In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: onbekend Aan: Slachthuis Assen Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-01-28 Onderwerp: levering van 80 liter bouillon aan het kamp; voor het personeel.

Van: onbekend Aan: Slachthuis Assen Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-01-28 Onderwerp: levering van 80 liter bouillon aan het kamp; voor het personeel.

Bon voor het leveren van 80 liter bouillon aan het Interneringskamp Westerbork

Van: Afdeling In- en Verkoop ( G. van Tienhoven)) Aan: Gemeentelijk Slachthuis Assen Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1947-02-10 Onderwerp: 60 liter bouillon aan het kamp is reeds geleverd; vervallen van bestelbon P. 3119; verzoek om het bestelbonnummer te vermelden.

Van: Afdeling In- en Verkoop ( G. van Tienhoven)) Aan: Gemeentelijk Slachthuis Assen Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1947-02-10 Onderwerp: 60 liter bouillon aan het kamp is reeds geleverd; vervallen van bestelbon P. 3119; verzoek om het bestelbonnummer te vermelden.

Bon voor de levering van 60 liter bouillon aan het Interneringskamp Westerbork

Foto van Martha Julie Müller-Kankelfitz en haar in het kamp geboren zoontje Gert (5-12-1941) Plaats: Westerbork, kamp (Centraal Vluchtelingenkamp). Datum: 1942-06-21

Foto van Martha Julie Müller-Kankelfitz en haar in het kamp geboren zoontje Gert (5-12-1941) Plaats: Westerbork, kamp (Centraal Vluchtelingenkamp). Datum: 1942-06-21

Foto Martha Müller-Kankelfitz en haar zoontje Gert

Man met Jodenster.&nbsp; Getekend door: Metz-Baumgarten, Herta Theresienstadt, 1944-1945.&nbsp; 'Herr Liederkolben' Zie T02-063

Man met Jodenster.&nbsp; Getekend door: Metz-Baumgarten, Herta Theresienstadt, 1944-1945.&nbsp; 'Herr Liederkolben' Zie T02-063

Tekening van Herta Metz-Baumgarten in Theresienstadt

Van: Reens, Bram&nbsp;(Abraham)&nbsp; Aan: Haan, de, R. Plaats: 't Zand&nbsp; Datum: 1944-07-10&nbsp; Onderwerp: beschrijving van de leef- en werkomstandigheden in dit Joodse werkkamp voor gemengd-gehuwden. Er is genoeg eten. Alleen tomaten zijn duur. Abraham is een broer van Annie Reens

Van: Reens, Bram&nbsp;(Abraham)&nbsp; Aan: Haan, de, R. Plaats: 't Zand&nbsp; Datum: 1944-07-10&nbsp; Onderwerp: beschrijving van de leef- en werkomstandigheden in dit Joodse werkkamp voor gemengd-gehuwden. Er is genoeg eten. Alleen tomaten zijn duur. Abraham is een broer van Annie Reens

Brief van Bram aan Rudie de Haan vanuit het Joodse werkkamp 't Zand

Bewijs van inleveren van rijwiel.&nbsp; Tekst: Ingeleverd door: R. Meijer-Verduin,&nbsp; no. A35/611831 een damesrijwiel&nbsp; In rechterbovenhoek een stempel.

Bewijs van inleveren van rijwiel.&nbsp; Tekst: Ingeleverd door: R. Meijer-Verduin,&nbsp; no. A35/611831 een damesrijwiel&nbsp; In rechterbovenhoek een stempel.

Bewijs van inleveren van een rijwiel

Groepsfoto genomen in de grote zaal van de schouwburg in kamp Westerbork ten tijden van het Germaanse Joelfeest.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-12-19&nbsp; In het midden in burger architect Winne, die verantwoordelijk was voor de bouw- en onderhoudsactiviteiten in het kamp.

Groepsfoto genomen in de grote zaal van de schouwburg in kamp Westerbork ten tijden van het Germaanse Joelfeest.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-12-19&nbsp; In het midden in burger architect Winne, die verantwoordelijk was voor de bouw- en onderhoudsactiviteiten in het kamp.

Foto gemaakt tijdens het Joelfeest in de Grote Zaal van kamp Westerbork

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 28, 29 en 30&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100 Datum: 1959-01 Opmerking: herinrichting van de centrale keuken na de invoering van de zelfzorg. Met nieuwe voorzieningen als een ruimte voor een kerkdienst- winkels en ruimte om te wonen.&nbsp;

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 28, 29 en 30&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100 Datum: 1959-01 Opmerking: herinrichting van de centrale keuken na de invoering van de zelfzorg. Met nieuwe voorzieningen als een ruimte voor een kerkdienst- winkels en ruimte om te wonen.&nbsp;

Plattegrond met aanzichten en doorsneden van barak 28, 29 en 30 in het woonoord Schattenberg

Van: Boerma, A.P.A, arts Medische Dienst Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-10-30 Onderwerp: Verzoek om vijftig dekens van geallieerde herkomst.

