloze kinderen uit het weeshuis. Een lege wagen rijdt met de trein mee, gereserveerd voor hen die onderweg sneuvelen. Op 10 februari 1944 komt de trein aan in Auschwitz. Daar wordt Sara kort na aankomst vermoord. Als datum en plaats van overlijden van Manuel Mok wordt 30 juni 1944, Midden-Europa aangenomen. Waarschijnlijk is Manuel na aankomst in Auschwitz geselecteerd voor een werkkamp, waar hij op een onbekende datum is omgekomen. Uit het boekje "Struikelstenen Hilversum Bussum", geschreven door Kees Bestebreurtje.&nbsp;

Van: Wallega-Vieijra, M. Aan: Wallega, J. Datum: 1943-07 Plaats: Arnhem, Huis van Bewaring Onderwerp: De schrijfster denkt de hele dag aan haar man Jacques Wallega (1912). Beiden zijn gearresteerd. De schrijfster voelt zich ongelukkig…Waaraan hebben we dit te danken. We kunnen het toch niet helpen dat we Joden zijn… &nbsp;

Van: Wallega-Vieijra, M. Aan: Wallega, J. Datum: 1943-07 Plaats: Arnhem, Huis van Bewaring Onderwerp: De schrijfster denkt de hele dag aan haar man Jacques Wallega (1912). Beiden zijn gearresteerd. De schrijfster voelt zich ongelukkig…Waaraan hebben we dit te danken. We kunnen het toch niet helpen dat we Joden zijn… &nbsp;

Brief van M. Wallega-Vieijra aan J. Wallega vanuit de gevangenis in Arnhem

Bruidspaar in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork, 1940-1942 Het echtpaar is onbekend.

Bruidspaar in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork, 1940-1942 Het echtpaar is onbekend.

Voltrekking van een huwelijk in de synagoge van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Verslag van een overlevende over Theresienstadt. Datum: 1945

Verslag van een overlevende over Theresienstadt. Datum: 1945

Verslag van een overlevende over Theresienstadt

Van: de Levie, Sander en Hendrica Aan: de Levie, J. Plaats: Amsterdam, Schouwburg Datum: 1943-03-14 Onderwerp: na een paar verschrikkelijke dagen en nachten (in de Schouwburg) zitten ze in de trein op weg naar kamp Westerbork; ze zullen trachten in kamp Westerbork te blijven…

Van: de Levie, Sander en Hendrica Aan: de Levie, J. Plaats: Amsterdam, Schouwburg Datum: 1943-03-14 Onderwerp: na een paar verschrikkelijke dagen en nachten (in de Schouwburg) zitten ze in de trein op weg naar kamp Westerbork; ze zullen trachten in kamp Westerbork te blijven…

LodewijkKoster

Lodewijk
Koster