In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Onder de Duitse bezetting in 1943, wist Tine (als niet-Joodse) samen met haar gehuwde Joodse werkgever Jacques Wolfgang (Jaap) Hakker (1891) - hij noemde zichzelf Hakkert - , vioolbouwer en directeur van NV ENSEC, de Eerste Nederlandsche Snaren- en Catgutfabriek – Hakkert uit Rotterdam naar Mechelen (België) te ontkomen. Met behulp van valse papieren - als vormden zij het getrouwde stel “Marianne Vanderborghe / Georges Panier” - zouden zij plannen hebben gesmeed om te ontsnappen naar het neutrale Zwitserland. Reeds eerder op 14 juli 1942 waren Elizabeth Marianne (Bep) Kupferschmiedt-Hakker (1917-2005) - de oudste dochter van Jacques - en haar man Hermann Hirsch Kupferschmiedt (1908-1978), onder begeleiding van Tine (Kuyk!) naar station HS in Den Haag gebracht, vanwaar Bep en Hermann aan hun hachelijke vlucht naar Zwitserland zijn begonnen.&nbsp; In Nederland werd het dragen van de Jodenster op 9 mei 1942 verplicht gesteld; aangenomen moet dan ook worden dat men van jassen verwisseld heeft. Tine heeft daarbij zeker een belangrijke rol gespeeld. Bep en Hermann zijn pas op 9 of 10 september 1942 illegaal Zwitserland binnen gekomen en daar gearresteerd door de Zwitserse Politie.&nbsp;De vrouw van Jacques, Rachel Hakker-Zwarenstein (1887) en hun jongste gehandicapte dochter Philippine (Pien) Hakker (1919) werden op 21 september 1943 op hun onderduikadres in Driebergen verraden door de plaatselijke bevolking en gearresteerd door de S.D., overgebracht en gevangengezet in Scheveningen. Nadat zij naar Kamp Westerbork vervoerd werden, zijn beiden een maand later vergast in Auschwitz (Polen) op 22 oktober 1943.&nbsp; Tine en Jacques werden gearresteerd in Mechelen (België) op 19 mei 1944, minder dan vier maanden voor de bevrijding en ondergebracht in Kazerne Dossin . Beiden werden naar Auschwitz (Polen) gedeporteerd, waar Jacques reeds op de dag van aankomst op 22 mei 1944 op 52–jarige leeftijd ter dood werd gebracht. Tine (alias “Kristine Hakkert, Christine Wachert”, gevangenennummer 5276) bezweek op 27 februari 1945 aan hongeroedeem in het kampziekenhuis “Szpital Obozowy” in Oświęcim - slechts 33 jaar oud - &nbsp;na de bevrijding van kamp Auschwitz door het Rode Sovjetleger op 27 januari 1945. &nbsp;Bronnen: o.a. archieven gemeenten Rotterdam en Den Haag, Polski Czerwony Krzyz, The State Museum Auschwitz-Birkenau in Oświęcim, inlichtingen van J.F. van Kuik (1876), van Joh.F. van Kuik (1906), van Prof. Uri M. Kupferschmidt (1945). Geschreven door: Frans van Kuik - https://www.joodsmonument.nl/nl/page/564299/het-tragisch-lot-van-mijn-tante-de-zus-van-mijn-vader-christina-adriana-tin &nbsp;

Joodse gemeenten in Overijssel

Joodse gemeente Enschede

Van: Acohen-Lopes Salzedo, S. Aan: Lohman, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-21 Onderwerp: kaart ontvangen en dank voor de heerlijke pakjes; de late kaart van de vorige keer kwam door de feestdagen (Joods Nieuwjaar); Ro zal over 14 dagen schrijven; behoefte aan een pak koffie, shampoo en theetabletjes…

Van: Acohen-Lopes Salzedo, S. Aan: Lohman, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-21 Onderwerp: kaart ontvangen en dank voor de heerlijke pakjes; de late kaart van de vorige keer kwam door de feestdagen (Joods Nieuwjaar); Ro zal over 14 dagen schrijven; behoefte aan een pak koffie, shampoo en theetabletjes…

Briefkaart van S. Acohen-Lopes Salzedo aan de familie Lohman vanuit kamp Westerbork

Foto van Mania Krell

Van: Staatstoezicht op Krankzinnigen Aan: Krell, M. Plaats: Den Bosch Datum: 1942 -02-13 Onderwerp: bevestiging van het behalen van een diploma, Ziekenverpleging B, afgelegd in het Apeldoornsche Bosch op 14 mei 1936.