Van: Boerma, A.P.A, arts Medische Dienst Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-10-30 Onderwerp: Verzoek om vijftig dekens van geallieerde herkomst.

Verzoek van arts Boerma aan J. G. Buijvoets om vijftig dekens voor het ziekenhuis

Van: Piket, Truus (Geertruida) Aan: Lieve ‘ouders’ ('schoonouders') Datum: 1943-08-11 Plaats: Amsterdam Onderwerp: geen bericht ontvangen. Truus is naar de Lijnbaansgracht gegaan en kreeg te horen dat er na 20 juli niemand is weggegaan. Ze krijgt maar geen berichten. Je fantaseert dan allerlei erge dingen die gebeurd kunnen zijn. Jopie ligt in barak 3b. Vrijdag zal ze weer een pakje sturen. Als ze tenminste wat bij elkaar krijgen kan. Ze weet niet of ze in het luchtledige aan het schrijven is. Ze spreekt zich dan de moed in dat ze nog geen brief 'onbestelbaar' heeft gekregen.

Van: Piket, Truus (Geertruida) Aan: Lieve ‘ouders’ ('schoonouders') Datum: 1943-08-11 Plaats: Amsterdam Onderwerp: geen bericht ontvangen. Truus is naar de Lijnbaansgracht gegaan en kreeg te horen dat er na 20 juli niemand is weggegaan. Ze krijgt maar geen berichten. Je fantaseert dan allerlei erge dingen die gebeurd kunnen zijn. Jopie ligt in barak 3b. Vrijdag zal ze weer een pakje sturen. Als ze tenminste wat bij elkaar krijgen kan. Ze weet niet of ze in het luchtledige aan het schrijven is. Ze spreekt zich dan de moed in dat ze nog geen brief 'onbestelbaar' heeft gekregen.

Brief van T. Piket aan lieve ouders vanuit Amsterdam

Foto van Jules Cohen en zijn medebewoners in hun barak van het Joodse werkkamp "Het Wijde Gat", kamer 10, aug. 1942. Op de achterkant van de foto worden namen van mede-dwangarbeiders genoemd.

Foto van Jules Cohen en zijn medebewoners in hun barak van het Joodse werkkamp "Het Wijde Gat", kamer 10, aug. 1942. Op de achterkant van de foto worden namen van mede-dwangarbeiders genoemd.

Bewoners Joods werkkamp "Het Wijde Gat"

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-12-25 Onderwerp: bedankt voor het pakketje en brief; mogelijk in februari verlof; Werner komt sinds weken niet meer aan het lezen van een boek toe; hoogstens komt hij toe aan het lezen van en krant in bed; in het ziekenhuis heeft Werner gesprekken met mensen die uit Amersfoort, Scheveningen en de gevangenis aan de Amstelveenseweg komen, de verhalen zijn schrijnend en zullen zijn hele leven bij blijven; bij de Mahlers gegeten…

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-12-25 Onderwerp: bedankt voor het pakketje en brief; mogelijk in februari verlof; Werner komt sinds weken niet meer aan het lezen van een boek toe; hoogstens komt hij toe aan het lezen van en krant in bed; in het ziekenhuis heeft Werner gesprekken met mensen die uit Amersfoort, Scheveningen en de gevangenis aan de Amstelveenseweg komen, de verhalen zijn schrijnend en zullen zijn hele leven bij blijven; bij de Mahlers gegeten…

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit kamp Westerbork

Van: Heikens, H., Hoofd Inwendige Dienst Aan: Hoofden van de gezinnen van huizen 1 t/m 9 en de barakken 8, 10 en 44. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1948-01-12 Onderwerp: tarievenlijst wasserij Interneringskamp Westerbork.

Van: Heikens, H., Hoofd Inwendige Dienst Aan: Hoofden van de gezinnen van huizen 1 t/m 9 en de barakken 8, 10 en 44. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1948-01-12 Onderwerp: tarievenlijst wasserij Interneringskamp Westerbork.

Lijst van tarieven voor de wasserij in Interneringskamp Westerbork voor het personeel

Enveloppe Geadresseerde Nico Cohen, barak 3A, zaal 2, is doorgestreept met vermelding Onbestelbaar

Enveloppe Geadresseerde Nico Cohen, barak 3A, zaal 2, is doorgestreept met vermelding Onbestelbaar

Enveloppe gericht aan Nico Cohen verstuurd door J. Adelaar vanuit Haarlem

Van: Arbeidsinspectie&nbsp; Aan: Westerbork, Interneringskamp Plaats:&nbsp; Datum: 1942-1946 Onderwerp: Bouwtekening voor een spuitkast voor het verven of lakken van kleine voorwerpen.

