In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Bertie (dochter van Asser Visser) Aan: Visser, A. Plaats: Amsterdam Datum: 1942-08-09 Onderwerp: Omstandigheden thuis. Sterkte gewenst met verblijf in kamp Westerbork. Blz.: 2

Van: Bertie (dochter van Asser Visser) Aan: Visser, A. Plaats: Amsterdam Datum: 1942-08-09 Onderwerp: Omstandigheden thuis. Sterkte gewenst met verblijf in kamp Westerbork. Blz.: 2

Brief van Bertie Visser aan A. Visser vanuit Amsterdam

Van: Hans (barend Schijveschuurder) Aan: Lieve schat (Tilly Schijveschuurder-Wessel) Plaats: Westerbork, kamp; Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-05-07 Onderwerp: omstandigheden, vraag om vrijlating te regelen en vraag om te schrijven. Barend heeft hulp gevraagd aan iemand van de Binnenlandse Strijdkrachten voor het mogen verlaten van het kamp. Een kampgenoot is naar Heerenveen geweest. Hij heeft het adres van Barends' zoontje Freddy niet kunnen vinden. Een dominee heeft in een lokale krant een advertentie geplaatst. Hij verwacht eerst naar Epe te gaan en dan weer naar zijn oude woonplaats Amsterdam, waar hij ooit als gemeenteambtenaar werkzaam is geweest.

Van: Hans (barend Schijveschuurder) Aan: Lieve schat (Tilly Schijveschuurder-Wessel) Plaats: Westerbork, kamp; Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-05-07 Onderwerp: omstandigheden, vraag om vrijlating te regelen en vraag om te schrijven. Barend heeft hulp gevraagd aan iemand van de Binnenlandse Strijdkrachten voor het mogen verlaten van het kamp. Een kampgenoot is naar Heerenveen geweest. Hij heeft het adres van Barends' zoontje Freddy niet kunnen vinden. Een dominee heeft in een lokale krant een advertentie geplaatst. Hij verwacht eerst naar Epe te gaan en dan weer naar zijn oude woonplaats Amsterdam, waar hij ooit als gemeenteambtenaar werkzaam is geweest.

Brief van Barend Schijveschuurder aan Tilly Schijveschuurder-Wessel vanuit kamp Westerbork

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Kinderen en volwassenen van het (kinder-)koor tijdens een kerkdienst in barak 9 geleid door Srul Tabaksblatt. Begeleiding met muziek.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Kinderen en volwassenen van het (kinder-)koor tijdens een kerkdienst in barak 9 geleid door Srul Tabaksblatt. Begeleiding met muziek.

Foto van een still uit de Westerborkfilm

Vergezicht op kamp Westerbork Getekend door: Birman, Otto Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Op de achtergrond een van de wachttorens van het kamp.

Vergezicht op kamp Westerbork Getekend door: Birman, Otto Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Op de achtergrond een van de wachttorens van het kamp.

Tekening, aquarel van de omgeving van kamp Westerbork met een wachttoren getekend door Otto Birman

Van: de Joodse Raad, Afdeling Emigratie Aan: Asscher-Pinkhof, Clara Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-30 Onderwerp: op de voorstel-lijst voor Palestina-certificaten geplaatst. Haar naam is doorgestuurd aan het Zwitserse Gezantschap in Berlijn.

Van: de Joodse Raad, Afdeling Emigratie Aan: Asscher-Pinkhof, Clara Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-30 Onderwerp: op de voorstel-lijst voor Palestina-certificaten geplaatst. Haar naam is doorgestuurd aan het Zwitserse Gezantschap in Berlijn.

Brief van de Afdeling Emigratie van de Joodse Raad aan Clara Asscher-Pinkhof

Foto van de familie de Haan in Zandvoort. 3de van rechts Joseph de Haan Rechts: Duifje (Cosman)-de Haan

Foto van de familie de Haan in Zandvoort. 3de van rechts Joseph de Haan Rechts: Duifje (Cosman)-de Haan

Foto van de familie de Haan in Zandvoort

Foto van Martha Schellevis-van de Kar

Foto van Martha Schellevis-van de Kar

Gebedsdiensten Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-04 Onderwerp: Gebedsdiensten tijdens Pesach in de barakken 96 en 97.

Gebedsdiensten Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-04 Onderwerp: Gebedsdiensten tijdens Pesach in de barakken 96 en 97.