Van: Staatstoezicht op Krankzinnigen Aan: Krell, M. Plaats: Den Bosch Datum: 1942 -02-13 Onderwerp: bevestiging van het behalen van een diploma, Ziekenverpleging B, afgelegd in het Apeldoornsche Bosch op 14 mei 1936.

Brief van Staatstoezicht op Krankzinnigen aan zuster M. Krell vanuit Den Bosch

Van: Beem, Max Aan: Vorst, U.J. Plaats: Westerbork, kamp/Interneringskamp, barak 43 Datum: 1945-05-07 Onderwerp: hij is sinds 28 november in kamp Westerbork; hij heeft zich er goed doorheen geworsteld; sinds 12 april is Westerbork bevrijd en trok tegen de avond en Canadese tank en pantserafdeling binnen; en ontroerend ogenblik, hij heeft moeten huilen; hij moet voorlopig blijven, hoewel er al enige honderden geflitst zijn; over Sonnie van wie ze ook lang niet gehoord hebben; hereniging; zoon Leo is met zijn gezin al in september 1943 doorgestuurd, ze gingen volgens Beyer niet met een straftransport en vervoerd zijn met een personentrein; jonge mensen die konden werken zouden gespaard zijn; de post functioneert nog niet, maar een afdeling van de marechaussee gaat naar Amsterdam en Den Haag; Liesje van tante Eva is ook in Westerbork; een deel van de familie zat bij elkaar in Nijmegen, hopelijk hebben zij het gered; van de rest van de familie weet hij niets; na aankomst in Westerbork is Max in een barak terecht gekomen met 25 mensen, hij werd zaalleider; sedert enige weken woont hij met twee anderen in een huisje; het eten wordt beter en hij heeft voldoende boter; hij was sterk vermagerd en heeft elke dag honger gehad; er komen grote transporten NSB'ers binnen, die hebben het niet gemakkelijk, vooral de landwachters…; de Joden in het kamp hoeven niet meer te werken, ze houden toezicht; jongens van Vrij Nederland en marechaussee doen de bewaking; hij heeft enige Arnhemse NSB'ers gezien, maar de meeste komen uit Drenthe en Overijssel; hij hoopt zijn kinderen vlug terug te zien; er zijn al verschillende ouders geweest, die hun kinderen zochten of kinderen die hun ouders zochten; buitengewoon ontroerend als ze elkaar ontdekken…; mensen uit de buurt krijgen vaak bezoek…

