In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Sonder-Ausweis van Zuiden, Salomon, 22-7-09, B3 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 1).&nbsp; Gültig bis: Auf Weiteres

Sonder-Ausweis van Zuiden, Salomon, 22-7-09, B3 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 1).&nbsp; Gültig bis: Auf Weiteres

Sonderausweis van Salomon van Zuiden

Lijst met inboedel en huisraad (bezittingen) met de waarde ervan.

Lijst met inboedel en huisraad (bezittingen) met de waarde ervan.

Lijst met huisraad en verdere inboedel

Contact

Joods Monument: Walter Oettinger, geboren op 23 mei 1905 in Hamburg, kwam in de zomer van 1939 naar Nederland. Op 17-jarige leeftijd was hij getroffen door kinderverlamming en daardoor was hij gehandicapt. Hij trok tijdelijk in bij zijn neef Johann Oettinger, die aan de Stadionkade in Amsterdam woonde. Johann Oettinger dreef de N.V. Oriëntaalsche Tabakshandel, gevestigd aan de Oudezijds Voorburgwal. Johann en zijn vrouw maakten op 16 mei 1940 een einde aan hun leven. Walter Oettinger vond tijdens de oorlog een onderduikplek in de Beethovenstraat 146 in Amsterdam. De onderduikgever, de latere cineast Louis van Gasteren, sloeg hem vijf dagen nadat hij bij hem was ingetrokken, de schedel in. Het lijk werd in een kist in een sloot gedumpt. Louis van Gasteren werd opgespoord en in juni 1944 veroordeeld wegens doodslag. Na de oorlog verklaarde hij dat het om een verzetsdaad ging: Walter Oettinger zou hebben gedreigd de zaak te verraden, hetgeen gevaar opleverde voor het verzet. In overleg met verzetsmensen was besloten Walter Oettinger te doden. Begin 1990 schreef de journalist Bart Middelburg enkele artikelen over deze kwestie in Het Parool. Volgens hem had het nooit om een verzetsdaad kunnen gaan, maar was het een gewone roofmoord. Er volgde een juridisch proces, dat door Van Gasteren werd gewonnen. Het Parool moest een schadevergoeding betalen. In 2003 is het opnieuw tot een rechtszaak gekomen door een publicatie van Pamela Hemelrijk. Volgens de rechtbank was er geen overtuigend bewijs dat het om een verzetsdaad ging "terwijl verschillende omstandigheden in een andere richting kunnen duiden, althans daarmee moeilijk zijn te rijmen". En omdat het beschikbare feitenmateriaal niet eenduidig op een verzetsdaad wees, kon aan Hemelrijk niet het recht worden ontzegd uiting te geven aan haar twijfel. M. van der Valk, 'Wordt vervolgd', in: Nieuw Israëlietisch Weekblad, 1 augustus 2003 Zie over deze zaak uitvoerig: E. Slot, De dood van een onderduiker : Louis van Gasteren en de waarheid (Amsterdam 2006).

Van: Batavier,&nbsp;Joseph Aan: Ras-Batavier, M.&nbsp; Plaats: kamp Westerbork Datum: 1943-06 Onderwerp: Als er een telegram binnenkomt snel in actie komen voor een pakket. Er is geld op een adres. 'Liesje ligt in het ziekenhuis. Daarom ben ik ook nog hier, misschien tot volgende week'. Mocht je geen telegram krijgen dan zijn we door. De schrijver werkt in de buitendienst, ervoor kan hij Liesje nog even bezoeken. Zoon Mau en schoondochter Lenie heeft de schrijver zien weggaan (1 juni 1943). Mau kon geen eens afscheid van zijn moeder in het ziekenhuis nemen. De brief is op de achterzijde van een oproep van de Zentralstelle geschreven (23 maart 1943, vrijstelling van Arbeidsinzet).

