In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Aus der Fünten&nbsp; Aan: Abrahams, J.M.&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1942-09-01&nbsp; Onderwerp: terugkeer van J.S. de Vries naar haar voormalige woonplaats. Mogelijk was Aus der FÂünten niet op de hoogte van het feit dat Jeanette zich toen al in kamp Westerbork bevond.&nbsp;

Van: Aus der Fünten&nbsp; Aan: Abrahams, J.M.&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1942-09-01&nbsp; Onderwerp: terugkeer van J.S. de Vries naar haar voormalige woonplaats. Mogelijk was Aus der FÂünten niet op de hoogte van het feit dat Jeanette zich toen al in kamp Westerbork bevond.&nbsp;

Brief van Aus der Fünten aan J. M. Abrahams

Van: ter Veer, B.T.A.A., Mr., Directeur-Generaal voor Bijzondere Rechtspleging Aan: de Commandanten van de Bewarings- en Interneringskampen Plaats: Den Haag Datum: 1946-10-04 Onderwerp: Tewerkstelling van gedetineerden en geinterneerden buiten de kampen. Het blijkt dat voldoende bewaking vaak niet mogelijk is bij tewerkstelling. De kampcommandant is verantwoordelijk en moet beslissen of een object aangenomen kan worden met het oog op voldoende bewaking.

Van: ter Veer, B.T.A.A., Mr., Directeur-Generaal voor Bijzondere Rechtspleging Aan: de Commandanten van de Bewarings- en Interneringskampen Plaats: Den Haag Datum: 1946-10-04 Onderwerp: Tewerkstelling van gedetineerden en geinterneerden buiten de kampen. Het blijkt dat voldoende bewaking vaak niet mogelijk is bij tewerkstelling. De kampcommandant is verantwoordelijk en moet beslissen of een object aangenomen kan worden met het oog op voldoende bewaking.

Instructie van Ter Veer aan de commandanten van de Bewarings- en Interneringskampen

Plaatsen in kamp Westerbork

Barak 56

Van: Palache, Jules (geschreven door Lies) Aan: Reina, Corrie en Piet Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-03 Onderwerp: moeten heel wat doormaken, blij met de voorlopige sper; maar hoelang en dat ze getuigen zijn geweest van het vertrek van mamma en Henny; Jules heeft constant verhoging; doctoren hebben hem op van alles onderzocht, schrijven Jules vitamines en levertraan voor, maar kunnen de oorzaak niet ontdekken. Ze vinden hem zwak; ze vonden een abces en de chirurg vond een operatie noodzakelijk; op woensdag geopereerd. Lies moest om 13.00 komen, maar toen was Jules nog niet bijgekomen; om 16.00 even bij hem op bezoek en later om 19.00 uur nog een keer. Jules was zwak; &nbsp;Op het moment van schrijven is hij gelukkig een stuk beter; Jules is door het oog van en naald gegaan; wensen en handschoenen nodig voor bij het aardappelschillen, met wat ze nu heeft kan ze de aardappelen niet aanpakken; Bettie Laguna was toevallig in het ziekenhuis en heeft naar Jules geïnformeerd. het ging vrij goed met hem; Lies mag hem pas na 19.00 bezoeken…

Van: Palache, Jules (geschreven door Lies) Aan: Reina, Corrie en Piet Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-03 Onderwerp: moeten heel wat doormaken, blij met de voorlopige sper; maar hoelang en dat ze getuigen zijn geweest van het vertrek van mamma en Henny; Jules heeft constant verhoging; doctoren hebben hem op van alles onderzocht, schrijven Jules vitamines en levertraan voor, maar kunnen de oorzaak niet ontdekken. Ze vinden hem zwak; ze vonden een abces en de chirurg vond een operatie noodzakelijk; op woensdag geopereerd. Lies moest om 13.00 komen, maar toen was Jules nog niet bijgekomen; om 16.00 even bij hem op bezoek en later om 19.00 uur nog een keer. Jules was zwak; &nbsp;Op het moment van schrijven is hij gelukkig een stuk beter; Jules is door het oog van en naald gegaan; wensen en handschoenen nodig voor bij het aardappelschillen, met wat ze nu heeft kan ze de aardappelen niet aanpakken; Bettie Laguna was toevallig in het ziekenhuis en heeft naar Jules geïnformeerd. het ging vrij goed met hem; Lies mag hem pas na 19.00 bezoeken…

