In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-10-22 Onderwerp: Werner is ziek geweest; vulpenhouder gebroken, vandaar dat de brief met potlood is geschreven; Stella heeft haar vrijstellingsstempel gekregen; er zijn op het moment nog 9000 in kamp Westerbork; pakketjes komen soms niet bij de juiste mensen terecht, omdat ze al vertrokken zijn, het baraknummer niet op het pakketjes staat en de mensen daardoor onvindbaar zijn. Soms eisen mensen pakketjes voor zichzelf op die niet voor hun bestemde zijn; Onbezorgde pakketjes komen bij de Fürsorge terecht (zorg voor mensen die op transport gaan of in het kamp niets hebben). Levensmiddelen binnengekomen met als opschrift Voor de Joden uit Enschede en Hengelo, 'Aan de Joden uit Leeuwarden, ook vanuit Amsterdam; de omstandigheden blijven slecht, sinds 1 augustus zijn 15 mensen in het kamp overleden. De trein komt tot kort voor het kamp; vanavond/vannacht is weer een transportnacht; er is beslag gelegd op levensmiddelen door controle van pakketjes; er vinden ontvluchtingen plaats, de SS- wacht schiet, er zijn mensen getroffen; veel niet-Joodse bezoekers zijn aan de poort afgewezen, sommigen mochten 5 minuten met hun familieleden spreken; Alte kampinsassen zijn voorlopig vrijgesteld van transport, ook hun vrouwen.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-10-22 Onderwerp: Werner is ziek geweest; vulpenhouder gebroken, vandaar dat de brief met potlood is geschreven; Stella heeft haar vrijstellingsstempel gekregen; er zijn op het moment nog 9000 in kamp Westerbork; pakketjes komen soms niet bij de juiste mensen terecht, omdat ze al vertrokken zijn, het baraknummer niet op het pakketjes staat en de mensen daardoor onvindbaar zijn. Soms eisen mensen pakketjes voor zichzelf op die niet voor hun bestemde zijn; Onbezorgde pakketjes komen bij de Fürsorge terecht (zorg voor mensen die op transport gaan of in het kamp niets hebben). Levensmiddelen binnengekomen met als opschrift Voor de Joden uit Enschede en Hengelo, 'Aan de Joden uit Leeuwarden, ook vanuit Amsterdam; de omstandigheden blijven slecht, sinds 1 augustus zijn 15 mensen in het kamp overleden. De trein komt tot kort voor het kamp; vanavond/vannacht is weer een transportnacht; er is beslag gelegd op levensmiddelen door controle van pakketjes; er vinden ontvluchtingen plaats, de SS- wacht schiet, er zijn mensen getroffen; veel niet-Joodse bezoekers zijn aan de poort afgewezen, sommigen mochten 5 minuten met hun familieleden spreken; Alte kampinsassen zijn voorlopig vrijgesteld van transport, ook hun vrouwen.

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit kamp Westerbork

Administratiegebouw en Dienstgebouw Vluchtelingenkamp (barakken 31,32 en 33) Schaal: 1:100 Opmerking: behalve de administratie waren in deze barakken nog verschillende functies ondergebracht.

Administratiegebouw en Dienstgebouw Vluchtelingenkamp (barakken 31,32 en 33) Schaal: 1:100 Opmerking: behalve de administratie waren in deze barakken nog verschillende functies ondergebracht.

Bouwtekening van de administratie barakken in het Centraal Vluchtelingenkamp

De gevangenis van het interneringskamp.&nbsp; Interneringskamp Westerbork, 1945.&nbsp; Barak 51, de cellenbarakken (waar S.D. functionarissen zaten, onder andere kamp commandant Gemmeker was hier opgesloten en is hier ondervraagd) met bewakers.

De gevangenis van het interneringskamp.&nbsp; Interneringskamp Westerbork, 1945.&nbsp; Barak 51, de cellenbarakken (waar S.D. functionarissen zaten, onder andere kamp commandant Gemmeker was hier opgesloten en is hier ondervraagd) met bewakers.

Foto van de gevangenis in Interneringskamp Westerbork

Politie-complex (barak 51) Vluchtelingenkamp&nbsp; Schaal: 1:100 Opmerking: later zal deze barak eer nog een hele vleugel met cellen erbij krijgen.