Van: Batavier,&nbsp;Joseph Aan: Ras-Batavier, M.&nbsp; Plaats: kamp Westerbork Datum: 1943-06 Onderwerp: Als er een telegram binnenkomt snel in actie komen voor een pakket. Er is geld op een adres. 'Liesje ligt in het ziekenhuis. Daarom ben ik ook nog hier, misschien tot volgende week'. Mocht je geen telegram krijgen dan zijn we door. De schrijver werkt in de buitendienst, ervoor kan hij Liesje nog even bezoeken. Zoon Mau en schoondochter Lenie heeft de schrijver zien weggaan (1 juni 1943). Mau kon geen eens afscheid van zijn moeder in het ziekenhuis nemen. De brief is op de achterzijde van een oproep van de Zentralstelle geschreven (23 maart 1943, vrijstelling van Arbeidsinzet).

Brief van Joseph Batavier aan M. Ras-Batavier vanuit kamp Westerbork

Van: Benavente, Joseph (Joost) Aan: Menist, Judith (José) Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: 1943-03-18 Onderwerp: Het betreft hier een brief van 4 kantjes waarvan het eerste vel ontbreekt. Op bladzijde 3 vertelt Joseph dat er een crematorium is gebouwd bij kamp Westerbork en dat vanaf maandag (22 maart 1943) overledenen niet meer in Assen worden begraven. Van de Joodse Raad heeft hij de mededeling gekregen dat er voor vrijdag 19 maart een goede reactie van Calmeyer moet zijn op zijn aanvraag, want anders kunnen ze niets meer voor hem doen. 'Als ik weg moet dan heb ik misschien het geluk W. (Wies, zijn vrouw) of andere van ons te ontmoeten en dan ben ik tenminste daar ook niet alleen.' &nbsp;

Van: Benavente, Joseph (Joost) Aan: Menist, Judith (José) Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: 1943-03-18 Onderwerp: Het betreft hier een brief van 4 kantjes waarvan het eerste vel ontbreekt. Op bladzijde 3 vertelt Joseph dat er een crematorium is gebouwd bij kamp Westerbork en dat vanaf maandag (22 maart 1943) overledenen niet meer in Assen worden begraven. Van de Joodse Raad heeft hij de mededeling gekregen dat er voor vrijdag 19 maart een goede reactie van Calmeyer moet zijn op zijn aanvraag, want anders kunnen ze niets meer voor hem doen. 'Als ik weg moet dan heb ik misschien het geluk W. (Wies, zijn vrouw) of andere van ons te ontmoeten en dan ben ik tenminste daar ook niet alleen.' &nbsp;

Brief van Joseph Benavente aan zijn familie vanuit kamp Westerbork

Gebeurtenissen en groepen buiten kamp Westerbork

Arbeidsinzet

Uitgaande transporten kamp Westerbork

Transport 23 maart 1943 - Sobibor

Van: het Nederlandse Rode Kruis, Informatiebureau&nbsp; Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1949-08-26 Onderwerp: gegevens over Nico (Nochum) van Zand (1928-1942).

Van: het Nederlandse Rode Kruis, Informatiebureau&nbsp; Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1949-08-26 Onderwerp: gegevens over Nico (Nochum) van Zand (1928-1942).

Verklaring van het Rode Kruis over het lot van Nico (Nochum) van Zand

Overzichtsfoto. Overzichtsfoto van de bouw van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Kamp Westerbork, 1939. Het vluchtelingenkamp met het zicht op een paar dienstwoningen en barakken. Op de voorgrond liggen rioolbuizen. Er zijn graafwerkzaamheden verricht voor het fundament van barak 4. Achter op de foto staat: 'Zo stond de directiekeet, VL. kamp'.

Overzichtsfoto. Overzichtsfoto van de bouw van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Kamp Westerbork, 1939. Het vluchtelingenkamp met het zicht op een paar dienstwoningen en barakken. Op de voorgrond liggen rioolbuizen. Er zijn graafwerkzaamheden verricht voor het fundament van barak 4. Achter op de foto staat: 'Zo stond de directiekeet, VL. kamp'.

RachelCasseres-Druyf

Rachel
Casseres-Druyf