Van: Beem, Max Aan: Vorst, U.J. Plaats: Westerbork, kamp/Interneringskamp, barak 43 Datum: 1945-05-07 Onderwerp: hij is sinds 28 november in kamp Westerbork; hij heeft zich er goed doorheen geworsteld; sinds 12 april is Westerbork bevrijd en trok tegen de avond en Canadese tank en pantserafdeling binnen; en ontroerend ogenblik, hij heeft moeten huilen; hij moet voorlopig blijven, hoewel er al enige honderden geflitst zijn; over Sonnie van wie ze ook lang niet gehoord hebben; hereniging; zoon Leo is met zijn gezin al in september 1943 doorgestuurd, ze gingen volgens Beyer niet met een straftransport en vervoerd zijn met een personentrein; jonge mensen die konden werken zouden gespaard zijn; de post functioneert nog niet, maar een afdeling van de marechaussee gaat naar Amsterdam en Den Haag; Liesje van tante Eva is ook in Westerbork; een deel van de familie zat bij elkaar in Nijmegen, hopelijk hebben zij het gered; van de rest van de familie weet hij niets; na aankomst in Westerbork is Max in een barak terecht gekomen met 25 mensen, hij werd zaalleider; sedert enige weken woont hij met twee anderen in een huisje; het eten wordt beter en hij heeft voldoende boter; hij was sterk vermagerd en heeft elke dag honger gehad; er komen grote transporten NSB'ers binnen, die hebben het niet gemakkelijk, vooral de landwachters…; de Joden in het kamp hoeven niet meer te werken, ze houden toezicht; jongens van Vrij Nederland en marechaussee doen de bewaking; hij heeft enige Arnhemse NSB'ers gezien, maar de meeste komen uit Drenthe en Overijssel; hij hoopt zijn kinderen vlug terug te zien; er zijn al verschillende ouders geweest, die hun kinderen zochten of kinderen die hun ouders zochten; buitengewoon ontroerend als ze elkaar ontdekken…; mensen uit de buurt krijgen vaak bezoek…

Brief van Max Beem aan mijn lieve kinderen vanuit kamp Westerbork

Ausweis&nbsp; Van: Kormann, Osias, B3&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942&nbsp; Hij is gerechtigd om in alle barakken van de vrouwenafdeling te komen.

Ausweis&nbsp; Van: Kormann, Osias, B3&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942&nbsp; Hij is gerechtigd om in alle barakken van de vrouwenafdeling te komen.

Ausweis van Osias Kormann

Boek met de titel 'Matahari Terbit'&nbsp; Plaats: Groningen/Djakarta Datum: 1950

Boek met de titel 'Matahari Terbit'&nbsp; Plaats: Groningen/Djakarta Datum: 1950

Boek met de titel 'Matahari Terbit'

Sonder-Ausweis Blankenstein (Vissel), Hendrika, 27-9-28 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten.&nbsp; Gültig bis: nur in O.D. Begleitung

Sonder-Ausweis Blankenstein (Vissel), Hendrika, 27-9-28 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten.&nbsp; Gültig bis: nur in O.D. Begleitung

Sonderausweis van Hendrika Blankenstein (Vissel)

Van: Hartog Dessaur&nbsp; Aan: Jane (A. van den Heuvel)&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1943-06-20&nbsp; Onderwerp: transport naar Westerbork. ‘Tot onze grote droefenis moet ik je melden dat we heden weg moeten (…), Groeten van Hartog, Kitty, moeder en kinderen'. (Harry en Annie) .

Van: Hartog Dessaur&nbsp; Aan: Jane (A. van den Heuvel)&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1943-06-20&nbsp; Onderwerp: transport naar Westerbork. ‘Tot onze grote droefenis moet ik je melden dat we heden weg moeten (…), Groeten van Hartog, Kitty, moeder en kinderen'. (Harry en Annie) .

Briefkaart van Hartog Dessaur aan Jane vanuit Amsterdam

Gedeelte uit interview met Italiaander, Herman Na zijn arrestatie komt hij in de strafbarak terecht. Met hulp komt hij uit deze barak in barak 64 (Hachsjara) terecht. Hij werkt in de buitendienst (heide en kampboerderij) en wordt ingeschakeld bij het leeghalen van het Apeldoornsche Bosch na het transport; ontsnappingspoging Hachjara-groep; transport leden van de groep 21+; stelen van een ordonnans Ausweis voor het maken van een vervalsing; transport leden van de groep met een Palestina-certificaat; vrijwillig aanmelden voor het Theresienstadt-transport van 25 februari; armbanden van de Fliegende Kolonne, ontvluchting uit het kamp en verder…