Mededeling over gebedsdiensten tijdens Pesach in kamp Westerbork in 1944

Kamporganisatie kamp Westerbork

Dienstbereiche

Dienstbereich Gesundheitsdienst

Dienstbereich Ordnungsdienst und Notbereitschaft

Dienstbereich Verwaltung

Dienstbereich Lagerkommandantur

Dienstbereich Hauptküche

Dienstbereich Werkstätten II

Dienstbereich Werkstätten I

Dienstbereich Aussendienst

Dienstbereich Innendienst

Dienstbereich Besondere Lagerwerkstatten

Dienstbereich Frauendienst

Dienstbereich Erziehung und Fürsorge

Van: Haagman, Bep en Clara Aan: De Vrijer, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-12 Onderwerp: het bezoek van Dick de Vrijer is voorbij, iets waar je dagen naar uit kijkt en na afloop, na een paar uur over napeinst; een gevoel als St Nicolaas vroeger, wat zal de Sint meebrengen; het gaat best met de koude, ze zijn goed gekleed en de dekens zijn in orde. Ze zijn geacclimatiseerd; dat 1943 iets goeds mag brengen; met Louis Bremer gaat het best, ook met de Katans; zaterdag was een cabaretvoorstelling met artiesten van de eerste rang: Chaja Goldstein, Ziegler, een moordband, het was overweldigend, zo heeft Lion het gehoord. Hij was er zelf niet bij; de maandag was hij er wel bij, maar dat was van een ander (slecht)niveau…

Van: Haagman, Bep en Clara Aan: De Vrijer, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-12 Onderwerp: het bezoek van Dick de Vrijer is voorbij, iets waar je dagen naar uit kijkt en na afloop, na een paar uur over napeinst; een gevoel als St Nicolaas vroeger, wat zal de Sint meebrengen; het gaat best met de koude, ze zijn goed gekleed en de dekens zijn in orde. Ze zijn geacclimatiseerd; dat 1943 iets goeds mag brengen; met Louis Bremer gaat het best, ook met de Katans; zaterdag was een cabaretvoorstelling met artiesten van de eerste rang: Chaja Goldstein, Ziegler, een moordband, het was overweldigend, zo heeft Lion het gehoord. Hij was er zelf niet bij; de maandag was hij er wel bij, maar dat was van een ander (slecht)niveau…

Brief van Lion Haagman aan familie De Vrijer vanuit kamp Westerbork

Aan: Lampie, Simon Plaats: Theresienstadt Datum: 1945-02 Onderwerp: uitwisselingstransport naar Zwitserland dat op 5 februari 1945 zal plaatsvinden. Verzocht wordt zich de dag ervoor te verzamelen met bagage.

Aan: Lampie, Simon Plaats: Theresienstadt Datum: 1945-02 Onderwerp: uitwisselingstransport naar Zwitserland dat op 5 februari 1945 zal plaatsvinden. Verzocht wordt zich de dag ervoor te verzamelen met bagage.

Mededeling in verband met het uitwisselingstransport naar Zwitserland vanuit Theresienstadt

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: Samuel komt moe van zijn werk, er ligt een brief van zijn vrouw voor hem; hij zal gauw gaan schrijven…; &nbsp;over een eventueel bezoek…; het vliegveld werd beschoten, luchtafweer schoot terug, de mannen hadden zich in het bos terug getrokken; er is geen kapper in het kamp en Samuel zit met een enorm bos haar, met de koude geeft het wat warmte; ze horen dat van ondergedoken gemengd-gehuwden de bezittingen in beslag zijn genomen; eerst moesten ze een uur lopen om bij het werk te komen, nu 10 minuten…

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: Samuel komt moe van zijn werk, er ligt een brief van zijn vrouw voor hem; hij zal gauw gaan schrijven…; &nbsp;over een eventueel bezoek…; het vliegveld werd beschoten, luchtafweer schoot terug, de mannen hadden zich in het bos terug getrokken; er is geen kapper in het kamp en Samuel zit met een enorm bos haar, met de koude geeft het wat warmte; ze horen dat van ondergedoken gemengd-gehuwden de bezittingen in beslag zijn genomen; eerst moesten ze een uur lopen om bij het werk te komen, nu 10 minuten…

Brief van Samuel de Groot aan zijn vrouw en kinderen vanuit het Joodse werkkamp Hhavelte

Van:&nbsp;Bielschowsky, Nathan en Gertrud Aan: hun kinderen, Riek en Erwin (schoondochter en zoon) Plaats:&nbsp;Westerbork, kamp Datum:&nbsp;1943-05-16 Onderwerp: aankomst en verblijf in kamp Westerbork; over zitten op bagage in de wagon voor drie dagen; moeder en Hilde schillen aardappels; stemming; onzekere toekomst….

Van:&nbsp;Bielschowsky, Nathan en Gertrud Aan: hun kinderen, Riek en Erwin (schoondochter en zoon) Plaats:&nbsp;Westerbork, kamp Datum:&nbsp;1943-05-16 Onderwerp: aankomst en verblijf in kamp Westerbork; over zitten op bagage in de wagon voor drie dagen; moeder en Hilde schillen aardappels; stemming; onzekere toekomst….