Van: Arbeidsinspectie&nbsp; Aan: Westerbork, Interneringskamp Plaats:&nbsp; Datum: 1942-1946 Onderwerp: Bouwtekening voor een spuitkast voor het verven of lakken van kleine voorwerpen.

Tekening van een spuitkast

Van: Medische Dienst Dir.-Gen. Bijz. Rechtspleging Aan: kommandanten van de Bewarings- en Verblijfskampen e.a. Plaats: Den Haag Datum: 1946-12-13 Onderwerp: Wijziging kampvoeding. De rantsoenen worden verhoogd. Verder nauwkeuring omschreven bepalingen voor voedselafgifte aan de verschillende onderdelen.

Van: Medische Dienst Dir.-Gen. Bijz. Rechtspleging Aan: kommandanten van de Bewarings- en Verblijfskampen e.a. Plaats: Den Haag Datum: 1946-12-13 Onderwerp: Wijziging kampvoeding. De rantsoenen worden verhoogd. Verder nauwkeuring omschreven bepalingen voor voedselafgifte aan de verschillende onderdelen.

Rapport van de Medische dienst, Bijzondere Rechtspleging aan onder andere de kampcommandanten

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-11-22 Onderwerp: in een kamertje, tussen luid discussiërende mensen, schrijft Werner zijn brief; Al het kookbare uit de pakketjes komt bij mevrouw Mahler terecht, die in haar keukentje er iets van maakt; Werner is verzocht een lezing te houden binnen zijn vakgebied; kampgevangenen gestraft voor het schrijven van illegale brieven; Werners technische dienst is verhuisd naar barak 21 met een klein stelletje in een kamertje; aanvraag verlof om in Amsterdam te mogen trouwen; ongeveer 8000 mensen in het kamp, het is moeilijk om iemand te vinden; Naar Hartog Waterman geïnformeerd. Hij woont niet meer in barak 62; geruchten over uitbreiding van het kamp. Er zou een bakkerij komen, een crematorium en nog 50 barakken.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-11-22 Onderwerp: in een kamertje, tussen luid discussiërende mensen, schrijft Werner zijn brief; Al het kookbare uit de pakketjes komt bij mevrouw Mahler terecht, die in haar keukentje er iets van maakt; Werner is verzocht een lezing te houden binnen zijn vakgebied; kampgevangenen gestraft voor het schrijven van illegale brieven; Werners technische dienst is verhuisd naar barak 21 met een klein stelletje in een kamertje; aanvraag verlof om in Amsterdam te mogen trouwen; ongeveer 8000 mensen in het kamp, het is moeilijk om iemand te vinden; Naar Hartog Waterman geïnformeerd. Hij woont niet meer in barak 62; geruchten over uitbreiding van het kamp. Er zou een bakkerij komen, een crematorium en nog 50 barakken.

Begroting voor het dienstjaar 1940 van het centraal vluchtelingenkamp Westerbork. Het totaalbedrag is 369.000 gulden.

Begroting voor het dienstjaar 1940 van het centraal vluchtelingenkamp Westerbork. Het totaalbedrag is 369.000 gulden.

Beleidsplan/begroting voor het jaar 1940 van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Van: CAZ Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1968-11-01 Onderwerp: bezetting van de woonoorden verdeeld in vier rayons; Schattenberg, rayon 1, 132 gezinnen, 796 gezinsleden en 12 alleenstaanden…

Van: CAZ Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1968-11-01 Onderwerp: bezetting van de woonoorden verdeeld in vier rayons; Schattenberg, rayon 1, 132 gezinnen, 796 gezinsleden en 12 alleenstaanden…

Overzicht van de bezetting van de Woonoorden op 1-11-1968

A.V.R.O. Persdienst Holland - Belgie 11 maart 1928 - 7 april 1968 Op 11 maart 1968 was het veertig jaar geleden, dat het eerste radio-sportverslag door Han Hollander voor de A.V.R.O. werd verzorgd vanuit het oude stadion te Amsterdam. In dit boekje halen een vijftal bekende radio- en sportfiguren herinneringen op.

A.V.R.O. Persdienst Holland - Belgie 11 maart 1928 - 7 april 1968 Op 11 maart 1968 was het veertig jaar geleden, dat het eerste radio-sportverslag door Han Hollander voor de A.V.R.O. werd verzorgd vanuit het oude stadion te Amsterdam. In dit boekje halen een vijftal bekende radio- en sportfiguren herinneringen op.

Boekje met herinneringen aan Han Hollander

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-19 Onderwerp: Ordnungspolizei en SS-bewakers op het perron. Rechts staat A.K. Gemmeker, de kampcommandant; op de achtergrond barak 44.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-19 Onderwerp: Ordnungspolizei en SS-bewakers op het perron. Rechts staat A.K. Gemmeker, de kampcommandant; op de achtergrond barak 44.

Salomon EliazerBego

Salomon Eliazer
Bego