In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Joodse werkkampen

Joods werkkamp de Landweer

Van: Hoorn, van, Betsy Aan: Medema, mej. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-11-30 (maandagmorgen) Onderwerp: beschrijving van de situatie, koude, ze ligt drie hoog, het is te koud om haar potlood vast te houden, het is 10 uur en de kachel brand nog niet, ze werkt als ordonnans in het ziekenhuis. Ze heeft dienst van 13.00 tot 18.00. Er is vanmorgen weer een transport. De treinstaat al klaar. De helft van de barak heeft een oproep gekregen.

Van: Hoorn, van, Betsy Aan: Medema, mej. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-11-30 (maandagmorgen) Onderwerp: beschrijving van de situatie, koude, ze ligt drie hoog, het is te koud om haar potlood vast te houden, het is 10 uur en de kachel brand nog niet, ze werkt als ordonnans in het ziekenhuis. Ze heeft dienst van 13.00 tot 18.00. Er is vanmorgen weer een transport. De treinstaat al klaar. De helft van de barak heeft een oproep gekregen.

Brief van Betsy van Hoorn aan mej. Medema vanuit kamp Westerbork

Van: Aussen, Herta&nbsp; Aan: Renès, N.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-05-15 Onderwerp: Ontvangen van pakketten, ziektes en omstandigheden. Herta gaat verhuizen naar barak 11, een zaal met 30 meisjes. Annie heeft difterie.

Van: Aussen, Herta&nbsp; Aan: Renès, N.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-05-15 Onderwerp: Ontvangen van pakketten, ziektes en omstandigheden. Herta gaat verhuizen naar barak 11, een zaal met 30 meisjes. Annie heeft difterie.

Briefkaart van Herta aan Netty vanuit kamp Westerbork

Foto's van Jules Schelvis in zijn woonhuis Plaats: Amstelveen Datum: 1993

Foto's van Jules Schelvis in zijn woonhuis Plaats: Amstelveen Datum: 1993

Foto's van Jules Schelvis

Van: de Kifo Sisters Aan: van Cleef, Rozette Plaats: den Haag Datum: 1945-06&nbsp; Onderwerp: welkom thuis in Den Haag.

Van: de Kifo Sisters Aan: van Cleef, Rozette Plaats: den Haag Datum: 1945-06&nbsp; Onderwerp: welkom thuis in Den Haag.

Kaart (visite) 'Welkom Thuis' voor Rozette van Cleef van de KIFO Sisters

Van: Benjamin Mansfeld Aan: den heer… Plaats: Westerbork, kamp, barak 55 Datum: 1943-04-14 Onderwerp: Pakket ontvangen, hartelijk dank

Van: Benjamin Mansfeld Aan: den heer… Plaats: Westerbork, kamp, barak 55 Datum: 1943-04-14 Onderwerp: Pakket ontvangen, hartelijk dank

Briefkaart van Benjamin Mansfeld vanuit kamp Westerbork

Gebeurtenissen en groepen buiten kamp Westerbork

Razzia in Putten

Aron van Dijk was één van de mannen die in 1942 vanuit Neuengamme werd overgebracht naar de Landes Heil- und Pflegeanstalt Bernburg, in de buurt van Magdeburg, om daar te worden vergast. Deze psychiatrische inrichting, opgericht in 1875, was één van de drie klinieken waar sinds november 1940 experimenten werden uitgevoerd met zieken en invaliden. Gezocht werd naar methoden tot het effectief en efficiënt doden van mensen. Bernburg beschikte daarom over de eerste vaste gaskamer van het Duitse Rijk, waar in 1942 verder werd geëxperimenteerd in het kader van de ‘Sondernbehandlung 14f13’.&nbsp; Vanuit Neuengamme werden in april 1942 300 mannen geselecteerd en in de weken daarna per bus naar Bernburg vervoerd. Aron van Dijk was één van de 45 Nederlanders in deze groep. In Bernburg werden ze in de opvolgende maanden in de gaskamer vermoord. Voor de mannen zijn fictieve overlijdensakten uitgeschreven, met als overlijdensplaats Neuengamme.&nbsp; &nbsp;