Politie-complex (barak 51) Vluchtelingenkamp&nbsp; Schaal: 1:100 Opmerking: later zal deze barak eer nog een hele vleugel met cellen erbij krijgen.

Bouwtekening van de gevangenis in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

These are the things you will (and will not) find on this website

About this website

Van: Nederlandsche Heidemaatschappij Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Beilen Datum: 1945-05-19 Onderwerp: weekstaat loonkosten van tewerkgestelden uit kamp Hooghalen. Periode 14 - 19 mei 1945. Werk: bunkers afbreken Halerweg. Nr. XIII A.

Van: Nederlandsche Heidemaatschappij Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Beilen Datum: 1945-05-19 Onderwerp: weekstaat loonkosten van tewerkgestelden uit kamp Hooghalen. Periode 14 - 19 mei 1945. Werk: bunkers afbreken Halerweg. Nr. XIII A.

Lijst met namen en weekstaat loonkosten van personen werkend voor de Heidemij vanuit kamp Hooghalen

Van: Liesje en Joop Aan: Batavier, Mevr. Plaats: Trein (poststempel Nieuweschans) Datum: 1943-06-08 Onderwerp: 'Wij zijn door dus stuur geen pakjes meer. We zitten in de beestenwagen. We zullen er zien te komen'.

Van: Liesje en Joop Aan: Batavier, Mevr. Plaats: Trein (poststempel Nieuweschans) Datum: 1943-06-08 Onderwerp: 'Wij zijn door dus stuur geen pakjes meer. We zitten in de beestenwagen. We zullen er zien te komen'.

Briefkaart van Liesje en Joop Batavier aan mevrouw Batavier vanuit de trein gegooid bij Nieuweschans

Foto van Levie Querido

Van: Line Aan: Querido, Levie Datum: 1943 Onderwerp: pakketpost voor Levie Querido in barak 55.&nbsp;

Van: Line Aan: Querido, Levie Datum: 1943 Onderwerp: pakketpost voor Levie Querido in barak 55.&nbsp;

Papier dat om een pakketje heeft gezeten gericht aan Levie Querido in kamp Westerbork, barak 55

Van: Querido, Levie Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: actie!, opsturen van 15 gulden, maandag of dinsdag zal er pas en transport vertrekken…

Van: Querido, Levie Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: actie!, opsturen van 15 gulden, maandag of dinsdag zal er pas en transport vertrekken…

Brief van Levie Querido met het verzoek geld te sturen in verband met een vertrekkend transport

Van: Bruijning, A.D.T. (kandidaat-notaris) Aan: mej. Pietfien (Prins-Snof) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-24 Onderwerp: volmacht van Levie Querido, legalisatie van zijn handtekening op verzoek van de Joodse Raad.

Van: Bruijning, A.D.T. (kandidaat-notaris) Aan: mej. Pietfien (Prins-Snof) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-24 Onderwerp: volmacht van Levie Querido, legalisatie van zijn handtekening op verzoek van de Joodse Raad.

Brief betreffende een volmacht van de waannemer van het vacante notariskantoor van den Bergh (en E. Spier)

Van: Polak-van Gelder, Vera Aan: Beste vader en moeder Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-30 Onderwerp: Omstandigheden. Na twee weken verblijf werden de schrijfdagen geschrapt. Zonder het versturen clandestiene brieven zal het thuisfront niets horen. Schoonzus Henny is weer uit het ziekenhuis. Henny's man Philip slaapt een paar barakken verderop en de schoonvader van Vera, Simon, slaapt nog veel verderop; eenzijdig eten, wind, modder en regen; Kurt Haack van de Joodse Raad geeft hun 50% kans op ontslag; uit de trein gegooide briefkaart van een familielid; geen levensmiddelen meer sturen, want er wordt heel veel gegapt door de Duitsers; bezoek van mannen en vrouwen, Vera mag naar spertijd haar barak verlaten; organisatie in handen van Duitse Joden. Duitse bewakers zie je bijna niet.&nbsp;