Gedeelte uit interview met Italiaander, Herman Na zijn arrestatie komt hij in de strafbarak terecht. Met hulp komt hij uit deze barak in barak 64 (Hachsjara) terecht. Hij werkt in de buitendienst (heide en kampboerderij) en wordt ingeschakeld bij het leeghalen van het Apeldoornsche Bosch na het transport; ontsnappingspoging Hachjara-groep; transport leden van de groep 21+; stelen van een ordonnans Ausweis voor het maken van een vervalsing; transport leden van de groep met een Palestina-certificaat; vrijwillig aanmelden voor het Theresienstadt-transport van 25 februari; armbanden van de Fliegende Kolonne, ontvluchting uit het kamp en verder…

Interview met Herman Italiaander

Gelukwens (verjaardag) op rijm, in Duits getypt voor dr. Bial.&nbsp; Datum: 1944-08-21&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Ondertekend door de barakkenleider.

Gelukwens (verjaardag) op rijm, in Duits getypt voor dr. Bial.&nbsp; Datum: 1944-08-21&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Ondertekend door de barakkenleider.

Gelukwens voor dr. Bial

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Ingang van Woonoord Schattenberg Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1968-1970 Links de portierswoning (barak 75) met hekken en slagboom. Op de achtergrond de barakken.

Ingang van Woonoord Schattenberg Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1968-1970 Links de portierswoning (barak 75) met hekken en slagboom. Op de achtergrond de barakken.

Foto van de ingang van woonoord Schattenberg

Van: Ministerie van Sociale Zaken, Ned. missie tot opsporing van vermiste personen in oorlogstijd Aan: Zomerplaag, M. Plaats: 's-Gravenhage Datum: 1950-02-09 Onderwerp: vragenlijst voor overlevende van concentratiekamp Bergen-Belsen Op achterzijde getekende plattegrond van Bergen-Belsen.

Van: Ministerie van Sociale Zaken, Ned. missie tot opsporing van vermiste personen in oorlogstijd Aan: Zomerplaag, M. Plaats: 's-Gravenhage Datum: 1950-02-09 Onderwerp: vragenlijst voor overlevende van concentratiekamp Bergen-Belsen Op achterzijde getekende plattegrond van Bergen-Belsen.

Brief van Ministerie van Sociale Zaken betreffende de opsporing van vermiste personen

Barakken in het kamp Westerbork &nbsp; Kamp Westerbork,&nbsp; Barakken in de winter. Rechtsachter de schoorsteenpijp van het Ketelhuis.

Barakken in het kamp Westerbork &nbsp; Kamp Westerbork,&nbsp; Barakken in de winter. Rechtsachter de schoorsteenpijp van het Ketelhuis.

Zicht op een barak en de schoorsteen van het ketelhuis

Van: Visser, A. Aan: Visser, Mevr. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-08 Onderwerp: omstandigheden, geen idee van vrijlating

Van: Visser, A. Aan: Visser, Mevr. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-08 Onderwerp: omstandigheden, geen idee van vrijlating

Brief van A. Visser aan mevrouw Visser vanuit kamp Westerbork

Fotograaf: Stertzenbach, W. Omheining en latrinegebouw&nbsp; Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1959 Omheining op de voorgrond van prikkeldraad op staketsels (stamt uit de periode van het Interneringskamp). Links op de foto latrine G, rechts op achtergrond een grote woonbarak. Zicht op barak 56 en 57 vanuit het zuiden.

Fotograaf: Stertzenbach, W. Omheining en latrinegebouw&nbsp; Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1959 Omheining op de voorgrond van prikkeldraad op staketsels (stamt uit de periode van het Interneringskamp). Links op de foto latrine G, rechts op achtergrond een grote woonbarak. Zicht op barak 56 en 57 vanuit het zuiden.

Foto van een omheining en een voormalig latrinegebouw in het woonoord Schattenberg

Sonder-Ausweis Passenier, Anna, 25-3-27, B5 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten. Gültig bis: nur in O.D. Begleitung

Sonder-Ausweis Passenier, Anna, 25-3-27, B5 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten. Gültig bis: nur in O.D. Begleitung

Paul LotharKalmann

Paul Lothar
Kalmann