Brief van Jules Palache aan Reina, Corrie en Piet van kamp Westerbork, barak 83

Foto van Eric Polak

Lagerbefehl Westerbork, kamp 1944-06-14, No. 80 Inhoud: Nieuwe indeling van de Dienstbereiche, overzicht van alle groepen met dienstleiders en groepsleiders. Blz.: 4

Lagerbefehl Westerbork, kamp 1944-06-14, No. 80 Inhoud: Nieuwe indeling van de Dienstbereiche, overzicht van alle groepen met dienstleiders en groepsleiders. Blz.: 4

Lagerbefehl No. 80

Breslauer, W.R. Kinderen aan het werk om speelgoed te maken.&nbsp; Kamp Westerbork, jaartal onbekend.&nbsp; Onder leiding zitten ongeveer 10 kinderen aan een werktafel in een barak te werken. Het meisje links in het midden (gebogen) met vlecht is Trudi Davids. &nbsp;

Breslauer, W.R. Kinderen aan het werk om speelgoed te maken.&nbsp; Kamp Westerbork, jaartal onbekend.&nbsp; Onder leiding zitten ongeveer 10 kinderen aan een werktafel in een barak te werken. Het meisje links in het midden (gebogen) met vlecht is Trudi Davids. &nbsp;

Kinderen bezig met het schilderen van houten speelgoed

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Kerkdienst in barak 9 geleid door Srul Tabaksblatt. Deelnemers aan de dienst.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Kerkdienst in barak 9 geleid door Srul Tabaksblatt. Deelnemers aan de dienst.

Foto van een still uit de Westerborkfilm

Interieur.&nbsp; Interieur van de vergaderzaal van de administratiebarak van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork met een houten tafel, stoelen en zicht op andere barakken.&nbsp; Een zittende man kijkt via een openstaand raam naar buiten.&nbsp; Kamp Westerbork, 1939 Op de achterkant van de foto staat: 'Vergaderzaal Adm. gebouw Vl. kamp.

Interieur.&nbsp; Interieur van de vergaderzaal van de administratiebarak van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork met een houten tafel, stoelen en zicht op andere barakken.&nbsp; Een zittende man kijkt via een openstaand raam naar buiten.&nbsp; Kamp Westerbork, 1939 Op de achterkant van de foto staat: 'Vergaderzaal Adm. gebouw Vl. kamp.

van het interieur van de vergaderzaal van de administratiebarak van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Van: Coini, Mietje Aan: de Jong, familie Plaats: Westerbork, kamp, barak 60 Datum: 1943-09-30 Onderwerp: ze zijn goed aangekomen en hebben alle bagage ontvangen; aardige mensen getroffen; ze zijn in de barak met 60 mannen en vrouwen…; groeten ook aan de buurman…

Van: Coini, Mietje Aan: de Jong, familie Plaats: Westerbork, kamp, barak 60 Datum: 1943-09-30 Onderwerp: ze zijn goed aangekomen en hebben alle bagage ontvangen; aardige mensen getroffen; ze zijn in de barak met 60 mannen en vrouwen…; groeten ook aan de buurman…

Briefkaart van Mietje Coini aan de fam. de Jong vanuit kamp Westerbork

Van: Volksherstel Amsterdam Titel: Hartelijk welkom in Amsterdam Inhoud: huisvesting; financiele hulp; kleding en huishoudgoed; extra levensmiddelen

Van: Volksherstel Amsterdam Titel: Hartelijk welkom in Amsterdam Inhoud: huisvesting; financiele hulp; kleding en huishoudgoed; extra levensmiddelen

Brochure betreffende Volksherstel Amsterdam

Van: Lies Aan: lieve allemaal (Els en Alfred)&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11-04 Onderwerp: bedank voor de pakketten; Siegfried schreef al wat een feest het steeds voor ons is; …; heb je nog iets van de urn gehoord?; het zou Lies haar voorkeur hebben als het zou worden bijgezet op Zorgvlied; tegen haar broer Siegfried zegt ze steeds haar man; …

Van: Lies Aan: lieve allemaal (Els en Alfred)&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11-04 Onderwerp: bedank voor de pakketten; Siegfried schreef al wat een feest het steeds voor ons is; …; heb je nog iets van de urn gehoord?; het zou Lies haar voorkeur hebben als het zou worden bijgezet op Zorgvlied; tegen haar broer Siegfried zegt ze steeds haar man; …