Brief van vader en moeder Bielschowsky aan hun kinderen vanuit kamp Westerbork

Van: Wertheim, Philip Aan: Wertheim, Willem Plaats: Diever A, Joods werkkamp Datum: 1942-07-14 Onderwerp: Vreselijke berichten uit Amsterdam. Stemming in het kamp is vreselijk. Als er in Amsterdam ook een oproep komt voor Philip dan moet Ina (zijn vrouw) direct naar de afzender gaan en meedelen dat Philip al in een kamp verblijft. "Niets aan pa en moe zeggen.'&nbsp;

Van: Wertheim, Philip Aan: Wertheim, Willem Plaats: Diever A, Joods werkkamp Datum: 1942-07-14 Onderwerp: Vreselijke berichten uit Amsterdam. Stemming in het kamp is vreselijk. Als er in Amsterdam ook een oproep komt voor Philip dan moet Ina (zijn vrouw) direct naar de afzender gaan en meedelen dat Philip al in een kamp verblijft. "Niets aan pa en moe zeggen.'&nbsp;

Brief van Philip Wertheim aan zijn broer Willem vanuit het Joods werkkamp Diever A.

Van: Schlesinger, Kurt&nbsp; Aan: Schönland, Mevrouw&nbsp; Plaats: Rotterdam&nbsp; Datum: 1949-10-24&nbsp; Onderwerp: verzoek van Schlesinger om hem te helpen bij het verkrijgen van een non-enemy-verklaring met betrekking tot de functie die hij in Westerbork heeft bekleed.

Van: Schlesinger, Kurt&nbsp; Aan: Schönland, Mevrouw&nbsp; Plaats: Rotterdam&nbsp; Datum: 1949-10-24&nbsp; Onderwerp: verzoek van Schlesinger om hem te helpen bij het verkrijgen van een non-enemy-verklaring met betrekking tot de functie die hij in Westerbork heeft bekleed.

Brief van Kurt Schlesinger aan mevrouw Schoenland

Brief Van: Jong, de, H. Aan: Jong-Cohen, de, E. Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07-09 Onderwerp: Henk hoopt dat het goed gaat met Stella en hoopt haar snel weer te zien.&nbsp;Hoe gaat het met Henri (Kwieser); een doosje voor zijn dochter Hetty, omdat ze ziek is geweest. Met enveloppe

Brief Van: Jong, de, H. Aan: Jong-Cohen, de, E. Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07-09 Onderwerp: Henk hoopt dat het goed gaat met Stella en hoopt haar snel weer te zien.&nbsp;Hoe gaat het met Henri (Kwieser); een doosje voor zijn dochter Hetty, omdat ze ziek is geweest. Met enveloppe

Brief van H. de Jong aan E. de Jong-Cohen vanuit Amsterdam

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: van Dam, B.H.A.&nbsp; Plaats: Den Haag Datum: 1946-07-25 Onderwerp: inlichtingen over het lot van 24 familieleden. Zie de afzonderlijke brieven.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: van Dam, B.H.A.&nbsp; Plaats: Den Haag Datum: 1946-07-25 Onderwerp: inlichtingen over het lot van 24 familieleden. Zie de afzonderlijke brieven.

Brief van het Rode Kruis met een lijst van 24 namen van de families van Dam en Gans

Plaatsen in kamp Westerbork

Barak 17

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1943-09-15 Onderwerp: Werner heeft wat paperassen toegestuurd, zodat hij wanneer hij wordt gedeporteerd, niet teveel hoeft mee te slepen. Op de 14de ging er weer een transport; Frau Mahler is gedeporteerd, net als meer oud-ingezetenen. Mogelijk kan Werner tot het laatste transport blijven (november), desalniettemin houdt Werner zich gereed op elk moment gedeporteerd te worden.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1943-09-15 Onderwerp: Werner heeft wat paperassen toegestuurd, zodat hij wanneer hij wordt gedeporteerd, niet teveel hoeft mee te slepen. Op de 14de ging er weer een transport; Frau Mahler is gedeporteerd, net als meer oud-ingezetenen. Mogelijk kan Werner tot het laatste transport blijven (november), desalniettemin houdt Werner zich gereed op elk moment gedeporteerd te worden.

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit kamp Westerbork

Model van een woonbarak gemaakt in Kamp Westerbork Ramen en deuren zijn geschilderd in de 'Tischlerei'. Barakje is genummerd: 70. Onderdeel van een grote maquette van Kamp Westerbork.

Model van een woonbarak gemaakt in Kamp Westerbork Ramen en deuren zijn geschilderd in de 'Tischlerei'. Barakje is genummerd: 70. Onderdeel van een grote maquette van Kamp Westerbork.

Hendrika TheresiaNaldi-Bobbe

Hendrika Theresia
Naldi-Bobbe