Van: Polak-van Gelder, Vera Aan: Beste vader en moeder Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-30 Onderwerp: Omstandigheden. Na twee weken verblijf werden de schrijfdagen geschrapt. Zonder het versturen clandestiene brieven zal het thuisfront niets horen. Schoonzus Henny is weer uit het ziekenhuis. Henny's man Philip slaapt een paar barakken verderop en de schoonvader van Vera, Simon, slaapt nog veel verderop; eenzijdig eten, wind, modder en regen; Kurt Haack van de Joodse Raad geeft hun 50% kans op ontslag; uit de trein gegooide briefkaart van een familielid; geen levensmiddelen meer sturen, want er wordt heel veel gegapt door de Duitsers; bezoek van mannen en vrouwen, Vera mag naar spertijd haar barak verlaten; organisatie in handen van Duitse Joden. Duitse bewakers zie je bijna niet.&nbsp;

Brief van Vera Polak-van Gelder aan haar ouders vanuit kamp Westerbork

Van: Querido, Levie Aan: vrienden Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: wasgoed ontvangen. De schrijver maakt het goed en doet de groeten.

Van: Querido, Levie Aan: vrienden Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: wasgoed ontvangen. De schrijver maakt het goed en doet de groeten.

Brief(je) van Levie Querido aan vrienden vanuit kamp Westerbork

Van: Querido, Levie Aan: familie P. Plaats: Westerbork, kamp, barak 55 Datum: 1943-03-14 Onderwerp: iets niet ontvangen; pakket ontvangen.

Van: Querido, Levie Aan: familie P. Plaats: Westerbork, kamp, barak 55 Datum: 1943-03-14 Onderwerp: iets niet ontvangen; pakket ontvangen.

Briefkaart van Levie Querido aan de familie P. vanuit kamp Westerbork

Van: Querido, Levie Aan: degene wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: inhoud van een pakketje in gehavende toestand ontvangen.&nbsp;

Van: Querido, Levie Aan: degene wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: inhoud van een pakketje in gehavende toestand ontvangen.&nbsp;

Brief(je) van Levie Querido over de gehavende inhoud van een pakket vanuit kamp Westerbork

Van: Querido, Levie en of op naam van Vreeland, Levie Aan: de heer… Plaats: Westerbork, kamp, barak 55 Datum: 1943-04-06 Onderwerp: noemen van verschillende personen in kamp Westerbork; bedankt voor het pakket; in het kamp is het mooi weer; tot nu toe nog geen was ontvangen, de groeten aan de wasvrouw…&nbsp;

Van: Querido, Levie en of op naam van Vreeland, Levie Aan: de heer… Plaats: Westerbork, kamp, barak 55 Datum: 1943-04-06 Onderwerp: noemen van verschillende personen in kamp Westerbork; bedankt voor het pakket; in het kamp is het mooi weer; tot nu toe nog geen was ontvangen, de groeten aan de wasvrouw…&nbsp;

Briefkaart van Levie Querido en (of via ) Levie Vreeland vanuit kamp Westerbork

Beroepsgroepen in kamp Westerbork

Leraren kamp Westerbork

Man met Jodenster.&nbsp; Getekend door: Metz-Baumgarten, Herta Theresienstadt, 1944-1945.&nbsp; 'Herr Liederkolben' Zie T02-063

Man met Jodenster.&nbsp; Getekend door: Metz-Baumgarten, Herta Theresienstadt, 1944-1945.&nbsp; 'Herr Liederkolben' Zie T02-063

Tekening van Herta Metz-Baumgarten in Theresienstadt

Van: Regeringscommissaris voor Amsterdam Aan: Hoofden van Diensten, Bedrijven en Administratie Plaats: Amsterdam Datum: 1941-05-27 Onderwerp: verbod inzameling geld tbv diegenen die getroffen zijn door maatregelen deelname aan stakingen in februari 1941.

Van: Regeringscommissaris voor Amsterdam Aan: Hoofden van Diensten, Bedrijven en Administratie Plaats: Amsterdam Datum: 1941-05-27 Onderwerp: verbod inzameling geld tbv diegenen die getroffen zijn door maatregelen deelname aan stakingen in februari 1941.

HendrikaKoopman

Hendrika
Koopman