Brief van Lies aan lieve allemaal vanuit kamp Westerbork

Fransche barakken kamp Westerbork

Van: Coini, Mietje en Hester Aan: de Jong, familie Plaats: Westerbork, kamp, barak 63 Datum: 1943-10-03 Onderwerp: een goede reis gehad; mevrouw is tot Utrecht meegegaan en heeft geholpen met overstappen; de twee zussen konden toen blijven zitten tot Beilen; daar een paard en wagen genomen en naar het kamp laten rijden; pa en moe waren erg verrast toen ze hun dochters zagen; eerst kregen ze en standje en toen waren ze blij; net zo als Hetty zei: ‘Het valt ons hier erg mee’, iedereen is even vriendelijk hier; pa en ma zijn donderdag naar een cabaretuitvoering geweest…; ‘het valt hier best mee’…

Van: Coini, Mietje en Hester Aan: de Jong, familie Plaats: Westerbork, kamp, barak 63 Datum: 1943-10-03 Onderwerp: een goede reis gehad; mevrouw is tot Utrecht meegegaan en heeft geholpen met overstappen; de twee zussen konden toen blijven zitten tot Beilen; daar een paard en wagen genomen en naar het kamp laten rijden; pa en moe waren erg verrast toen ze hun dochters zagen; eerst kregen ze en standje en toen waren ze blij; net zo als Hetty zei: ‘Het valt ons hier erg mee’, iedereen is even vriendelijk hier; pa en ma zijn donderdag naar een cabaretuitvoering geweest…; ‘het valt hier best mee’…

Briefkaart van Mietje Coini aan de familie de Jong en de buren vanuit kamp Westerbork

Calendarium kamp Westerbork

2000

Van: Mau (Maurits Waterman) Aan: Mir (Mirjam Waterman) Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-05-10&nbsp; Onderwerp: dagelijks leven in kamp; hij krijgt eindelijk werk, met een stel jongens werken bij een boer; ontmoeting met Manfred Schwab, die al 3,5 jaar in het kamp zit; Adi Wahrhaftig is ook in het kamp (Rudelsheimstichting). Hij kan blijven omdat hij op de Palestina-lijst staat; transport uit Vught met 1200 personen is de dag voor het schrijven binnengekomen; het is transportnacht, zenuwachtige stemming, zal een slapeloze nacht worden, om half vier zal worden bekend gemaakt wie mag blijven en wie op transport zal gaan. In de strafbarak kan je naar buiten tot aan de wc-barak. De heidekant naar buiten, 10 meter wit zand, een sloot van een meter of drie, 16 rijen prikkeldraad, een paadje en allemaal kleine berkenboompjes, de uitgestrekte heide en heel in de verte boerderijen en velden met koolzaad, om de 200 meter wachttorens van de marechaussee. Maurits is bang voor Polen en de onmenselijke treinreis; het heeft in het kamp gestoven, een stofbril in onontbeerlijk; de volgende ochtend een transport binnengekomen van de Amstelveense weg en 1450 mensen zijn uit kamp Westerbork vertrokken…

Van: Mau (Maurits Waterman) Aan: Mir (Mirjam Waterman) Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-05-10&nbsp; Onderwerp: dagelijks leven in kamp; hij krijgt eindelijk werk, met een stel jongens werken bij een boer; ontmoeting met Manfred Schwab, die al 3,5 jaar in het kamp zit; Adi Wahrhaftig is ook in het kamp (Rudelsheimstichting). Hij kan blijven omdat hij op de Palestina-lijst staat; transport uit Vught met 1200 personen is de dag voor het schrijven binnengekomen; het is transportnacht, zenuwachtige stemming, zal een slapeloze nacht worden, om half vier zal worden bekend gemaakt wie mag blijven en wie op transport zal gaan. In de strafbarak kan je naar buiten tot aan de wc-barak. De heidekant naar buiten, 10 meter wit zand, een sloot van een meter of drie, 16 rijen prikkeldraad, een paadje en allemaal kleine berkenboompjes, de uitgestrekte heide en heel in de verte boerderijen en velden met koolzaad, om de 200 meter wachttorens van de marechaussee. Maurits is bang voor Polen en de onmenselijke treinreis; het heeft in het kamp gestoven, een stofbril in onontbeerlijk; de volgende ochtend een transport binnengekomen van de Amstelveense weg en 1450 mensen zijn uit kamp Westerbork vertrokken…

Catharina Jozefina RachelStibbe

Catharina Jozefina Rachel
Stibbe