Organisatie van de Endlösung

Medische experimenten

Naziconcentratiekampen

Kamp Annaburg

Kamp Annaberg

Kamp Stara Kuznica

Kamp Allach

Auschwitz II

Auschwitz I

Kamp Augsburg

Kamp Bisingen

Kamp Biberach

Kamp Beuthen

Bergen-Belsen

Kamp Beendorf

Kamp Bad-Warmbrunn

Auschwitz III

Kamp Blechhammer

Kamp Hajduki

Kamp Amersfoort

Kamp Landeshut

Kamp Köningshütte

Kamp Kochanowitz

Kamp Lieberose

Kamp Leitmeritz

Kamp Laurahütte

Kamp Malachit

Kamp Reichenbach

Lübben

Kamp Loslau

Kamp Lippstadt

Kamp Majdanek

Kamp Ludwigsdorf

Kamp Maskie

Kamp Malchow

Kamp Malapane

Kamp Melk

Mauthausen

Natzweiler-Struthof

Kamp Hannover-Mühlenberg

Kamp Mühldorf

Mittelbau-Dora

Kamp Meuselwitz

Kamp Neustadt

Kamp Neukirch

Neuengamme

Kamp Tröglitz

Kamp Friedland

Flossenbürg

Kamp Feldafing

Kamp Faulbrück

Kamp Fallersleben

Kamp Ellrich-Juliushütte

Kamp Eidelstedt

Kamp Bernhausen

Kamp Fürstengrube

Kamp Fürstenberg

Kamp Ganacker

Groß-Rosen

Kamp Gröditz

Kamp Gräditz

Kamp Golleschau

Kamp Gogolin

Kamp Gleiwitz

Gardelegen

Kamp Grünberg

Kamp Gusen

Kamp Günthergrube

Hillersleben

Kamp Halle-Saale

Kamp Hailfingen

Hagenau

Kamp Haaren

Kamp Hirschberg

Kamp Hinterbrühl

Kamp Kleinmangersdorf

Kamp Zittau

Kamp Kaufering

Kamp Jawischowitz

Kamp Janina

Kamp Ohrdruf

Kamp Obertraubling

Kamp Plattling

Kamp Peiskretscham

Kamp Ottmuth

Kamp Oranienburg

Ravensbrück

Kamp Raguhn

Kamp Pölitz

Kamp Sangerhausen

Kamp Sandbostel

Kamp Sakrau

Sachsenhausen

Kamp Senftenberg

Kamp Brünnlitz

Kamp Seibersdorf

Kamp Breslau

Kamp Breendonk

Kamp Schwarzheide

Kamp Bobrek

Kamp Bliżyn

Kamp Schoppinitz

Kamp Schömberg

Van: Ordedienst&nbsp; Aan: Cohen, L.A.A. dhr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-09-25&nbsp; Onderwerp: Verlofpas van de heer Cohen om barak nr. 35 te bezoeken tussen 7.00 en 22.00 uur.&nbsp; Stempel Kommandant Lager Westerbork.&nbsp;

Van: Ordedienst&nbsp; Aan: Cohen, L.A.A. dhr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-09-25&nbsp; Onderwerp: Verlofpas van de heer Cohen om barak nr. 35 te bezoeken tussen 7.00 en 22.00 uur.&nbsp; Stempel Kommandant Lager Westerbork.&nbsp;

Foto van een mededeling van de Ordedienst aan L.A.A. Cohen

Bagagelijst van de familie Cohen, met op de achterzijde een typografische schets van Lena Cohen-Nijstad van haar eigen naam, z.j. Geschreven op briefpapier uit kamp Westerbork

Bagagelijst van de familie Cohen, met op de achterzijde een typografische schets van Lena Cohen-Nijstad van haar eigen naam, z.j. Geschreven op briefpapier uit kamp Westerbork

Bagagelijst van de familie Cohen

Van: Dienst Identificatie en Berging&nbsp; Aan: Coelingh-Barnstijn, A.&nbsp; Plaats: Amersfoort&nbsp; Datum: 1947-07-29&nbsp; Onderwerp: persoonsgegevens Gustaaf Barnstijn, geen bevestiging kunnen geven over zijn verblijf in kamp Amersfoort.

Van: Dienst Identificatie en Berging&nbsp; Aan: Coelingh-Barnstijn, A.&nbsp; Plaats: Amersfoort&nbsp; Datum: 1947-07-29&nbsp; Onderwerp: persoonsgegevens Gustaaf Barnstijn, geen bevestiging kunnen geven over zijn verblijf in kamp Amersfoort.

Brief van de Dienst Identificatie en Berging aan A. Coelingh-Barnstijn

Van: Rode Kruis, Informatiebureau Aan: Acohen, R. Plaats: Den Haag Datum: 1948-09-20 Onderwerp: informatie over het lot van Maurits Acohen.

Van: Rode Kruis, Informatiebureau Aan: Acohen, R. Plaats: Den Haag Datum: 1948-09-20 Onderwerp: informatie over het lot van Maurits Acohen.

Verklaring van het Rode Kruis over het lot van Maurits Acohen

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: vraag van Samuel hoe het met zijn vrouw en pasgeboren zoon gaat…

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: vraag van Samuel hoe het met zijn vrouw en pasgeboren zoon gaat…

Telegram van Samuel de Groot aan zijn vrouw en kinderen vanuit Havelte

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: zondagavond, Samuel zit rustig in zijn barak. Hij heeft vier uur gewerkt; ook de zaterdagmiddag, hij kon zich vrijwillig melden. Het leverde ongeveer 12 gulden op…; zondag is het loon 72 cent per uur; hij schrijft wat er na aftrek van etenskosten overblijft; zijn haar is geknipt; hij loopt al 14 dagen met dezelfde sokken; de keuken in het kamp is goed; als hij thuiskomt voor verlof wil hij de reisdeken meenemen. Hij slaapt nu onder een deken…

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: zondagavond, Samuel zit rustig in zijn barak. Hij heeft vier uur gewerkt; ook de zaterdagmiddag, hij kon zich vrijwillig melden. Het leverde ongeveer 12 gulden op…; zondag is het loon 72 cent per uur; hij schrijft wat er na aftrek van etenskosten overblijft; zijn haar is geknipt; hij loopt al 14 dagen met dezelfde sokken; de keuken in het kamp is goed; als hij thuiskomt voor verlof wil hij de reisdeken meenemen. Hij slaapt nu onder een deken…

Brief van Samuel de Groot aan zijn vrouw en kinderen vanuit het Joodse werkkamp Havelte

Kampgevangenen en woonbarakken. Kamp Westerbork, 1942-1944 Een doorgang tussen twee grote woonbarakken.

Kampgevangenen en woonbarakken. Kamp Westerbork, 1942-1944 Een doorgang tussen twee grote woonbarakken.

Een doorgang tussen twee woonbarakken in kamp Westerbork

Formulier tbv opsporing gezochte personen. Uitgegeven door Volksherstel Amsterdam Niet ingevuld.

Formulier tbv opsporing gezochte personen. Uitgegeven door Volksherstel Amsterdam Niet ingevuld.

Formulier Volksherstel Amsterdam ten behoeve van opsporing van vermiste personen

Van: Tauber, Fritz Aan: het Amerikaanse Consulaat Plaats: Rotterdam Datum: 1940-02-24 Onderwerp: verzoek tot uitstel van de visumaanvraag.

Van: Tauber, Fritz Aan: het Amerikaanse Consulaat Plaats: Rotterdam Datum: 1940-02-24 Onderwerp: verzoek tot uitstel van de visumaanvraag.

Brief van Fritz Tauber aan het Amerikaanse Consulaat in Rotterdam

Van: Mrs. Smith Aan: van Bergen-Diamant, Nora en Chaja Plaats: Bushey Heath Datum: 1946-12 Onderwerp: pakket was niet verzonden, grote teleurstelling…; blijven altijd aan Chaja denken; &nbsp;een fijn kerstfeest het beste voor 1947…

Van: Mrs. Smith Aan: van Bergen-Diamant, Nora en Chaja Plaats: Bushey Heath Datum: 1946-12 Onderwerp: pakket was niet verzonden, grote teleurstelling…; blijven altijd aan Chaja denken; &nbsp;een fijn kerstfeest het beste voor 1947…

Brief van Mrs. Smith aan Nora van Bergen-Diamant

Van: de Jong van Lier, C. Aan: Heymans van Amstel, E.B. Plaats: Amsterdam Datum: 1944-09-15 Onderwerp: er doen alarmerende berichten de ronde over kamp Westerbork. Bijz.: brief is niet afgemaakt, ook niet naar het kamp verstuurd.

Van: de Jong van Lier, C. Aan: Heymans van Amstel, E.B. Plaats: Amsterdam Datum: 1944-09-15 Onderwerp: er doen alarmerende berichten de ronde over kamp Westerbork. Bijz.: brief is niet afgemaakt, ook niet naar het kamp verstuurd.

Brief van C. de Jong van Lier aan E.B. Heymans van Amstel

Van: Huisman, G.K. Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-10-27 Onderwerp: verzoek om een kamertje af te laten timmeren op de kampboerderij, voor extra bewaking/controle 's nachts van een op de kampboerderij gedetacheerde gedetineerde, die voor het vee moet zorgen. Naast bewoner Zielke en kamertje voor zijn zwager (Abraham) Cossen (oud-kampgevangenen).

Van: Huisman, G.K. Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-10-27 Onderwerp: verzoek om een kamertje af te laten timmeren op de kampboerderij, voor extra bewaking/controle 's nachts van een op de kampboerderij gedetacheerde gedetineerde, die voor het vee moet zorgen. Naast bewoner Zielke en kamertje voor zijn zwager (Abraham) Cossen (oud-kampgevangenen).

CharlesKnoek

Charles
Knoek